Huqiq

1)Adamlardıń yuridikalıq sorawlarına juwaplar;

2)Pitimler dúziwde másláhát beriw hám járdem beriw;

3)Sud islerin sheshiw ushın formulalar islep shıǵıw.

Rim huqıqtanıwshılıǵı respublikanıń keyingi dáwirinde, ásirese imperiyanıń dáslepki eki yarım ásirinde óziniń eń joqarı rawajlanıw dárejesine jetti. III ásirdiń ekinshi yarımınan baslap, imperatordıń nızamlı hákimiyatqa iye bolıwınan soń Rim huqıqtanıwshılıǵınıń rawajlanıwı páseye basladı. Tuwrı, klassik dáwirde yuristlerdiń awhalı húrmet itibarı jańa dáwirde de saqlanıp turdı. Usı klassik dáwirde jasaǵan ataqlı huqıqtanıwshılardan Gay, Panminak, Pavel, Ulpian, Madestinlerdi kórsetip ótiw múmkin. Rim huqıqtanıwshılarnıń iskerligi tiykarına huqıq tájiriybesinde bar bolǵan zárúrlikti qandırıw, hárekettegi huqıqıy normalardı ózgerip turıwshı jaǵdayǵa iykemlestirip barıwǵa qaratılǵan edi. Olar usınıń menen birge berilgen sorawlarǵa qaytarılǵan juwaplarda, konkret isler talqılawlarında bir qatar teoriyalıq máselelerdi de islep shıqtı. Rim huqıqtanıwshıları bir qansha túsinshelerge anıqlıq kiritti. Sol waqıttıń tili menen aytqanda ámeliy huqıq normaları, ápiwayı huqıq, nızam, magistrantlar, imperator konstituсiyası hám basqa tarawlar júzege keldi.

Tábiyi huqıq ámeliy huqıq ushın tiykar bolıp qala berdi.

Ulpiannıń xalıqlar huqıqlarına tábiiy huqıqlardıń bir bólimi sıpatında alıp qaraladı. Olardıń adamlarǵa tásiri ortasında parıqlar bolǵan. Áne usılardan qılınǵan juwmaqlarǵa kóre jámiyette neke, balalar tárbiyası hám tábiiy huqıq tásiri astında rawajlanıp baradı. Huqıqtanıwshı Gaydıń kóz-qarasları da usıǵan megzes. Ulıwma huqıq barısındaǵı túrli jaǵdaylar, qásiyetleri ortasındaǵı óz-ara qatnasıqtıń tiykarın Pavel izbe-iz táriyiplep berdi. Ol huqıqtıń túrli bólimleri haqqında emes, al jalǵız bir pútin bolǵan huqıqtıń óz-ara baylanǵan kórinisleri haqqında pikir júritiw kerek dep esaplaydı. Ulıwma Rim yuristleriniń kópshiligi huqıqtıń bir pútinligin tán alıp, onıń túrli túsinshelerin konkret táriyplep bergen. Sonıń ishinde zárúrlik ádil huqıqtıń áhmiyetli tárepi, huqıqtıń barlıq kórinisleri hám baǵdarlarına tán qásiyet. Zárúrlik ádillikke tiykarlanadı, odan kelip shıǵadı. Áyyemgi Rim huqıqtanıwshılarınıń joqarıdaǵı talapları huqıqtıń barlıq tarawlarına tiyisli bolıwı menen birge konkret nızamlarǵa da tiyisli. Nızamlar huqıq normalarınıń izbe-iz, keskin islengen forması sıpatında qaraladı. Rim huqıqtanıwshıları iskerligine stoiklerdiń tásiri sezilip turadı. Olar mine usı tásir astında kóplep huqıqıy máselelerdi, ásirese minnetleme máselesin hár tárepleme táriyiplep berdi. Tábiyiy huqıq, nızamlardıń ideyalıq tiykarların dúziw

30

haqqındaǵı pikir hám dıqqatqa ılayıq. Huqıqtanıwshı Medestinniń kórsetiwinshe, huqıqtıń wazıypası ruxsat etiw, qadaǵan etiw, jazalawdan ibarat. Álbette bul talaplar hár jerde hár túrli bolıp, ásirese imperativ huqıq normaların sáwlelendiredi. Yulian da tap usı pikirdi táriyipleydi.

Rim huqıqtanıwshıları huqıqtıń ulıwma teoriyalıq tiykarın tereń izertlew menen birge, barlıq hárekettegi huqıqıy normalardıń tásiri, olarǵa qay tárizde tiykarlanıw zárúrligi hám basqa jekke máselelerdi anıq konkret mısallar tiykarında xarakterlep beredi. Jámiyetlik huqıq normaları da hár tárepleme islep shıǵıldı. Mámleket organlarnıń erikli wakilleri, hámeldar shaxslar, hákimiyat,

Puqaralıq túsinikleri hám mámleket hámde hakimshilik huqıqtıń kóplep máseleleri kórsetilip berildi.

Tema boyınsha sorawlar:

1.Áyyemgi Rimde siyasiy hám huqıqıy táliymatlardıń payda bolıwınıń shárt sharayatları.

2.Áyyemgi Rimde siyasiy hám huqıqıy aǵımlar.

3.Ciсeronnıń mámlekettiń payda bolıwı haqqındaǵı pikirleri nelerdenibarat.

4.Rimniń ullı yuristleri kimler?

5. Rim yuristleriniń yurisprudenсiya pánleriniń rawajlanıwına qosqan

úlesleri haqqında pikirleriniz qanday.

Ádebiyatlar:

1.Karimov I.A. Xavfsizlik va barqaror taraqqiѐt ywlida. 6-tom. — T.,

«Wzbekiston», 1998.

2.Karimov I. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon haѐt - pirovard maqsadimiz.T.: Wzbekiston. 2000. - 109 b.

3.Karimov.I. Bizning bosh maqsadimiz – jamiyatni demokratlashtirish vayangilash mamlakatni modernizaсiya va isloh etishdir-T.:Wzbekiston, 2005.

4. Karimov.I. Imperiya davrida bizni ikkinchi darajali odamlar deb, hisoblashar edi. -T.:Wzbekiston,2005.

5.Istoriya politicheskix i pravovwx znaniy. Pod obshey redakсiey NersesyanсaV.S.- Moskva, izd. ―Norma-Infra‖, 1999. - 736 s.

6.Al-Farabi. Istoriko-filosofskie traktatw. Alma-Ata: Nauka, 1975.

7.Nersesyanс V.S. Sokrat. - Moskva, ―Nauka‖, 1977.150 s.

8.H.B.Boboev va boshqalar. Siѐsiy va huquqiy talimotlar tarixi. Darslik.

2002.

9.F.Muhiddinova. Siѐsiy va huquqiy talimotlar tarixi. TDYuI. 2002.

10.Rassel B. Istoriya zapadnoy filosofii. – Moskva, izd.: ―Akademicheskiy proekt‖, 2000. 765 s.

11.Sulaymonova F. Sharq va Ǵarb. — T., «Wzbekiston», 1997.

12.F.Muhiddinova. Siѐsiy va huquqiy talimotlar tarixi.TDYuI. Maruzalarmatni.2005.

14.Samiev.B. Huquqiy davlat ǵoyalar tarixi va hozirgi zamon. Magistr dis. 2003.

15.Boboev X.B. Kutıbaeva E.D. Utemuratov M. Tanirbergenov S.B. Siyasiy hám huqıqıy táliymatlar tariyxı. T. TMYuI. 2009.

31

Batıs Evropada Orta ásirler siyasiy hám huqıqıy táliymatlarıXVII

ásirde Gollandiyada siyasiy huqıqıy táliymatlar

REJE

1.Ulıwma sıpatlama

2.Avgustinniń siyasiy hám huqıqıy kóz-qarasları

3.Foma Akvinskiydiń siyasiy hám huqıqıy kóz-qarasları

4.Makiavelli siyasiy kóz-qarasları

5.Boden siyasiy hám huqıqıy kóz-qarasları

6.Gugo Groсiydiń siyasiy hám huqıqıy kóz-qarasları

7.Tomas Gobbstıń siyasiy huqıqıy kóz-qarasları

8.Djon Lokktıń siyasiy hám huqıqıy kóz-qarasları

Ulıwma sıpatlama. IVásirdiń aqırı hám VI ásirdiń ekinshi yarımı aralıǵında Rim imperiyasınıń qulawı menen birge áyyemgi dáwir de tamam boldı, orta ásirler baslandı. Mıń jıldan kóbirek waqıttı óz ishine alǵan bul dáwir feodalizmniń payda bolıwı, rawajlanıwı hám jeńiske ushıraw dáwiri boldı.

Feodal jámiyetiniń ekonomikalıq tiykarın jerge bolǵan feodal múlkshiligi dúziledi. Korol eń úlken jer iyesi esaplanar edi. Ol óz vassallarına jer berer edi, buǵan juwap retinde áskeriy kómek beriwi hám salıq tólewleri shárt edi. Feodallar óz gezeginde diyxanlardı isletiw menen bir qatarda, hasıldıń da bir bólegin ózine alar edi. X ásirden baslap mámleket hákimiyatı kúsheye baslaydı. Koroldıń vassalları ústinen húkimranlıǵı birese kúsheyip, birese páseyip barar edi. Orta ásirlerdiń aqırlarında oraylasqan mámleketler júzege keledi. Rásmiy hákimiyat absolyut monarx qolına ótti.

Mámleket hákimiyatın kúsheytiw maqsetinde korol tárepinen dúzilgen húkimet hám onıń ámeldarları mámleketti basqarıwda qatnasqanı ushın málim hákimiyattı qolǵa kiritti.

Nátiyjede korol hám mámleket aristokratiyası ortasında keskinlik payda boldı.

Bul keskinliklerdi joq qılıw jolında korol payda bola bolmaǵan úshinshi qatlamnan tayanısh izledi. Shama menen 17-ásirdiń aqırına deyin úshinshi qatlam tiykarınan absolyutizmdi qollap-quwatlap keldi. Mámleket penen birge shirkewde rawajlanıp bardı.

Orta ásirdiń dáslepki dáwirinen baslap turmıslıq mashqalalar menen qızıǵıwlar shegarası tiykarınan ruwxıy máseleler menen sheklendi. Adamlar

32

óz ómirindegi oǵada awır mashqalalar sheshimin dinnen izler edi. Siyasiy huqıqsızlıq, materiallıq sharasızlıq hám fizikalıq azapuqıbetler jawızlıq hám erik hálsizleniwine qaramay hár bir adam úmit penen jasar edi. Xristianlıq hár bir adamdı ózine qaratar hám úmit berer edi. Jerdegi ómir, dep túsindirer edi xristianlıq, dramatik tariyxıy qubılıstıń bir bólegi tek. Onıń aqırında hár bir adamdı bul ómirdegi nahaqlıqlardan hám azap-uqıbetler ushın ádil sıylıq kútedi. Bulardan joqarıda Tańri Quday, jaratıwshı mehriban hám ádil rux turadı. Jerdegi barlıq zatlar quday tárepinen adamlardıń mákanı sıpatında panah tabıwı ushın jaratılǵan. Hámme ushın ulıwma nızam Qudaydıń ómiri bar. Barlıq adamlar teń, olardı Quday ózine usatıp jaratqan. Bunday túsiniw tábiyiy huqıq, ulıwmainsanıylıq birlik hám teńlik ideyaları ushın tiykar bolıw imkaniyatın jaratar edi. Jańa xristianlıq ideyaları siyasiy hám huqıqıy táliymatlarda óz sáwlesin taptı. Xristianlıq húkimran dinge aylanǵan waqıttan baslap Orta ásirler siyasiy jaǵdayı hám siyasiy sanasına qattı tásir kórsetti. Jámiyette mámleketten tısqarı shirkew institutı júzege keldi. Bul institut rawajlanıp bardı hám IVásirden baslap Orta ásirler aqırına deyin mámleket hám shirkew ortasındaǵı qatnasıqlar ózara jarısqa ótti.

Hárekettegi nızamlardı tiykarlaw ushın tábiyiy huqıqqa qaratpa qılındı. Yaǵnıy tábiyiy huqıqqa tayanǵan hám onıń kórsetpesi dep talqın qılǵan nızamlar ǵana maqsetke muwapıq esaplanar edi. Sonıń ushın da tábiyiy huqıqtıń rásmiy tolıq «huqıqqa iye bolǵan úmitlewshi kim ekenligin anıqlaw úlken áhmiyet payda etti. Shirkew mámlekettiń úrip-ádet hám diniy máseleleri boyınsha rásmiy úgitlewshi ornın qolǵa kiritkennen keyin dúnyalıq húkimdarlarda húrmet qılıw ushın málim tiykarlar payda boldı. Bul Evropada azatlıq ideyalarınıń rawajlanıwında úlken áhmiyet payda etti.

Shirkew dúnyalıq húkimdarlarǵa baǵınıwdı úgit-násiyat qılar e di. Shınında da shirkew dúnyalıq húkimdarlar etikalıq hám diniy talaplarǵa boysınbay atır dep tapqan jaǵdayda, óziniń bul shaqırıǵınan bas keshiwi de múmkin edi. Teoriyalıq jaqtan mámleket penen shirkew óz-ara birge islesiwi kerek edi. Biraq olar salıstırmalı ǵárezsiz institutlar bolǵanlıǵı sebepli, kóbinshe papa, nıza hám imperatordı da ullılaw kerek bolar edi. Dúnyalıq hákimiyat hám shirkew hákimiyatı ortasındaǵı qarım-qatnasıqlar qarama-qarsılıq hám dawjánjeller menen xarakterlenedi. Úgitlew qábiletine iye bolıw ushın shirkew jeterli ekonomikalıq tiykarǵı, yaǵnıy málim dárejede dúnyalıq hákimiyatqa iye bolıwı kerek edi.

Húkimdarlar bolsa málim diniy abıroyǵa iye bolıwları lazım

33

edi. Bul eki hákimiyatlar ortasındaǵı qatnasıqlardı keskin túr alıwǵa sebep bolaredi.

Avgustinniń siyasiy hám huqıqıy kóz-qarasları

Mine usı eki hákimiyatlar ortasındaǵı qatnasıqlarǵa ózine say kórinis bergen,

áyemmgi dáwirdi xristianlıq dáwiri menen baylaǵan dáslepki ullı teologlardıń biri Avgustin edi. (354-430). Ol latın tilinde júdá kóp shıǵarmalar dóretti. Onıń «Quday qalası haqqında» shıǵarmasında Avgustin tariyx haqqındaǵı eleslewler hám eki qala («Padshalıq») úlke qalası hám quday qalası haqqındaǵı táliymattı islep shıqtı.

Avgustin pikirinshe insan Quday jaratqan eń ullı zat, barlıq nárseler insan ushın jaratılǵan. Insan bolsa qorǵanıwdı izleydi. Insannıń ishki dúnyası, túrli tuyǵılar, erik, tilek gúres maydanı, qorǵanıw tabıwǵa bolǵan qalewiniń tarawı. Biraq insan óziniń ishki dúnyasın basqara almaydı. Ol miyrimlilikke iláhiy járdemge mútáj. Insan erkin erike iye bolsada, qudaydan qorǵanıw tabıw rejesiniń tek bir bólegi.

Avgustin Rux hám deneniń óz-ara qatnası haqqında bılay deydi: Rux insannıń iláhiy táreplerin táriypleydi. Dene bolsa gúnaq nusqası. Insan hámme itibarın imkanı barınsha deneden erkin bolıp, qudayǵa jaqınlaw ushın ruxqa, óziniń ishki álemine qaratıwı kerek.

Avgustin hár bir adamnıń ishinde quday hám shaytan ortasında gúres baradı dep esaplaydı.

Avgustin bunday gúresti tariyxıy dárejede quday qalası hám jer qalası ortasındaǵı qaramaqarsılıq formasında da quradı. Hár bir individual ómir ǵamxor hám gúna ortasındaǵı gúres maydanı bolǵanı sıyaqlı tariyx da jaqsılıq hám gúna «patshalıǵı» ortasındaǵı gúres maydanı. Shirkew «málim mániste Quday patshalıǵın, imperiya bolsa jer

«patshalıǵın» ózinde táriypleydi dep esaplaydı Avgustin. Avgustin jer patshalıǵın bolıwı shárt hám zárúr dep esaplaydı. Insannıń xarakteri gúna qılıw aqıbetinde buzılǵanı sebepli, kúshli jer patshalıǵı jawızlıqtı jılawlaw ushın zárúr dep esaplaydı. Hátteki gúna bolmaǵan jaǵdayda da jámiyette málim tártip hám basqarıw forması bolıwı kerek. Jer patshalıǵı húkimdarları Quday tárepinen tártip saqlaw ushın tayınlanadı. Xalıq Qudaydıń erkine boysınıwı shárt bolǵanlıǵı sebepli, bul húkimdarlarǵa da boysınıwǵa májbúr. Dúnyalıq patshalıq adamlardaǵı jawızlıqtı Quday patshalıǵısız (shirkewsiz) joq ete almaydı. Xristiantlıq mámleketiniń barlıq aǵzaları bir waqıttıń ózinde hám papanıń, hám imperatordıń puqaraları dep esaplaydı.

34

Avgustin mámleket hám shirkew hákimiyatlarınıń ekewi de qudaydan hám sol sebepli olar bir túrde nızamlı degen táliymattı alǵa súrip V ásirde Papa Gelasiy I maydanǵa shıqtı. 800-900 jıllar dawamında bul táliymattı shirkewde, mámlekette qabıl qıldı. Biraq olar ortasındaǵı kelisiw kóbirek awızda ǵana bolıp qaldı. XIII ásirge kelip Batıs Evropada,

ásirese shirkew shegeralarında, intellektual iskerlik júzege shıqtı. Arablar arqalı Aristotel qayta aytıla basladı. Filosofiya tarawında Foma Akvinskiy xristianlıq hám Aristotelizm sintezin ámelge asırdı. Bul sintez júdá áhmiyetli bolıp keyinshelik Rimkatolik shirkewi Foma Akvinskiy táliymatına óziniń rásmiy filosofiyası sıpatında qaray basladı.

Foma Akvinskiydiń siyasiy hám huqıqıy kóz-qarasları

Foma Akvinskiy (1226-1274) orta ásir diniy skolastikasınıń kózge kóringen belgili wakili. Onıń siyasiy-huqıqıy kóz-qarasları «Teologiya summası»,

«Húkimdarlardıń basqarıwı haqqında», hám de Aristoteldiń «Siyasat», «Etika» (ádepikramlılıq) shıǵarmalarına jazılǵan talqılawlarında bayan qılınǵan. Huqıq hám nızam mashqalaların Foma Akvinskiy xristian dininiń insan hám onıń ómir mazmunı haqqındaǵı eleslewlerine tayanǵan halda jarıqka shıǵaradı. Ol áyyemgi dúnya oyshıllarınıń tábiyiy huqıq hám ádillik ideyalarına ayrıqsha Aristoteldiń siyasat hám insan «Siyasiy maqluq» táliymatlarına diniy kózqarastan jantasıp qaratpa qıladı. Foma Akvinskiy táliymatına kóre álem hám ondaǵı tártiptiń dóretiwshisi Quday.

Insan ómiri hám háreketleriniń tamırı qudayda sonıń menen birge insan aqıl hám erkin erike iye bolǵan zat. Hár qanday erkinliktiń tamırın aqıl-oy (intellektual qábilet) dúzedi. Insannıń erkin erki jaqsılıqka shaqırıwshı barlıq háreket Quday ámirine qaratılǵan bolıwı kerek.

Foma Akvinskiy bul pikirdi óziniń nızam hám huqıq haqqındaǵı táliymatında konkretlestiredi. Nızam, -deydi ol, hárekettiń málim qaǵıydası hám ólshewi. Onıń sheberligi insan ómiri hám iskerligin tártipke salıwdan ibarat. Nızam jámiyet aǵzalarınıń ulıwma paydasın táriyiplewi zárúr. Ol tikkeley jámiyet tárepinen, yamasa onıń jemisine iye bolǵan wákilleri tárepinen járiya qılınadı. Nızam járiya qılınıwı shárt. Foma Akvinskiy nızamları tómendegi gruppalarǵa ajıratadı. Máńǵilik nızam, tábiyiy nızam, insan jaratqan nızam, iláhiyat (din táliymatı) nızamı. Máńgilik nızam iláhiy aqıltapqırlıǵın táriyip etiwshi álemniń ulıwma nızamı. Bul nızam áleminiń shártsiz qaǵıydası hám baǵdarı sıpatında tábiyiy hám jámiyetlik proсesslerdiń hámmesin basqaradı

35

hám olardı aqılǵa muwapıq rawajlanıwın támiyinleydi. Máńgilik nızam ulıwmalıq bolǵanlıǵı ushın da barlıq basqa nızamlardıń tiykarı. Bul nızam tikkeley tábiyiy nızamda belgili boladı.

Tábiyiy nızamǵa muwapıq quday jaratqan barlıq nárseler, sonıń ishinde insan da óziniń tábiyiy qásiyetlerine kóre óz nızamlarına iye hám sol nızamlarǵa muwapıq rawajlanadı. Insan

óz minezine ılayıq jaqsılıq hám jamanlıqtı ajıratıw qábiletine iye, jaqsılıqka umtıladı jaqsılıq talabına say háreket qılıwǵa meyil. Yaǵnıy insan óziniń ámeliy iskerliginde jaqsılıq qılıw hám jamanlıqtan qashıw talabına ámel qıladı. Bular óz janın saqlawǵa tırısıw, shańaraq qurıw hám perzentli bolıw, basqa adamlar menen qatnasıqta bolıw, qudayǵa umtılıw hám basqalar.

Tábiyiy nızam talaplarına boysınıw insan ushın aqıl-oyǵa muwapıq háreket qılıw demek. Adamlardıń fizikalıq, emoсional hám intellektual tábiyiy qásiyetleri, ómir shárayatları bir túrli bolmaǵanlıǵı sebepli olar tábiyiy nızam talapların hár túrli túsinedi hám qabıl qıladı. Aqıbette hámme ushın bir túr májbúriy bolǵan tábiyiy nızam talaplarına qarama-qarsı háreketler de payda boladı. Insan nızamlarınıń payda bolıw tamırı mine usılar. Insan nızamı tábiyiy nızam talaplarına tiykarlanǵanda ǵana adamlardı «qorǵay alıwı, insan ómirin túrli shárayatlarǵa say halda qollanıwı múmkin boladı. Insan nızamı májbúr qılıw sankсiyası menen támiyinlengen nızam, deydi Foma Akvinskiy. Jaqsı qásiyetke iye adamlar onısız da jasawı múmkin, olar ushın tábiyiy nızamnıń ózi jeterli, biraq násiyatqa qulaq salmaytuǵın, isenbeytuǵın adamlardı zıyansızlandırıw ushın jaza hám májbúr qılıw kerek. Bunıń barlıǵınan adamlar qorqıwı kerek. Sol sebepli adamlarda ádep-ikramlılıq qásiyetleri rawajlanadı, aqılǵa muwapıq, jaqsılıqka ámel qılıw ádetleri júzege keledi. Insan nızamı tábiyiy nızam talaplarına say kelmese ol nızam emes, nızamdı buzıw, odan shetke shıǵıw boladı. Usı pikirden kelip shıǵıp Foma Akvinskiy ádil hám ádilsiz nızamlardı ajıratadı. Insan nızamlarınıń maqseti adamlardıń ulıwma paydası, baxtı-shadlıǵına xızmet qılıwdan ibarat. Bul insanıy nızamnıń tiykarǵı belgisi hám sıpatı. Insanıylıq nızam ápiwayı adamlar orınlawı múmkin bolǵan talaplardı qoyıwı, olardıń kemis hám kemshiliklerin de esapqa alıwı kerek. Ol hámme ushın teń, bir túrli talap hám jaza belgileniwi, tiyisli instanсiya tárepinen qabıl qılınıwı shárt. Mine usı belgi hám qásiyetler bolǵanda ǵana onı unamlı nızam dep esaplaw múmkin, bolmasa ol nızam ádilsiz nızam boladı. Onı nızam dep qabıl etiw de múmkin emes.

Foma Akvinskiy eki túrli ádilsiz nızam haqqında pikir júritedi.

36

Birinshisi, egerde nızamda oǵan tán bolǵan birde-bir belgi bolmasa, máselen zamanına ulıwma payda ornına, nızam shıǵarıwshınıń jeke paydası qoyılǵan bolsa, yamasa nızam shıǵarıwshı óz huqıq shegerasınan shıǵıp ketse hám basqalar. Puqaralar ushın bunday nızamlar májbúriy emes. Biraq ulıwma tınıshlıqtı saqlaw hám nızambuzıwshılıq ádet bolıp qalmaslıǵı ushın olarǵa boysınıw qadaǵan etilmeydi. Ádilsiz nızamlardıń ekinshi túrin tábiyiy hám iláhiy nızamlarǵa qarama-karsı bolǵan nızamlar payda etedi. Bul nızamlarǵa boysınıw shárt emes. Diniy nızamlar muqaddes eski wásiyatnamalarında táriyiplengen iláhiy haqıyqıy hám qagıydalar. Foma insanıy nızamqaǵıydalardı iláhiy nızamqaǵıydaları menen toltırıw zárúrliginiń bir neshe sebeplerin kórsetedi.

Birinshiden, diniy nızam insan ómiriniń aqıretin esletiw ushın kerek. Insannıń ózi buǵan ázzi. Ekinshiden, diniy nızam adamlarda ádillik, jaqsı qásiyet hám kemshilikler hakqındaǵı básekilesiw ólshemi wazıypasın óteydi. Úshinshiden, diniy nızam insannıń hár túrli talpınısların tuwrı jolǵa salıw ushın kerek. Sebebi ruwxıy háreketler insanıy nızam shegarasında emes. Tórtinshiden, diniy nızam barlıq jawızlıq, jamanlıq hám gúna islerdi, sonıń ishinde insanıy nızam menen ruxsat bermey qaytıwǵa bolmaytuǵın barlıq kemshiliklerdi túp-tamırı menen joq etiw ushın kerek. Foma Akvinskiy óziniń nızamlar haqqındaǵı oylarında huqıq haqqındaǵı táliymatı menen toltıradı. Onıń pikirinshe, huqıq quday erki menen ornatılǵan turmıs tárizi,qaǵıydaları hám ondaǵı ádillik háreketi bolıp tabıladı. Ádillik bul ádep-ikramlılıq qásiyetlerinen bolıp hár kimge ózine tiyislisin, qılmısına jarasa alıwınıń ózgermes hám mudamıy táriypi bolıp tabıladı. Ulıwma Foma Akvinskiy huqıqtanıwshılıqtıń izbe-iz hám tereń xristianteologiyalıq variantın islep shıqtı. Onıń filosofiyalıq huqıqıy kóz-qarasları tábiyiy huqıqtıń tomistikalıq hám neotomistikalıq konсepсiyalarında óz rawajlanıwın taptı.

Batıs Evropada oyanıw dáwirindegi siyasiy hám huqıqıy táliymatlar

Oyanıw dáwiri XV-ásirden XVIIIásirge deyin bolǵan dáwirdi óz ishine aladı. Bul dáwir korol hákimiyatın absolyut monorxiyaǵa aylanıwı hám bekkemleniwi, kapitalizmniń eń dáslep júzege kele baslawı feodal jámiyetiniń tamamlanıwı menen xarakterlenedi.

Feodalizmnen áste-aqırın kapitalizmge ótiw júz bere baslaydı.

Jańa dáwir oraylastırılǵan hákimiyattıń kúsheyiwi menen bir waqıtta feodal

ıdırawshılıǵın tamamlaw talapları kúsheyip bardı. Sanaat islep shıǵarıw, kemesazlıq, áskeriy isti rawajlandırıw zárúrlikleri jańa ilimiy izertlew

37

metodların, orta ásirshilikke tán sxolastikadan bas keshiwdi talap qılar e di. Payda bola baslaǵan burjuaziya mápi belgili adamları diniy isenimlerge salıstırma sınǵa alıw múnásebette boladı, ǵárezsiz ilimiy izertlewge umtılıw kúsheydi. Insanıy zárúrlikler birinshi orınǵa shıqtı. Alımlar insannıń dóretiwshilik imkaniyatları onıń aqıl-oy qúdiretin ullıladı.

Áyyemgi mádeniyatınıń qayta tikleniwi, diniy reformaсiya, tabiyattanıw pánleriniń júzege kele baslawı oyanıw dáwiriniń tiykarǵı ózgeshelikleri.

Bul ózgerisler siyasiy pikir tarawında hám óz sáwlesin taptı. Jańa siyasiy táliymatlarda shirkewge baylanıslı bolmaǵan, oraylasqan dúnyalıq mámleket dúziw talapları júzege kele basladı. Bul jańa ideyalardıń qorǵawshısı hám úgitlewshisi Italiyada Makiavelli,

Franсiyada Boden esaplanadı.

Makiavelli siyasiy kóz-qarasları

Nikolo Makiavelli (1469-1527) siyasiy pikir tariyxına óziniń bir qansha unamlı shıǵarmaları menen kirip keldi. Bul shıǵarmalar ishinde onıń «Húkimdar» («Gosudar») shıǵarması ayrıqsha orın iyeleydi. Makiavelli birinshilerden bolıp diniy isenimlerden azat bolǵan siyasiy táliymat jaratıwǵa háreket etti. Onıń táliymatı siyasiy háreketti gúzetiw, tariyx hám insan psixikasın úyreniw tiykarında qurılǵan. Makiavellidiń pikirine kóre ol adamlardıń qattı háreketlerin bir túrdegi támiyinlew hám umtlıwlar belgileydi. Insan xarakteriniń tórinde ámelparazlıq, ádilsizlik jatadı. Adamlar, deydi ol, turaqsız, shúkirsiz, qorqaq, eki júzli, ishi qara, basqalardı kóre almaytuǵın qáiyetlerge iye. Qábileti sheklengen bolsa da tilekleri sheklenbegen. Olar bárhama házirgi kúnnen narazı, ótmishti maqtaydı, qáwiptuwdırıwdı jaqsı kóredi, biraq jaqsı nárselerge salıstırmalı túrde jaman ádetlerdi tezirek ózlestirip aladı.

Insan- «óziniń dúnyaǵa keliwin pútkilley tiykarlı ráwishte úlken jıyın menen alǵıslawshı eń ázzi hám mańlayı sor maqluq».

Danıshpan húkimdar mámleketti basqarıwda ózin ádep-ikramlılıq normaları menen sheklenbesten adamlarǵa tán mine usı qásiyetlerdi esapqa alıwı zárúr, dep úyretedi. Sonda ǵana ol óz aldına qoyǵan wazıypalardı orınlaw qolınan keledi. Makiavelli oraylasqan milliy mámleket tárepdarı edi. Ol mámleketti kúshsizlentiriwshi hám onıń pútinligin buzıwshı barlıq nárselerdi alǵıslaydı. Ol feodallardı, ásirese, dvoryanlar qatlamın, shirkewdi qattı sın astına aldı. Olardı mámlekettiń qúdiretli bolıwına tosqınlıq qılıwshı kúshler dep bildi.

Makiavelli mámlekettiń monarxiya hám respublika túrlerin ajıratadı. Ol respublikanıń abzallıqları haqqında aytsa da oraylasqan hám qúdiretli mámleket

38

jaratıw ushın monarxiya qolaylıraq deydi. Qúdiretli mámleketti jaratıw jolında húkimdar hesh nárseden taymaslıǵı kerek, ádep-ikramlılıq normalarına da boysınıwı shárt emes. Ol húkimdarǵa reyimsiz hám hiyleker bolıwdı puqaralarǵa qorqıtıw arqalı tásir qılıwdı másláhát etedi.

Húkimdar arıslannan batır, túlkiden hiylekerirek bolıwı kerek, nege deseń

«duzaqtı qurıw ushın túlki, qasqırlardıń jazasın beriw ushın arıslan bolmaǵı kerek. Makiavelli húkimdarǵa qurallı kúshke dıqkat qılıwdı usınıs etedi. Eger jaqsı qońsılar bolsa, jaqsı doslar hárdayım boladı. Jaqı nızamlar qanshelli áhmiyetli bolmasın, mávlekette qurallı kúsh kerek, deydi ol. Makiavelli húkimdarǵa óz dushpanlarına salıstırma ayawsız bolıwdı, jazalawda shaqqan, batır hám dáw júrek bolıwdı másláhát beredi. Erinsheklik, ekileniw hár qanday isti joqqa shıǵaradı. Makiavelli óz dáwiriniń siyasiy turmısın sáwlelendirip ǵana qoymay, keyingi dáwir siyasiy turmıs ózgesheliklerin de kóre bildi. Siyasiy táliymatlar tariyxında «makiavellizm» atın alǵan túsinshe Makiavellidiń pikirine say siyasattı ańlatadı.

Boden siyasiy hám huqıqıy kóz-qarasları

Jan Boden (1530-1596) franсuz siyasiy oyshılı, huqıqtanıwshı, advokat, prokuror lawazımlarında islegen. Onıń tiykarǵı shıǵarması «Mámleket haqqında altı kitap» dep ataladı. Bul shıǵarmada ol siyasiy pikir tariyxında birinshi bolıp mámlekettiń áhmiyetli belgili suverenitetke túsinik beredi.

Mámleket, bul semyalar jıyındıǵı, dep táriyipleydi ol. Boden usınıń menen birge mámlekettiń semyadan keskin parıq qılıwın da aytıp ótedi. Bul parıq mámleket hákimiyatınıń joqarı suveren xarakterinde. Suveren hákimiyat mámlekettiń áhmiyetli hám zárúr ózgesheligi. Mámleket hákimiyatı hesh kimge baǵınıshlı bolmaǵan joqarı hákimiyat. Boden suveren hákimiyattıń belgilerin kórsetedi. Suverenitet jalǵız hám bólinbes. Ol korol hám xalıq ortasında bólinbeydi. Suverenitet hákimiyattıń turaqlılıǵın bildiredi. Onı waqıtınsha yamasa málim shárt penen basqaǵa tapsırıw múmkin emes.

Boden korol absolyutizminiń tárepdarı sıpatında suverenitet hákimiyattıń sheklenbegenligi, nızamnan da ústemligin kórsetedi, deydi. «Suverenitet, Boden táriyiplewi boyınsha, bul nızamlarǵa boysınıwdan azat bolǵan grajdanlar hám puqaralar ústinen ornatılǵan hákimiyat». Suveren ózi qabıl qılǵan nızamlardan azat. Biraq bul hákimiyat hesh nárse menen sheklenbegen degen nárse emes, deydi ol. Hákimiyat Quday nızamlarına hám tábiyiy nızamlarǵa boysınıwı shárt. Bunnan

39