Huqiq

ádilsizlik, zorlıq, insanıy qatnasıqlarda ushırasatuǵın aldawshılıq sebeplerin anıqlaw hám olardı joq etiw jolların tabıwǵa háreket etti. Olar haqıyqat hám ádillik tiykarlanǵan insanıy qatnasıqlardı ornatıw ushın ne islew zárúr degen sorawǵa juwap izledi. Ózbekstan siyasiy hám huqıqıy pikirde ruwxıylıq hám bilimlendiriwge úlken itibar berildi. Mámlekettiń basqarıwı húkimdardıń ózi de, onıń átirapındaǵı hámeldarlar hám bilimli, ádillikti jaqlawshı adamlar bolıwı zárúr degen pikir izbe-izlik penen sińdirildi.

Siyasiy hám huqıqıy táliymatlar tariyxınıń áhmiyeti

Siyasiy hám huqıqıy táliymatlar tariyxın úyreniw qanday áhmiyeti bar, ondaǵı táliymatlardıń kópshiligi óz ómirin ótep bolǵanǵoy?-degen soraw tuwılıwı múmkin. Birinshiden, sonı aytıp ótiw kerek, mámleket hám huqıq haqkında házirgi pánler tariyxıy rawajlanıwdıń miywesi. Olardıń payda bolıw tariyxın bilmesten turıp tereń túsinip alıw múmkin emes. Pánde táriyiplengen haqıyqat aspannan tayar túspeydi. Oǵan erisiw ushın qansha izleniw, kúsh-quwat, pidákárlik, hátteki qurbanlıq beriledi. Ullı oyshıllardıń ilim-pándegi dóretiwshilikleri ǵana e mes, olardıń buǵan erisiw jolındaǵı qılǵan qáte hám kemshilikleri de biz ushın sabaq bolıp tabıladı. Búgingi kúndi jaqsı hám tuwrı kóz aldımızǵa keltiriw ushın jámiyetlik rawajlanıwdıń aldıńǵı basqıshların biliw zárúrligin talap qıladı. Sonıń ushın da ótmishke qarap ótemiz. Onnan sabaq alıw menen birge búgingi ayırım mashqalalardıń sheshiimin tabıw imkaniyatına da iye bolamız.

«Tariyxıy eslewsiz keleshek joq», -degen edi I.Karimov. Ózligin ańlaw tariyxtı biliwden baslanadı. Tariyx eslewi insandı keleshekke jeteleydi, milliy ǵárezsizlik ideologiyasın júzege keltiriwde áhmiyetli faktor bolıp tabıladı.

Mámleket hám huqıq haqqındaǵı táliymatlar tariyxın úyreniw túrli teoriyalardıń payda bolıwınıń teoriyalıq shárt-shárayatın ańlatadı. Jańa ideyalar ushın jaqsı ilham baǵıshlaydı.

Ótmishte babalarımız jaratqan ullı oylap tabıwshılardı gúzetiw, huqıqtanıw iliminiń ruwxın seziw, onıń jańa shoqqıların ashıw imkanın beredi, bizdi negizin túsinbewshilikten, bir tárepleme júzeki qarawlardan asıraydı, óz betinshe pikir júritiw hám júz berip atırǵan hádiyselerdi bahalay alıw qábiletin júzege shıǵaradı. Siyasiy hám huqıqıy táliymatlar tariyxı ózbek tilinde soń qaraqalpaq tilinde basıp shıǵarılǵan birinshi oqıw qollanbası. Bunda Oraylıq Aziya xalıqlarınıń ullı iskerleriniń siyasiy hám huqıqıy kózqarasları múnásip orın alǵan. Bul xalqımızdıń haq tariyxın tiklew hám milliy ózligin ańlaw, milliy maqtanıshtı júzege keltiriw hám rawajlandırıw isine úles bolıp xızmet qıladı. «Ótmishti ańlaw wazıypaları ulıwma alǵanda orınlanıp

10

bolındı, házir bolsa tiykarǵı wazıypa tariyxıy analizdi ilimiy jaqtan ádil hám hadal ámelge asırıwdan ibarat».

Siyasiy – huqıqıy táliymatlar tariyxınıń áhmiyeti jáne sodan ibarat bolıp, ol bolajaq huqıqtanıwshılardı ulıwma dúnya kólemindegi táliymatlardıń payda bolıw hám rawajlanıw nızamları menen tanıstırıw menen birge olarda táliymatlardıń tiykarın túsinip alıw dárejesin júzege keltiredi.

Temanı bekkemlew ushın sorawlar:

1.Siyasiy hám huqıqıy táliymatlar degende nelerdi túsinesiz?

2.Siyasiy hám huqıqıy táliymatlar qashan payda bolǵan?

3.Siyasiy hám huqıqıy táliymatlar tariyxı páni qaysı pánler menen baylanıslı?

4.Siyasiy hám huqıqıy táliymatlar tariyxı pánininiń predmeti ne? 5.Siyasiy hám huqıqıy táliymatlar tariyxı pánininiń usılları haqqında

pikirińiz qanday

Ádebiyatlar :

1.Karimov I.A. Biz kelajagimizni wz qwlimiz bilan qurmoqdamiz. — T., ―Wzbekiston‖, 1999.

2.Karimov I. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon haѐt - pirovard maqsadimiz.T.: Wzbekiston. 2000. - 109 b.

3.Karimov.I. Bizning bosh maqsadimiz – jamiyatni demokratlashtirish vayangilash mamlakatni modernizaсiya va isloh etishdir-T.:Wzbekiston,2005.

4.Karimov I.A. Wzbekiston mustaqillikka erishishi ostanasida. –T.:

Wzbekiston, 2011.

5.Istoriya politicheskix i pravovıx ucheniy. Pod obshey redakсiey NersesyanсaV.S.

—M., ―Prior‖, 2000.

6.Istoriya politicheskix i pravovwx ucheniy. Pod obshey redakсiey Leysta. M. Yurizdat. 2004.

7.Gorbachev V.G. Istoriya filosofii. — Bryansk, ―Kursiv‖, 2000.

8.Filosofiya konspekt lekсiy //. — M., ―Prior‖, 2000.

9.H.B.Boboev va boshqalar. Siѐsiy va huquqiy talimotlar tarixi. Darslik.2002.

10.F.Muhiddinova. Siѐsiy va huquqiy talimotlar tarixi. Wquv qwllanma. 2002.

11.B.Samiev. Huquq magistri darajasini olish uchun ѐzgan dissertaсiya. Huquqiy davlat: ǵoyalar tarixi va hozirgi zamon.

12.F.Muhiddinova. Siѐsiy va huquqiy talimotlar tarixi. Maruzalarmatni.2005.

13.H.B.Boboev. ―Wzbekistonda 14-15 asrlarda siѐsiy va huquqiy talimotlar. dissertaсiyasi.1993.y

14.H.B.Boboev. Wzbek davlatchiligi tarixi. T.2004.

15.H.B.Boboev va boshqalar. Siѐsiy va huquqiy talimotlar

tarixi‖.Darslik.2002.

16.Raximov Faxri Haydarovich. Wzbekistonda demokratik huquqiy davlat barpo etishning nazariy va amaliy muammolari. Dissert. 2000y.

17.F.Muhiddinova. Abu Nasr Forobiyning davlat va huquq haqidagi talimoti.

Dissertaсiya. 2001y.

18.Muhamedov H.M. Movarunnahrda davlatchilik rivojlanishining muammolari.(YII-XIII asrlar). Nomzodlik dissertaсiya 2001y.

19.Boboev X.B. Kutıbaeva E.D. Utemuratov M. Tanirbergenov S.B. Siyasiy hám huqıqıy táliymatlar tariyxı. T. TMYuI. 2009

11

Áyyemgi Shıǵısta siyasiy hám huqıqıy táliymatlar

Reje

1.Áyyemgi Shıǵısta diniy-ápsanalıq, siyasiy hám huqıqıy kóz qaraslardıń paydabolıwı hám rawajlanıwı. Áyyemgi Egipette siyasiy hám huqıqıy táliymatlar.

2.Áyyemgi Vavilonda siyasiy hám huqıqıy táliymatlar. Xamurappi nızamlarındaǵısiyasiy huqıqıy ideyalar.

3.Áyyemgi Hindistanda siyasiy huqıqıy táliymatlar. Braxmanizm siyasiy huqıqıyideyaları. Manu nızamlarındaǵı siyasiy huqıqıy ideyalar.

4.Áyyemgi Qıtayda siyasiy huqıqıy táliymatlar. Áyyemgi Turanda siyasiy huqıqıy kózqaraslar

(―Avesto‖).

Shıǵısta (Áyyemgi Egipet, Qıtay, Hindistan, Turan hám Iran mámleketleri), Batısta

(áyyemgi Greсiya, Rim mámleketleri) siyasiy hám huqıqıy kóz-qaraslarınıń kelip shıǵıwı, birinshi basqıshlarında mifologiyalıq ápsanalıq ideyalar tiykarında rawajlanǵan. Mifologiya insan, jámiyet, hákimiyat, mámleket, huqıq hám nızamlardı bahalaytuǵın halda ilahiy kúshler iskerligi menen baylanıstırılǵan. Jerdegi waqıyalardıń iláhiyat penen baylanıs usılları hám xarakteri áyyemgi xalıqlarda túrlishe túsindirilgen. Bul qatnasıqlar, yaǵnıy jerdegi siyasiy, huqıqıy tártiplerdiń, húkimdarlıqtıń iláhiy tamırları, sebepleri haqqındaǵı túsinikler, siyasiy hám huqıqıy kóz-qaraslar ásirler dawamında rawajlandı. Túrli baǵdardaǵı táliymatlardıń kelip shıǵıwına sebep boldı.

Áyyemgi Shıǵıs xalıqları tariyxında ushırasqan mifologiyalarda quday barlıq zatlardıń jaratıwshısı. Áyyemgi Vavilon hám Hindistanda bolsa, quday jámiyetti, adamlardı jaratqan, adamlarǵa basqarıw usılın da úyretken, ol hámme waqıt tek ózi pútkil dúnyanıń basqarıwshısı sıpatında sáwlelenedi. Áyyemgi yaqudiylerdiń diniy mifologiyalıq túsinikleriniń ózine tán tárepleri jalǵız quday barlıq yaqudiy xalıqları menen shártnama dúzgen, ol barlıq yaqudiylardıń jol kórsetiwshisi hám baslıǵı delingeninen ibarat. Yaqudiylerdiń hámmesi múqáddes ideyalardı,

Muwsa payǵambar tikkeley qudaydıń ózinen alǵan. Oǵan waqtınsha jerde húkimdarlıq qılıw, adamlardı basqarıw wazıypası quday tárepinen tapsırılǵan. Awır kúnlerde zárúr bolsa ol ózi eldi, mámleketti basqaradı. Áyyemgi Qıtay xalıqlarında payda bolǵan ápsanalarǵa kóre barlıq jerdegi hádiyseler, adamlardıń ómiri jalǵız quday tárepinen basqarıladı. Tek bas húkimdar –imperator qudayǵa eń jaqın adam dep esaplanadı. Áyyemgi Egipet xalıqlarında keń tarqalǵan ideyalarǵa kóre, barlıq haqıyqat, ádillik, ádil sudlaw (Maat) quday tárepinen basqarıladı. Sudyalar Maat súwreti túsirilgen tumarlardı taǵıp júrgen. Jerdegi barlıq

12

tártipler, siyasat, nızamlar, adamlar ortasındaǵı óz-ara qatnasıqlar, baslı iskerge sıyınıw

«Ptaxotep nasiyatları» (eramızǵa deyingi XXVIII ásir) sıyaqlı áyyemgi jazba shıǵarmalarda sáwlelengen. «Ptaxatep násiyatları» nda aytıwınsha barlıq erkin puqaralar tábiyiy ráwishte birbirine teń, hár bir insannıń qattı háreketleri ádillik hám jaqsılıq normalarına say bolıwı kerek.

Álbette bul talaplar áyyemgi Egipet jámiyetiniń joqarı qatlam wakillerine tiyisli edi. Xalıqtıń kópshiligin quraytuǵın qullar budan tısqarıda edi. Áyyemgi siyasiyhuqıqıy táliymatlar dáslep xalıq awız-eki shıǵarmalarında, keyinshelik jazba shıǵarmalarda ápsanalıq qaharmanlar xalıq qutqarıwshıları qudaylar tuwrısındaǵı jazba dereklerde táriyiplengen bolsa, keyinshelik «Avesto» (Axura Mazda) hámde Spitamen haqkındaǵı ápsanalıq diniy táliymatlarǵa qarsı sıpatında dúnyalıq táliymatlar da rawajlanǵanlıǵın tastıyıqlaw kerek. Máselen áyyemgi Greсiya oyshılları Sakrat, Platon, Aristotel shıǵısta bolsa Farabiy sıyaqlı oyshıllar shıǵarmalarında óz ornın taptı.

Áyyemgi Vavilonda tarqalǵan mifke kóre ádillik tárepdarı, ezilgenlerdi qorǵawshı quday Shaman bolıp, ol barlıq ádilsiz hám jamanlıqtı keskin jazaladı. Kimde kim Shamannıń ádil, haqıyqıy baǵdarların buzsa, sol waqıtta is júzindegi nızamlar tiykarında qatań jazaǵa tartılar edi. Shaman talapların buzıw bul awır jınayat edi.

Shumer hám Vavilon húkimdarları óz hákimiyatların quday tárepinen berilgen dep esapladı. Bul ideyalar eramızǵa deyin XVII ásirde jaratılǵan Xammurappi nızamlarında (bul nızamlar óz dáwirinde keń tarqalǵan edi) táriyiplep berilgen. Bul nızamlar adamlardı erkin hám qullarǵa ajıratadı. Erkinler de hám bir qansha qatlamlarǵa bóliner edi. Áyyemgi Turanda, anıǵıraǵı Xorezmde dáslep mifler, keyinshelik zardushtiylik dininde payda boldı. Bul diniy teoriyalıq táliymattıń tiykarın salǵan zardwsht bolǵan. Zardwshtiylik ideyaları ásirler boyı dúnyaǵa keń tarqaldı. Ómirdegi eki qarama-qarsı kúshtiń jaqsılıq hám jamanlıqtıń óz-ara gúresi, jaqsılıq tárepdarı Axura-Mazda menen jawızlıq tárepdarı Axura-Manu ortasında bolıp ótedi. Bul gúres keskin, ayawsız hám ómirlik. Dáslepki mifologiyalıq kóz-qaraslar áste-aqırın konkretlesip, jámiyetlik turmıs, mámleket, siyasat, huqıq haqkındaǵı dáslepki táliymatlardıń payda bolıw tariyxı uzaq tariyxqa iye. Bul waqıya túrli xalıqlarda túrlishe keshken. Biraq barlıq xalıqlarǵa, mámleketlerge tán bolǵan ulıwma nızamlardı alsaq ádilsizlikke qarsı ádillik, zorlıq hám nızamsızlıqqa qarsı nızamlıq, rehimlik, urısqa qarsı tınıshlıq ideyalarınıń aldıǵa súriliwin gúzetemiz. Xalıq awız-eki shıǵarmalarında jazba dereklerde diniy hám dúnyalıq kitaplarda, jaqsılıqqa umtılıw, insandı ullılaw, soсial ádillikke

13

erisiw ushın gúres tariyxı barlıq áyyemgi xalıqlar turmısına tán. Eń áyyemgi mámleket hám huqıq haqkındaǵı kóz-qaraslar, ideyalar Shıǵısta shama menen tórt mıń jıl aldın xalıq awız-eki dóretpelerinde, jazba diniy kitaplarda diniymifologiyalar tárizinde júzege kelgen degen juwmaqqa kelemiz.

Áyyemgi Hindistanda siyasiy hám huqıqıy táliymatlar

Áyyemgi Hindistanda birinshi mártebe payda bolǵan siyasiy hám huqıqıy kózqaraslar mifologiya hám dáslepki dinler tásirinde júzege keldi. Braxmanizm ideyaları áyyemgi

Hindistanda eramızdan aldıńǵı 2-mıń jıllıqta payda bolǵan Vedalarda táriyiplengen. «Veda» sankritshe «bilim» degen mánisti bildiredi. Eramızdan aldıńǵı IX-VI ásirde jaratılǵan Hind esteligi Upanshidalarda braxmanizm rawajlanǵan hám konkretlesken halda sáwlelenedi. Veda hám Upanishdalarda aytılıwınsha hár bir adam draxma yaǵnıy nızam, miynet, ádetlerge tártiplerge boysınıw zárúr. Braxmanizm túrli mektepleri shólkemlestiriwshi dxarmasutra hám dxarmashastralar, huqıqıy toplamlar braxmanizm ideologiyasın júzege keltiredi. Belgili siyasiy hám huqıqıy estelik bolǵan «Manu nızamları» eramızǵa deyin II ásirde jazba túrde jarıqka shıqtı. Onda Vedalar hám Upanishadlardaǵı ideyalar hár tárepleme rawajlandırılıp qorǵaladı.

«Manu nızamların»da tiykarǵı itibar jaza beriliwge qaratıladı. Jámiyet varnalarǵa bólingen, olar ortasında teńsizlik bar bolǵan. Eramızǵa deyin VI ásirde jasaǵan Siddxartxa braxmanizm hám

Veda, Upanishaddaǵı ideyalardı keskin kiritikaladı hám ol ózin «Bilimli insan» Budda dep atadı. Onıń túsindiriwinshe Joqarı hákimiyat quday haqqındaǵı ideyalar insandı aldastıradı, hámme gáp insannıń ózine baylanıslı. Ol barlıq siyasiy hám huqıqıy normalardı, ádep-ikramlılıq tártiplerin adamlar ózleri jaratıp alıwları kerek dep kórsetedi. Buddizmge tán bolǵan jaza sharaların sheklew haqkındaǵı pikirler

«Dxammpadada» da ushıraydı. Insannıń ayıbı tastıyıqlanbastan burın onı jazalaw múmkin emes. Buddizmde dxammanı ullılaw, nızamshılıqtı ullılaw degen gáp edi. Buddizm áste aqırın barlıq jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa, sonıń ishinde mámleket iskerligine de óz tásirin ótkize basladı.

Buddizm siyasiy ideya hár insannıń ózi-ózin tárbiyalap, ruwxıy jaqtan rawajlanıp barıwı menen baylanıslı bolsada biraq bul jańa dinniń kóp tárepleri jerdegi ómir menen baylanıslı edi. Sonıń ushın da eramızǵa deyin 268-232 jıllarda hakimiyattı basqarǵan Ashok buddizmdi mámleket dini dep járiya etti.

Buddizm usılayınsha túsinik-shıǵıs mámleketleriniń bir qanshasına tarqaldı. IV-III

ásirlerde (eramızǵa deyin) jaratılǵan Artxashastrada mámlekettiń tiykarı, wazıypaları, nızamnıń jaratılıwı hám isletiliwi barısında braxmanizmnen parqı

14

olar real ideyalarda tártiplenedi. Wázir hám másláhátshi Kautiliya bul kitaptıń avtorı delinedi.

«Artxashastra» dúnyalıq táliymatınıń keńeyip, tereńlesip barıwında úlken rol oynaydı. Bul kitapta hár bir siyasattıń, nızamnıń qanshelli ámeliy paydası barlıǵına tiykarǵı itibar qaratıldı. Bul nızamlar adamlardıń ómirin, demek mámleket iskerligin tuwrı táriyiplewi zárúr.

Áyyemgi Qıtayda siyasiy hám huqıqıy táliymatlar

Áyyemgi Qıtay filosofiyası hám jámiyetlik siyasiy pikirleri rawajlanıwında úlken rol oynaǵan daosizm hám onıń tiykarshısı Lao-Czi (eramızǵa deyin VI ásir) hám ol jaratqan «Dao- De-сzin» dóretpesi diniy sxolastikaǵa úlken soqqı berdi. Pútin jámiyetlik rawajlanıw tiykarları, iláhıy qúdiret emes, al Dao qıladı, Dao nızamshılıq hám siyasiy basqarıwdıń tiykarı dep táriyplenedi. Daoǵa bolǵan qatnasıqta hámme teń. Lao-Czinniń kórsetiwinshe, sol waqıtlardaǵı tártipsizlikler, mádeniyattıń sheklengenligin, adamlar ortasındaǵı siyasiyhuqıqıy teńsizliklerdiń tiykarǵı sebepleri haqıyqat qarar tappaǵannan dep esaplaǵan.

Ol ómirdegi, jámiyettegi barlıq ádilsizliklerdi qaralar eken, ol barlıq itibardı ózin-ózi jaratıwshı daoǵa qarattı, Dao ádillikti tiklewshi tiykarǵı zat dep túsindirildi. Daoizmdegi

áhmiyetli tárep adamlardı arqayın jasawǵa shaqıradı. Baylıq ta, ámelde ótkinshi, olardan shetirekte júriw kerek degen ideyalar alǵa qoyıladı. Áyyemgi Qıtay jámiyetlik siyasiy pikir rawajlanıwında Konfuсiy (eramızǵa deyin 551-479 jıllar) táliymatı onıń shákirtleri tárepinen tanılǵan

«Lun. Yuy» (sóylesiwler hám pikirler) kitabı úlken rol oynaydı. Konfuсiy ózinen aldın payda bolǵan bilimlerdi ulıwmalastırıp, jáne de rawajlandırıp, mámleket haqkındaǵı óz kóz-qarasların bayan etedi. Mámleket bir úlken xojalıq, xojalıq baslıǵı imperator bas húkimdar, qalǵanlar oǵan baǵınıwı kerek. Konfuсiy bar tártiplerdi kritika qılıw jolınan barmaydı. Ol kelisiwshilik jolın jaqlaydı. Sol waqıttaǵı jámiyetlik dúzim hám tártiplerdi tán alǵan halda olardı jáne de rawajlandırıw haqkında pikir júritedi. Mámleketti basqarıwda ádil baǵdarda bolıwdı úyretip, onıń táliymatı progressiv ráwishte boldı. Bul ideya usı waqıtqa shekem húkimdar bolǵan mámleket basqarıwdaǵı zorlıq ideyalarına qarsı edi.

Konfuсiy húkimdarlardı, baslıqlardı, ámeldarlardı ádil bolıwǵa shaqıradı. Eń áhmiyetliligi bas húkimdardıń ádilligi barlıq xalıqtıń ómirine tásir qıladı. Mámleket islerin de jámiyette kishiler úlkenlerge tómendegiler joqarıdaǵılarǵa boysınıwları, húrmet kórsetiwleri zárúr. Konfuсiydiń tiykarǵı maqseti jámiyettiń joqarı qatlamı menen tómengi qatlam ortasında tatıwlıq jaratıw, jámiyet rawajlanıwın turaqlastırıwǵa qaratılǵan. Konfuсiy sırtqı urıslarǵa da Qıtay

15

patshalarınıń óz-ara jánjenllesiwinede qarsı edi. Jámiyetti basqarıw ushın qılınatuǵın háreketlerdiń tiykarın tek nızamlar emes, al ádep-ikramlılıq normaları da dúziwi kerek. Adamlar ortasındaǵı barlıq qatnasıqlar mine usı ádepikramlılıq normalar tiykarında (zorlıq isletpey) rawajlanıp barıwı kerek. Kanfuсiy táliymatı payda bolıwı menen kópshiliktiń itibarına tústi, eramızǵa deyingi II ásirde Qıtayda bul táliymattı ayrıqsha mámleket ideologiyası dep járiya qılındı. Jańa aǵım tiykarshısı Mo-сzi (eramızǵa deyingi 479-400 jıllar) óz kózqarasları barlıq adamlardıń tábiyiy ráwishte bir-birligine teńligin, mámlekettiń payda bolıwın xalıq hákimiyatı menen ámelge asıwın qorǵaydı. Ol quday ideyasın jańa talqılaydı. Aspannan insanlar ushın tek jaqsılıq jawılıp turadı.

Sonıń ushın qudayǵa úlken húrmet hám isenim menen qaraw kerek. Mo-сzi jámiyetti basqarıwda xalıq penen kelisiw kerekligin túsindiredi, zorlıqtan xalıq awlaq bolıwı, zulım hám jarlılıqtı joq etiw kerek dedi. Hákimiyattı oraylastırıw hám nızamshılıqtı rawajlandırıw ushın qattıqollıq kerek edi. Qıtay imperatorları mámleketti bir orayǵa boysındırıw ushın gúres alıp bardı, sonıń ushın da olar xalıqmápleri hám gúresten ajıralıp qalıwǵa májbúr boldı.

Áyyemgi Turanda siyasiy hám huqıqıy kóz-qaraslar («Avesto»).

Turan Orta Aziyanıń eń áyyemgi atı. Turan tariyxı aynıqsa, onıń mámleketshilik tariyxı áyyemgi tariyx bolıp, búgingi kúnge shekem óz rawajlanıw dáwirinde túrli сivilizaсiyalar tásirinde boldı, kóplep urıslardı óz basınan keshirdi. Hár bir dúnyanı basıp alıwshı áyyemgi Turanǵa atlanar eken, onı basqasha atadı, qırǵın urıslarǵa sebep bolǵan atlanıslardı ámelge asırdı.

Máselen, Aleksandr Makedonskiy (Iskender Zulqarnay) Turanǵa bastırıp kelgennen (III ásir eramızǵa deyingi) keyin Baqtriya mámleketi dúzildi hám aldın GrekBaqtriya, keyinshelik Baqtriya dep ataladı. Turannıń úlken bólegi usı Baqtriya mámleketi quramına kiritildi. Arablar kelgennen keyin Turan túsinigi Mauaraunnaxr (dáryanıń arǵı jaǵındaǵı mámleket) dep atadı hám bólegine aylantırılıp, xalifalıq dep júritildi. Shıńǵısxan atlanıslarınan keyin bul jerler Shaǵatay eli dep ataldı. Ruslar bastırıp kelgennen keyin «Turkstanskiy kray», general gubernatorlıq hám aqırı Sovetler dáwirinde Ózbekstan, Qazaqstan, Túrkmenstan, Qırǵızstan, Tájikstan Respublikaları dúzildi hám búgin olardıń hámmesi suveren mámleket sıpatında rawajlanbaqta. Biz jáne eskige qaytatuǵın bolsaq, Turan sózi qanday payda boldı. Turan jerinde birinshi márte mámleket qashan payda bolǵan?-degen sorawlarǵa tariyxıy kitaplarda anıq, tınıq juwap joq. Alımlar, tariyxshılar ortasında bul másele boyınsha ala-awızlıq bolıp, olar ortasında qarama-qarsılıqlar bar. Eń

16

áyyemgi jazba derekler: «Tarixi tabariy», Firdawsiydiń «Shahnoma» dóretpesi, Nawayınıń «Tarixi muluki Ajam», «Avesto», «Zafarnama», «Túzik»lerde bayan etiliwinshe Turan birinshi mártebe shama menen 4 mıń jıl aldın mámleketke basshılıq qılǵan Turdıń atı tiykarında Turan sózi kelip shıqqan. Nawayınıń

«Tarixi muluki Ajam», hámde «Tarixi Muluki Anbiѐ hám Hukamo» tikkeley mámleketlik tariyxımızǵa baylanıslı bolıp áyyemgi Turanda mámleketshilik hám bul mámleketlerdegi siyasiy, diniy, huqıqıy kóz-qaraslar tuwralı bahalı pikirler bayan etilgen.

Birinshiden, Nawayı mámleket sóziniń ornında «múlk» sózin isletedi. Demek, orta

ásirlerge deyin kitaplarda mámleket túsinigi ornında kóp tárepten «múlk» isletilgen. Ekinshiden,

áyyemgi jazba dereklerde Turan, Iran, Xorasan anıǵıraǵı arabtan sırttaǵı mámleketlerdi «Ajam» dep aytqan. Usı mániste «Ajam» mámleketlik tariyxımız Turan hám Iran mámleketleri jalǵız

«Ajam mámleketi» túsinigi tiykarında berilgen. Ajam mámleketi (múlki) tórt úrim-putaqqa bólinedi: Peshdediyler, Kayoniyler, Ashkaniyler, Sasaniyler. Olar Nawayınıń pikirine kóre 4336 jıl 10 ay húkimdarlıq qılǵan. Nawayı 65 ten artıq patshalardıń húkimdarlıq qılǵan jılları haqqında hám olardıń hár biriniń alıp barǵan ádil hám ádilsiz siyasatı haqqında maǵlıwmatlar bergen. Ajam múlkinde birinshi bolıp, patshalıq qılǵan adamnıń atı Qayumars edi dep esaplaydı. Nawayı: «Hár táǵdirge kóre patshalıq budan aldın joq edi, bul qaǵıydanı ol dúzdi,- degen. Tabariy hám

Firdausiylerde Peshdodiyler úrim-putaǵına tiykar salǵan patsha Qayumars esaplanadı. Fariudun zalım patsha Zahhok ornına patsha bolǵannan keyin Tur (onıń balası) Turanǵa patsha etip tayınlanadı. Turdıń atınan Turan kelip shıǵadı hám birinshi ret mámleketshilikke tiykar salındı dep esaplaydı «Shohnoma» da Firdawsiy.

Turan, anıǵıraǵı onıń ajıralmas bólegin dúzgen Xarezm diniysiyasiy hám huqıqıy kózqaraslardı ózinde jámlestirgen din Zardushtiylik dini júzege keldi hám ol insaniyat

сivilizaсiyasına óziniń sezilerli tásirin ótkizdi. Onıń kitabı «Avesto» nıń jáhán mádeniyatı hám dinler tariyxında tutqan ornın esapqa alǵan halda YuNESKO bas konferenсiyası 1999 jıldıń noyabr ayında Parijde ótken 30sessiyasında «Avesto» jaratılǵanlıǵınıń 2700 jıllıǵı múnásebeti menen dúnya júzinde keń belgilew haqqında qarar qabıl qılındı. Prezident Islam Karimov baslamasına kóre Ózbekstan Respublikası Wázirler Mákemesi №110 sanlı 29mart 2000 jılda qarar qabıl qıldı hám usı qararǵa muwapıq Xorezmde «Avesto» ǵa baǵıshlanǵan xalıq-aralıq ilimiy konferenсiya ótkizildi, baǵ jaratıldı, estelik ornatıldı, «Avesto» nıń ózbek tilindegi tolıq baspası shıǵarıldı.

17

Zardushtiylik dini payda bolǵan zaman hám «Avesto» haqqında túrli qaramaqarsı pikirler, aytısıwlar uzaq ásirlerden beri dawam etip kelmekte. Búgin kópshilik ilimpazlar

ózindegi maǵlıwmatlarǵa hám bizge deyin islenip kelgen esteliklerge tiykarlanǵan halda

«Avesto»nıń watanı Xorezm e kenligin tán almaqta. E.E.Bertels

«Avesto»nıń Xorezmde jazılıwı ushın qolay shárt-shárayatlar bar edi. Bul kitaptıń eń birinshi betleri «Gohlar» payǵambar Zardwsht tárepinen Xarezmde jazılǵan degen juwmaqqa kelgen.

«Avesto»nıń e ń áyyemgi bólimi «Gohlar» «Goh» sózin kitaplarda

«Gosa», «Gota», «Evropalıqlar bolsa onı «Gimn» tárizinde ataydı. «Avesto»da táriyiplengen

Ayryani-Vayji (Iyron Vij) quday tárepinen birinshi mártebe jaratılǵan mámleketXarezm mámleketi. «Avesto»nıń birinshi muqáddes atı da Xarezmde jaǵılǵan. Quday Ahura Mazda da payǵambar Zardushtqa kóringen. Xarezm

«Avesto» nıń watanı ekenligin Kangaqala, Bazarqala, Jambasqala, Qırıqqızqala, Topıraqqala sıyaqlı qorǵanlardan hám ot Saray hám «Shılpıq» ibadatxanalarınan tabılǵan estelikler tastıyıqlaydı. «Avesto» da aytılıwına qaraǵanda Zardwsht Ámiwdárya jaǵalarında jasap atırǵan diyxanlar hám sahralarda jasap atırǵan kóshpeli qáwimlerdiń turmıslarınan jaqsı xabardar bolǵan. Onıń siyasiyhuqıqıy kóz-qarasları áne usı úrp-ádetleri, dástúrler, nızamqaǵıydaları tiykarında júzege kelgen.

Qáwimler ortasında tez-tez bolatuǵın diniy qarama-qarsılıqlar, urıslar, ádilsizlikler mámleketlerdi, xalıqlardı ıdırawshılıqqa qarap alıp ketip atırǵanın jaqsı túsingen edi. Usı sebepten de ol óziniń táliymatlarında jalǵız quday tuwrısındaǵı pikir, ideyalardı alǵa súrdi. Ol quyash qudayı Molox húrmetine balalardı, qızlardı qurbanlıq qılıw sıyaqlı jaramas ádetlerge qarsı shıqtı. Qurbanlıq qılıwshılar bunday haywanlıq ádetlerdi yaǵnıy balalardı tiriley qurban qılıwdı qurǵaqshılıq, asharshılıq tábiyiy apatshılıq jıllarında da ámelge asırǵan. Zardusht bulardıń ornına «Nawrızdı» bayram qılıwdı, kóp qudaylıq ornına jalǵız Ahura Mazdaǵa sıyınıwdı adamlardıń ornına qoylardı qurbanlıq qılıw sıyaqlı ádetlerdi ornattı. Ol ápiwayı miynetkesh diyxandı húrmet etti.

«Áy dúnyanı jaratqan zat»!

Mazda dinin qanday awqat toydıradı»? AhuraMazda juwap berdi: Áy,

Sipiytamen Zardusht!

«Biyday egiw hám jáne biyday egiw»

-…Áy, álemdi jaratqan zat! Áy, haqıyqat! Jerdi hámmeden kóre kóbirek baxtiyar qılǵan besinshi shaxs kim?

AhuraMazda juwap berdi:

18

-Jerdi jaqsılap shúdigár qılǵan hám onı bir Ashavanǵa tapsırǵan zat!»

Zardusht 1200 baptan ibarat kitaptı altın taqtashalarǵa jazıp, shax Vashtaps otxanasına tapsıradı. Keyinshelik bolsa bul kitap Iran shaxı kitapxanasında 12000 sıyır terisine altın háripler menen jazılǵan úlgisi boladı. Turan hám Iran mámleketlerinde islamǵa deyin tiykarǵı mámleket dini dárejesinde húkimdarlıq qıladı. Islam húkimdarlıq qılǵan jıllarda quwdalawǵa alınadı, «Ot» parazlıqta ayıplanadı hám onıń tárepdarları Hindistan hám basqa úlkelerge ketiwge májbúr boladı. «Avesto» qádimgi eń birinshi ret jaratılǵan 16 jurt mámleket: «Doktiѐ» dáryası jaǵalawlarındaǵı Iran Vij, Merv, Balx, Nisoya, Hirat, Vaisha Girta, Avrava, Xninta, Xaravachta, Hiyrmand, Ray, Chapra, Varina, Haftrud, Ranghi dáryası bulaǵı átirapındaǵı bılǵasıq xalıqlar jasawshı mákandúr» Áne usı mámleketlerdi patsha

«Kavi» basqarǵan. Semyalardıń birlespesi «Nmana», Semya baslıǵı «Dmana», «úlken semya aqsaqalı «Nma», «Napati», qáwim jámiyeti baslıǵı «Vis», úlken awıl aqsaqalı

«Vispati» qáwim baslıǵı «Zantupati», wáláyat hákimi «Daxtapati». Aqsaqallar keńesi «Varzanipti», xalıq májlisi «Vyaxa» dep júritilgen.Joqarı sudya wazıypasın Kohinniń ózi atqarǵan.

«Avesto» ǵa kóre jámiyet tórt qatlamǵa bólingen: Kózi-ashıqlar, Áskeriyler, Sharwadarlar, Ónermentler (Yasna; 19-bap). Sol waqıtta jámiyette qullar «Vaysa», úy xızmetkerleri «viranmaja» huqıqları sheklengen shopanlar «Payshautar»lar da bolǵan. «Avesto» ǵa kóre mámlekettiń rawajlanıwı úsh dáwirge bólingen: («Gohlar 45»). Birinshisi, eń áyyemgi dáwir ádil hám insanıylıq baxıt húkimdarlıq qılǵan dáwir («Yasna» 32).

Ekinshisi, jaqsılıq penen jawızlıq ortasındaǵı gúres dáwiri.

Úshinshisi, bilimli, ádil patshalar nızamǵa tiykarlanıp mámleketti basqaradı («Yasna»,

№48).

«Áy Ahura Mazda, hár kim jaqsı aqıllı, jaqsı sózli, jaqsı isi menen nahaqlıq hám onıń tárepdarlarına qarsı gúres hám adamlardı tuwrılıq hám haqıyqat jolına baǵdarlasa, óziniń pák muhabbatınan saǵan eń jaqsı sawǵa keltirgen boladı». Bunnan kórinip turıptı, zardushtiylik táliymatında haqıyqat hám shınlıq úsh ideyaǵa tiykarlanadı: Jaqsı pikir, jaqsı sóz, jaqsı is

«Avesto»da áne usı úshlikke tiykarlanǵan ideyalar, kóz-qaraslardı kóplep ushıratıw múmkin. Insan qálbinde shınlıq hám haqıyqat –sezimlerin oyatıwda eki qarama-qarsı kúsh Voxu

Mana («Jaqsı pikir») hám Ako Mana («Jawız pikir») ortasındaǵı gúres áhmiyetli. Axura-Mazda jaqsılıq tımsalı bolsa, Anxro-Mans (Ahriman Maynyu) nadanlıq, jawızlıq, jamanlıqlar tımsalı sıpatında sáwlelenedi. «Avesto» da

19