Huqiq
.pdfqáliplesiwin talap qıladı. Mámlekettiń huqıqıylıǵınıń jalǵız ólshemi de usında Ózbekstan mámleket ǵárezsizligine eriskennen keyin, jańa suveren mámleket wazıypasın konstituсiyalıq jaqtan bekkemlep qoyıw mashqalası júzege keldi.
«Mámleketimizdiń keleshegi, xalqımızdıń táǵdiri kóp jaqtan Konstituсiyamız qanday bolıwına baylanıslı», degen edi jurtbasımız. Bizge jańa ǵárezsiz mámleketimizdiń ózgesheligi, ishki hám sırtqı siyasatınıń tiykarǵı qaǵıydaları, ulıwmainsanıy qádiriyatlarǵa, insan huqıqlarına, demokratiya hám jámiyetlik ádillik ideallarına tiykarlanǵan Konstituсiya kerek edi. Jańa Konstituсiyanı islep shıǵıw zárúrligi haqqında ideya 1990jıl mart ayında bolıp ótken on ekinshi shaqırıq Ózbekstan Oliy Kengashinıń birinshi sessiyasında-aq aytılǵan edi. Birinshi Oliy Kengashi 1990jıl
20 -iyunda Ózbekstan Prezidenti basshılıǵında Konstituсiyalıq komissiya dúzdi. Konstituсiya jobasın tayarlaw bazasındaǵı barlıq isler Islam Karimovtıń tikkeley basshılıǵında ámelge asırıldı.
Jurtbasımız Konstituсiya jobasına áhmiyetli anıqlıqlar, dúzetiwler hám qosımshalar kiritti. Tiykarǵı itibardı Konstituсiyada insan hám puqaralar huqıqları, erkinlikleri hám minnetlemeleri, mámleket ǵárezsizligi ideyalarına qarattı. Islam Karimovtıń Konstituсiyasında
óz sáwleleniwin tapqan ideyaları onıń 1992 jıl jazında basıp shıǵarılǵan. Ózbekstannıń óz ǵárezsizligi hám rawajlanıw jolı» shıǵarmasında kórsetilgen. «Konstituсiya bizge insan huqıqları, azatlıq, turaqlılıq hám rawajlanıw mazmunın táripleytuǵın demokratiyalıq, huqıqıy hám ádil mámleketti qanday etip qurıw jolların ashıp beredi, - dep jazǵan edi jurtbasshımız.
Ózbekstan Konstituсiyasında huqıqıy mámleketshiliktiń tiykarǵı belgileri óz sáwlesin tapqan hám bekkemlengen.
Konstituсiyaǵa muwapıq Ózbekstan suveren demokratiyalıq respublika. Xalıq mámleket hákimiyatınıń birden-bir tiykarı. Xalqımız óz hákimiyatın tikkeley hám mámleket arqalı ámelge asıradı. Sebebi mámleket xalıq erkin táriplep, onıń máplerine xızmet etedi. Ózbekstannıń jámiyetlik hám mámleket-huqıqıy dúzilisiniń tazalıǵın belgilewshi bir qansha prinсipial qaǵıydalar Konstituсiyada bekkemlengen. Bul insannıń eń joqarı qádiriyat ekenligi, onıń huqıq hám erkinlikleri, hákimiyatlarınıń bóliniw prinсipi, jeke, ulıwma hám mámleket múlkshilik túrlerin tán alıw hám kepillik beriw, jańa ekonomikalıq mákan, jarıs, erkin ekonomikalıq iskerlikti qollaw haqqındaǵı konstituсiyalıq qaǵıydalarda kórsetilgen.
Huqıqıy mámleket teoriyası hám iskerliginiń tiykarı hám maqseti siyasiy hákimiyat penen insan hám puqara ortasındaǵı qatnasıqlardı huqıqıy formaǵa salıw insan huqıqıy formaǵa erkinliklerin tán alıw hám kepillik beriwden ibarat.
90
Sonnı da aytıp ótiw kerek insan hám puqaralardıń huqıq hám erkinlikleri, olardıń hákimiyat penen bolatuǵın huqıqıy qatnasıqları hákimiyattıń qalewi yamasa sawǵası emes. Bul usı jámiyette obektiv payda bolatuǵın huqıqtıń qurallar bólegi, talabı. Bul talapqa ámel qılıw
hámmeniń, birinshi gezekte hákimiyat hám onıń wákilleriniń yuridikalıq minnetlemesi. Huqıqıy
mámleket ideyalarına tán bolǵan bul dástúriy talap insan huqıqlarınıń qolqatılmawshılıǵın táriyipleydi. Sonıń menen birge bul talap totalitar dúzim dáwirinde húkim súrgen, puqaraǵa huqıq hám erkinlikti hákimiyat sawǵa qıladı, degen qıyaslawlardı joqqa shıǵarıw demek.
Ózbekstan Prezidenti I.A.Karimov Sovetler dáwirinde insan máplerin mámleket mápleriniń ústemligi nızamlastırıp qoyılǵanlıǵın aytıp ótip, bılay deydi:
«Búgingi Tiykarǵı Konstituсiyamızda bolsa mámleket te, jámiyet te, áwele, insan máplerine xızmet etiwi, onıń haq-huqıqların qorǵawı turaqlı baǵdar sıpatında belgilep qoyılǵan hám biz óz ishki hám sırtqı siyasatımızdı, barlıq tarawda ámelge asırılıp atırǵan reformalardı áne usı baǵdar negizinde alıp barıwdı ózimizdiń áhmiyetli maqsetimiz qılıp qoyǵanbız». Prezident hár bir hámeldar shaxs «Men húkimdar emespen, bálki maǵan isenim bildirip tańlaǵan adamlardıń xızmetshisimen, dep seziniw zárúrligin aytıp ótti.
Mámleket nızam arqalı jámiyet hám shaxs erkinligin tártipke saladı biraq ózi de nızam menen sheklengen. Ol nızam arqalı puqara, uyım shólkemleri hám basqa mámleketler menen bolatuǵın qatnasıqlarında ádillik hám teńlikti támiyinlewshi minnetlemelerdi óz moynına aladı. Insan huqıqı hám erkinlikleri ózgermes bir nárse emes. Ol tariyxıy sháriyat penen baylanıslı,
ózgeretuǵın hám rawajlanıp turatuǵın jámiyetlik hádiyse.
Ózbekstan Konstituсiyasınıń abzallıqlarınıń biri, onda huqıqıy mámleketshiliktiń mazmunı hám tiykarı insan hám puqara huqıqları hám erkinliklerin tán alıw hám qorǵaw kózqarasınan berilgen. Insan huqıqı hám erkinlikleri huqıqıylıqtıń dáslepki tiykarı. Bul jańa huqıqıy jaqınlasıw tariyxta sınalǵan insan huqıqı hám erkinligi haqqındaǵı qaǵıydalarǵa tayanadı.
Konstituсiya jáne bir áhmiyetli qaǵıydanı bayan etedi. Bul insan hám puqaralardıń tiykarǵı huqıq hám erkinlikleriniń qolqatılmawshılıǵı. Sud qararsız olardan ayırıwǵa yaki olardı sheklep qoyıwǵa hesh kim haqılı emes.
Ózbekstan Konstituсiyalıq is tájiriybesinde birinshi reet hár bir puqaranıń tábiyiy hám qolqatılmaslıq huqıqları tán alındı. Bul jasaw huqıqı, insannıń fizimkalıq hám ruwxıy qolqatılmaslıq, puqaranıń óziniń jasaw huqıqı, jańalıqlar alıw huqıqı, ayıpsızlıq prezumpсiyası, sud qorǵawı huqıqı, salamat qorshaǵan
91
átirapqa iye bolıw huqıqı hám basqalar. Solay etip, Konstituсiyamızda insan huqıqı hám erkinlikleriniń joqarı qádiriyatlıǵı hám olardıń qolqatılmaslıǵın muwapıqlastırıldı.
Huqıqtı bunday gumanistlik túsiniw shaxstıń individual huqıq hám erkinlikleriniń tiyisli prinсipinen kelip shıǵadı. Konstituсiya olardı tán alıw menen bir waqıtta ámelge asırıw shegaraların da belgilep beredi. Konstituсiyada túrli individual huqıq hám erkinliklerdiń shegaraları tómendegishe belgilenedi:
«Puqaralar óz huqıq hám erkinliklerin ámelge asırıwda basqa shaxslardıń mámleket hám jámiyettiń nızamlı mápleri, huqıqları hám erkinliklerine zıyan jetkizbewleri shárt».
Insan huqıqı hám erkinlikleri Konstituсiyanıń tiykarǵı mazmunı ekenligin aytıp ótiw ayrıqsha áhmiyetke iye. Bul soсializm dáwiri teoriyasında da, praktikada da húkim súrgen, insan huqıqı joqarıdan hákimiyat tárepinen sawǵa etiledi, degen qıyaslawlarǵa qarsı qaratılǵan. Hár bir adam óziniń tiykarǵı huqıq hám ekrinliklerine hákimiyattıń qálewi yamasa qararı sebepli emes, tábiyiy tiykar sebepli dúnyaǵa kelgenligi sebepli iye. Tábiyiy huqıq usılına belgili dárejede jaqınlasıw hár bir individtiń mámleket, jámiyet hám basqa individler menen bolǵan qatnasıqlarında onıń erkinligin huqıq subekti ekenligin kórsetiw ushın da zárúr. Huqıqtıń usılay túsiniwdiń logikası usında, insan huqıqı hám erkinligisiz huqıqtıń ózi bolıwı múmkin emes.
Insan erkin huqıq subekti bolǵan jayda ǵana túrli birlespeler, shólkemler, institutlar, ulıwma mámleket bolıwı múmkin. Onısız huqıqıy qatnasıqlar hám huqıqıy tártip bolıwı da múmkin emes.
Insan huqıqları tán alınbaǵan jámiyette huqıqtıń ózi bolıwı múmkin emes. Huqıqtıń mánisi hám áhmiyetin mine usılay túsiniw hám qıyaslaw demokratiyalıq jámiyettiń jámiyetlik hám siyasiy turmısınıń fundamental tiykarların dúzedi hám nızamlarda bekkemlenedi.
Ózbekstan Konstituсiyasında insannıń keń shegaradaǵı jeke, siyasiy, jámiyetlik hám ekonomikalıq huqıq hám erkinlikleri bekkemlengen. Bular házirgi zaman jáhán dástúrlerine, rawajlanǵan demokratiyalıq mámleketlerdiń konstituсiyalıq talaplarına sáykes. Sonıń menen birge Konstituсiyanıń birde-bir qaǵıydası Ózbekstan huqıq hám máplerine zıyan jetkizetuǵın tárizde talqılanıwı múmkin emesligi aytıp ótiledi. Konstituсiya boyınsha xalıq-aralıq huqıq hám shártnamalarınıń ulıwmalıq prinсipleri hám normaları huqıqıy dizimniń quram bólimi esaplanadı. Eger Ózbekstannıń xalıq-aralıq shártnamasında nızamda kórsetilgen qaǵıydalarǵa qaraǵanda basqasha qaǵıyda belgilengen bolsa, xalıq-aralıq shártnama qaǵıydaları
92
qollanıladı. Bul qaǵıydalar ulıwma hárekettegi huqıq ushın da, insan huqıqı hám erkinlikleri ushın da áhmiyetli.
Konstituсiyada belgilengen huqıq hám erkinlikler ishinde jeke múlkke iyelik qılıw huqıqı prinсipial áhmiyetke iye. Hár bir shaxstıń múlkdar bolıwǵa haqlıǵı, barlıq múlk túrlerniń teń huqıqlılıǵı hám birdey qorǵalıwı tiykarǵı Nızamdabekkemlengen.
Múlkshiliktiń barlıq túrleri qorǵaw menen bir qatarda Konstituсiya miynet etiw erkinligin bekkemlewdi májbúriy miynetti qadaǵan etedi. Insannıń basqa huqıq hám erkinlikleriniń táripleniwi de jańadan jaqınlasıw óz sáwlesin tapqan. Bul jasaw huqıqı,
Ózbekstanda bir jerden ekinshi jerge kóshiw, Ózbekstan Respublikasına keliw hám onnan shıǵıp ketiw huqıqı, pikirlew, sóz hám isenim erkinligi, qalegen jańalıqtı izlew, alıw hám onı tarqatıw erkinligi hám basqalar.
Konstituсiya insan huqıqı hám erkinlikleriniń nızamda belgilengen jaǵdayda ǵana sheklew múmkinligin de názerde tutadı. Bul sheklewler dúzim tiykarların, ádepikramlılıq qaǵıydaların, basqa shaxslardıń nızamlı máplerin qorǵaw mámlekettiń qáwipsizligin támiyinlew menen baylanıslı bolǵan huqıqıy normalarda óz sáwlesin tapqan.
Insannıń jasaw huqıqı, erkinligi hám qolqatılmawshılıǵı, namısı hám abıroyın qolqatıwshılardan qorǵanıw huqıqı, jeke ómiri hám turar jayınıń qolqatılmawlıǵı, hújdan erkinligi hám basqa usı sıyaqlı huqıq hám erkinlikler hár qanday jaǵdayda da sheklenbeydi. Insan hám puqara huqıqı hám erkinlikleri haqqındaǵı konstituсiyalıq qaǵıydalar orınlanıwı shárt bolǵan ulıwmalıq huqıqıy talap. Bul talaptı hákimiyattıń barlıq tarmaqları hám ámeldar shaxslar orınlawı shárt.
Konstituсiyada insan hám puqaralar huqıqları hám erkinlikleriniń mámleket tárepinen kepilliniwi haqqındaǵı ulıwma qaǵıydalardan tısqarı huqıq hám erkinliklerdi támiyinlew májbúriyatı júklengen institutlar hám hámeldar shaxslar da kórsetilgen. Konstituсiyanıń 93statyası 1-punktinde Ózbekstan Respublikası Prezidenti «Puqaralardıń huqıqları hám erkinliklerine, Konstituсiya hám nızamlarǵa boysınıwınıń kepili» deyiledi.
Konstituсiya hár bir adamǵa sud arqalı huqıq hám erkinliklerin qorǵaw huqıqın beredi.
Hár bir puqara mámleket organları, jergilikli ózin-ózi basqarıw organları, uyım shólkemleri hám hámeldar shaxslardıń qararları hám háreketleri ústinen sudqa arız etiw huqıqına iye.
93
Prezidentimiz puqaralardıń mápleri hám huqıqların sud arqalı qorǵaw tarawın keńeytiriw zárúrligin túsindiredi. «Puqaralardıń mápleri hám huqıqların sud arqalı qorǵaw tarawın ilájı barınsha keńeytiriw dárkar. Solay etip, ayırım tarmaq nızamlarında huqıqları buzılǵan puqaralardıń arızları sudlaw jolı menen emes, hákimshilik jol menen kórip shıǵıw tártibi de ushıraydı.
Álbette, bul jaǵday insan huqıqları pútkil dúnya deklaraсiyasına hám biziń konstituсiyamız talaplarına qayshı. Puqara eger onıń nızamlı mápleri hám haqhuqıqları buzılǵan jaǵdayda, hár qanday másele boyınsha qorǵaw ushın sudqa beriw huqıqına iye bolıwı dárkár».
Ózbekstan Respublikası Prezidenti Insan huqıqlarına boysınıwı ústinen monitoring hám baqlawdı támiyinlewshi basqarıw dúzilmelerin qurıw, olardıń islerin aktivlestiriw áhmiyetli wazıypa ekenligin aytıp ótedi. «Oliy Májilistiń insan huqıqları boyınsha wákili institutınıń huqıq qorǵawshı jámáát shólkemleriniń jaǵdayın hám dárejesin kóteriw lazım. Insan huqıqların qorǵaw tarawındaǵı Ombudsman institutı, Jámáát pikiri institutı, ámeldegi nızamshılıq monitoringi institutı, Insan huqıqları milliy orayı sıyaqlı shólkemlerdi rawajlandırıw hámde basqa jańa institutlardı dúziw lazım».
Prezidentimiz pikirinshe «Mámleket hám mámleketlik emes hákimiyattıń barlıq tarmaqları óz iskerligin insan huqıqların qorǵaw hám qorıqlaw isine mobilizaсiya qılǵanda ǵana óz wazıypasın tuwrı orınlaǵan esaplanadı. Bul qaǵıydanı hamme tán alıwı, bul qaǵıydaǵa hámme boysınıwı shárt».
Bulardıń hámmesi Ózbekstan Respublikasında insan onıń ómiri, erkinligi, arnamısı, qádir-qımbatı hám basqa qolqatılmaytuǵın huqıqları joqarı qádiriyat esaplanıwınan dálalat beredi.
Huqıqıy mámleket hám puqaralar ortasındaǵı qatnasıqlar táreplerdiń tek huqıqlarınan
ǵana ibarat emes, bálkim olardıń óz-ara minnetlemelerinen de dúzilgen. Ózbekstan Respublikası
Konstituсiyasınıń XI babında puqaralardıń nızamlarǵa boysınıw, basqa adamlardıń huqıqları hám erkinliklerin húrmet etiw, xalıqtıń tariyxıy, ruwxıy hám mádeniy miyrasın abaylap asıraw,
átirap tábiyiy ortalıqka abaylap qatnasıqta bolıw, salıq hám jergilikli jıyınlardı tólew, Watandı qorǵaw sıyaqlı konstituсiyalıq minnetleri qattı belgilep qoyılǵan. Huqıqıy mámleket hákimiyattıń belgili bir tártipte dúziliwin, hákimiyat organlarınıń wazıypa hám huqıqların, olardıń óz-ara qatnasıqların huqıq tiykarında belgileniwin talap etedi.
94
Ózbekstanda bul tarawda da qattı teoriyalıq ámeliy isler islenbekte. Prezident
I.A.Karimov mámleket hám jámiyet qurılısın erkinlestiriw jaǵdayların anıq kórsetip berdi. Prezidentimiz itibarın eń áwele huqıqıy mámlekettiń áhmiyetli baǵdarı hákimiyatlar bóliniwi prinсipin ámelde sınap kóriw máselesine qaratadı. I.Karimov bolajaq mámleketimiz kelbetin teoriyalıq tiykarların islep shıǵar eken,
«Nızam shıǵarıwshı atqarıwshı hám sud hákimiyatı wákillerin ajıratıw tiykarında milliy mámleketshilikti qurıw… respublika hákimiyatı menen jergilikli hákimiyattıń tolıq wakilleri hám wazıypaların anıq belgilep qoyıw, lazım boladı»,- dep aytqan edi.
Bul kórsetpe Konstituсiyada huqıqıy jaqtan bekkemlendi, Konstituсiyanıń 11 statyasında:
«Ózbekstan Respublikası mámleket hákimiyatınıń dizimi-hákimiyattıń nızam shıǵarıwshı, atqarıwshı hám sud hákimiyatına bóliniwi prinсipine tiykarlanadı dep bekkemlengen. Bul qaǵıyda mámleket organları diziminiń huqıq shegarasında, demokratiyalıq tártipte iskerlik etiwin bildiredi. Ózbekstan Konstituсiya hám nızamlar tiykarında mámleket hákimiyatın ámelge asırıwshı hákimiyat tarmaqlarınıń anıq dizimi júzege keledi.
Jurtbasshımız mámleket basqarıwı hám jámiyet qurılısında demokratiyalıq dástúrler hám baǵdarlardı jánede tereńirek izertlew nızamshılıq, atqarıw hám sud hákimiyatı tarmaqlarınıń ózara teń salmaqlılıǵı hám proporсionallıǵın sonıń menen birge, olardıń ǵárezsizligin támiyinlew, hár qaysı tarmaq óz wazıypa hám minnetin orınlaw ushın ámeliy mexanizmlerdi turmısta shólkemlestirip beriw máselelerine dıqkattı tarttı. «… sonı tereńirek túsinip alıwımız kerek, eger qaysı bir mámlekette hákimiyat tarmaqları ortasında Konstituсiya hám nızamlar menen belgilengen demokratiyalıq balans, yaǵnıy teń salmaqlılıq ámelde támiyinlenbese hám hár qaysı hákimiyat tarmaǵı, bul nızamshılıq, atqarıw yaki sud hákimiyatı boladıma, ózine júklengen tolıq wákillik hám wazıypalar tolıq hám durıs orınlanbasa, bul jaǵday, hesh gúmansız, usı mámlekette avtoritar basqarıw usılı júzege keliwine hám sol ruxtaǵı qararlar qabıl etiliwine alıp keledi».
Bul xalıqtıń narazılıǵına sebep bolatuǵın qolaysız jaǵdaylardıń júzege keliwi múmkin, deydi jurtbasshımız. Konstituсiyamızdıń 76statyasına muwapıq Nızamshılıq hákimiyatın Oliy
Májilis ámelge asıradı. Basqa birde-bir organ nızam qabıl etiw, oǵan ózgertiw kiritiw huqıqına iye emes. Oliy Májilis óziniń nızam shıǵarıw wákilliklerin birde-bir organǵa beriwi, tapsırıwı da múmkin emes.
Islam Karimov Oliy Májilis quramın ózgertiw, yaǵnıy tómengi palata Nızamshılıq palatası hám Senat dep atalatuǵın joqarı palatanı dúziw, Ózbekstan
95
Respublikası Prezidentiniń konstituсiyalıq wakillik múddetin bes jıldan jeti jıl etip ózgertiw ideyasın tiykarlap berdi. Bul ózgerisler keleshekte qabıl etiliwi zárúr bolǵan jańa nızamlar aldına prinсipial talaplar qoyıwın túsindiredi jurtbasshımız.
Prezident I.Karimovtıń ideyalarına tiykarlanǵan halda «Referendum juwmaqları hám de mámleket hákimiyatı dúziliwiniń tiykarǵı prinсipleri tuwralı
«Ózbekstan Respublikasınıń Konstituсiyalıq nızamı qabıl etildi. Bul nızamda Oliy Májilistiń jańa quramında parlament tómengi hám joqarı palatasınıń ózine tán tárepleri, olardıń nızam qabıl etiwdegi óz-ara baylanısı hám qatnasıǵı, sonıń menen birge, palatalardıń júzege keliw tártibi, aǵzalarınıń hám wákillik múddetlerin belgilew prinсipleri óz sáwlesin tapqan.
Oliy Májilis mámleketlik joqarǵı wakillik organı sıpatında mámleketimiz wákillik hákimiyatı organları dizimine kiredi. Bul dizimge Oliy Májilisten tısqarı, jergilikli hákimlikli organları-wálayatlar, oblastlar, qalalar xalıq deputatları Keńesleri de kiredi.
Hákimiyat diziminde ekinshi tarmaqbul atqarıwshı hákimiyat esaplanadı. Onıń ámelge asırıwshı organlar túri, sanı, iskerlik shegarası keń. Atqarıwshı hákimiyat nızam, párman hám qararlardı ámelge asıradı baqlaw júrgizedi, xızmet kórsetedi. Ózbekstan Respublikasında Prezidentlik institutınıń qáliplesiwi ǵárezsizlik dáwirinde mámleket qurılısı hám basqarıwında júz bergen júdá áhmiyetli ózgerislerden biri boldı. Prezident Ózbekstanda «Mámleket hám atqarıwshı hákimiyat baslıǵı» (Konstituсiya 89-statyası). Endilikte Prezidenttiń yuridikalıq statusı, huqıq hám májbúriyatları Konstituсiya hám nızamlarda ashıq aydın táriplengen. Mısalı,
Konstituсiyanıń 93statyasında Prezidenttiń ishki hám sırtqı máselelerin sheshiwdegi wákillikleri belgilep qoyılǵan.
Mine sonday talaplar qaǵıydanormalar wázirler mekemesi, jergilikli mámleket wákillik hám atqarıw organları, saylaw dizimi, sud hákimiyatı, prokuratura organlarına salıstırmalı túrde Konstituсiyada nızamlı bekkkemlenip qoyılǵan. Prezident Konstituсiyanıń kepili sıpatında puqaralardıń huqıq hám erkinliklerin qorǵaw, Ózbekstan Respublikasınıń mámleket suverenitetin qorǵaw, mámleket organlarınıń óz wazıypalarınıń orınlanıwın támiyinlew, konstituсiyalıq dúzimdi bekkemlew boyınsha barlıq shárayatlardı jaratıw zárúr shara-ilájların kóredi. Islam Karimov mámlekettiń milliy máplerin qorǵaw, pútkil mámleket aymaǵında tınıshlıq, turaqlılıq hám qattı konstituсiyalıq tártipke kepillik beriw boyınsha óz májbúriyatın orınlar e ken, xalıq isenimin aqlamaqta. Ǵárezsiz Ózbekstannıń
96
birinshi Prezidenti mámleket Konstituсiyasnıń haqıyqıy kepili boldı. Konstituсiyada Prezidentke respublika joqarǵı hákimiyatı hám basqarıw organlarınıń doslıq islesiwin támiyinlew wazıypasınıń júklengenligi hákimiyat bóliniw prinсipi ámelge asıwınıń girewi hám mámleket hákimiyatı organları ortasında qarama-qarsılıq bolıwına jol qoymaytuǵın áhmiyetli shárt.
Prezident I.Karimov huqıqıy mámleketti jaratıw jaǵdayında atqarıwshı hákimiyattıń bekkemlew zárúrliginiń teoriyalıq tiykarın jarattı. Prezident pikirinshe «Kúshıli atqarıw hákimiyatı bolmasa, hátteki eń demokratiyalıq jol menen qabıl etilgen qararlar da orınlanbawı múmkin. Bul bolsa nızamlıq qararlardıń júzege shıǵarılıwın, puqaralardıń huqıq hám erkinliklerin qorǵalıwı, siyasiy hám ekonomikalıq reformalar turmısqa engiziliwin támiyinleytuǵın Prezidentlik hákimiyatın bekkemlew hám rawajlandırıwdı usınıs etedi».
Hákimiyat bóliniwi tek túrli hákimiyat tarmaqları arasında wákilliklerdiń bólistiriliwine emes, al oraylıq organlar menen jergilikli organ wákillikleriniń tuwrı bólistiriliwinde de payda boladı. Atqarıwshı organlar iskerligin rawajlandırıw, olardıń islew imkaniyatın asırıw, huqıq hám májbúriyatların jánede anıǵıraq belgilewde Ózbekstanda qáliplestirilgen hákimlik institutı ayrıqsha áhmiyetke iye boladı. Mámlekettiń salmaqlı wazıypaların jergilikli mámleket organları atqaradı. Respublikamızda jergilikli mámleket organlarınıń dizimin belgilewde bir-birinen
ǵárezsiz biraq óz-ara birge islesetuǵın, bir-birin baqlaw tiykarında iskerlik etetuǵın eki organ, yaǵnıy wakillik organı-xalıq deputatları Keńesleri hám atqarıwshı hákimiyat organları hákimlikler. Bular ǵárezsiz demokratiyalıq mámleketimiz xarakterine maslastırıldı. Jergilikli mámleket hákimiyatı tuwrısındaǵı nızamda usı máseleler bekkemlengen.
Orınlarda wákillik hákimiyatı hám atqarıw hákimiyatı organların dúziwdegi tiykarǵı maqset mámleket organları islerinde xalıqtıń qatnasıwın támiyinlew, jergilikli áhmiyetke iye máselelerdi kópshilik penen másláhátli etip talqılaw hám tuwrı qarar qabıl etiw, atqarıw hákimiyatı organları iskerligi ústinen jergilikli kólemde baqlaw ornatıwdan ibarat edi.
Wákillik organları roline pisent etpey qaraw, ayırım jerlerde hákimlerdiń xızmet wazıypasın paydalanıwına sebep bolǵanlıǵı, Ózbekstan Prezidentiniń sózlerinen kóriw múmkin.
I.Karimov hákimiyattı nızam shıǵarıwshı, atqarıwshı hám sud hákimiyatlarınan ibarat ǵárezsiz úsh dizimge bólistiriw isin ámelde júzege shıǵarıw zárúrligine úlken itibar beredi. «Orınlarda hár qaysı buwında usı
97
bólistiriw keshikpey qáliplesiwi shárt. Bul úsh dizim bir-birin isine aralaspastan, bir-birin baqlaw qılǵan jaǵdayda is alıp barıwına erisiwi lazım».
Prezident I.Karimov shıǵıp sóylewinde mámleketimizde dúzilgen mámleket basqarıw dizimi nátiyjeli islewi, bul dizimniń hár bir buwını moynına júkletilgen wazıypalardı hám minnetlemelerdi shın kewilden orınlawda baqlaw iskerliginiń áhmiyetine ayrıqsha toqtaladı.
«Atqarıwshı hákimiyat ústinen jámiyetshilik, áwwele saylap qoyılatuǵın hám de tolıq hákimiyat organlar baqlawın, basqasha aytqanda, zárúr wákillik berilgen xalıq deputatları ámelge asıratuǵın baqlawda pútin sharalar menen kúsheytiriw lazım, degen edi.
Bunnan tısqarı Ózbekstan Prezidenti jergilikli atqarıw hákimiyat organların basqarıw dizimin rawajlanǵan mámleketler tájiriybesi tiykarında jetilistirip barıwǵa, joqarı dárejeli kadrlar menen támiyinlew, basqarıwdıń xalıq aldında esap berip turıwı sıyaqlı máselelerge dıqqattı awdardı. Házirgi kúnde «Puqaralardıń ózin-ózi basqarıw organları tuwrısında»ǵı nızam jańa redakсiyalawda qabıl e tildi.
«Jergilikli mámleket hákimiyatı tuwrısında»ǵı nızamnıń da jańa redakсiyalawdaǵı jobasın tayarlaw isleri alıp barılmaqta.
Atqarıw hám wákillikli hákimiyatlar ortasındaǵı siyasiy hám huqıqıy teń salmaqlıqtı támiyinlewde sud hákimiyatı ayrıqsha áhmiyet berdi. Sud sistemasınıń ǵárezsiz hákimiyat sıpatında rawajlanıwı hám jetilistiriw jolında mámlekette úlken isler qılındı hám qılınıp atır.
Ǵárezsizlik jıllarında sud-huqıq dizimin erkinlestiriw hám demokratiyalastırıw barısında
áhmiyetli qádemler qoyıldı. Bunıń nátiyjesinde mámleketimizde zamanagóy demokratiya talaplarına juwap bere alatuǵın sud dizimi júzege kele basladı.
Ózbekstan Respublikası Prezidenti I.Karimov óz shıǵıp sóylewlerinde sudhuqıqıy tarawına tiyisli reformalardı ótkiziw máselelerine toqtalıp, bul reformalardıń hámmesi sud hákimiyatınıń shınnan ǵárezsizligin támiyinlewge qaratılıwı lazım dep atqan edi. Burınǵı awqam waqtında sud mámlekettiń jazalaw mekemesi sıpatında iskerlik kórsetti. Jurtbasshımız aytıp
ótkenindey: «Bular hámmesi adamlar sanasına tereń ornalasıp qalǵan. Biziń wazıypamız usı kónlikpelerdi, psixologiyanı túpten ózgertiriwden ibarat. Xalıq sudın tek adamlardı qaralaytuǵın, jazalaytuǵın organ dep emes, qerisinshe, olardıń haq-huqıqların hám máplerin qorǵawshı organ dep biliwi kerek.
Bul júdá áhmiyetli. Jáne qaytaraman, adamlar sud organların ózleriniń qorǵawshısı,
ádillik paspanı dep biliwi kerek». Sud dizimin reformalaw menen baylanıslı mashqalalar arasında sudyalıqqa talabanlardı tańlaw hám tayınlaw
98
máselesi júdá áhmiyetli. BMSh tıń «Sud organlarınıń ǵárezsizligine tiyisli tiykarǵı baǵdarlar» rezolyuсiyasında mınanday dep jazılǵan: sudǵa tańlanǵan shaxslar joqarı ádep-ikramlılıq hám uqıplılıq iyeleri, sonday-aq huqıq tarawında málim tayarlıqqa, tájiriybege iye bolıwı lazım.
Sud dizimin reformalaw tarawındaǵı siyasiy baǵdarlardı jurtbasshımız anıq kórsetip berdi. Bular joqarı tájiriybeli huqıqtanıwshı qánigelerdi tayarlaw hám qayta tayarlaw, nızamshlıq iskerligimizdegi kemshiliklerdi sınǵa alıp bahalap joq etiw, nızamlarımızdıń bekkem hám izbe-iz bolıwına erisiw, sud jaǵdayında ayıplaw hám qorǵawdıń ámelde teńligin támiyinlew hám bunıń ushın advokatura mekemeleriniń statusın kóteriw, jınayıy hám puqaralıq islerdi kóriwshi sudyalardıń qánigelesiwinámelge asırıw hám basqalar.
Sud búgingi kúnde insan huqıq hám erkinlikleriniń isenimli tárizde qorǵawǵa qaratılǵan shınnan ǵárezsiz mámleket institutına aylanbaqta. Puqaralardıń sudqa isenimli bekkemlenip barmaqta.
1993 jılı qabıl qılınǵan «Sudlar tuwrısında» ǵı birinshi nızamda-aq sud is júritiwiniń, tolıq mánistegi ǵárezsiz hám tek nızam aldında juwap beriwshi sud diziminiń nızamlı tiykarları jaratıldı. «Puqaralardıń huqıqları hám erkinliklerin buzatuǵın qattı-háreketler hám qararlar
ústinen sudqa arız etiw tuwrısındaǵı, «Advokatura tuwrısında»ǵı, «Advokatlıq iskerliginiń kepillikleri hám advokatlardıń jámiyetlik qorǵalıwı tuwrısında»ǵı nızamlar, puqaralar, yuridikalıq shaxslardıń huqıq hám máplerin sud arqalı qorǵawdı kúsheyttiriwge, sud dizimin demokratiyalastırıwǵa qaratılǵan basqa nızamlar qabıl etildi. Dúnya tájiriybesin esapqa alıp, birinshi márte Ózbekstan Konstituсiyalıq sud shólkemlestirildi, xojalıq sudları dizimi jaratıldı. 2000 jılǵı redakсiyalawdaǵı
«Sudlar tuwrısında»ǵı Nızamnıń qabıl etiliwi sud dizimin reformalawda áhmiyetli basqısh boldı.
Onda sud iskerligi jáne de demokratiyalasıwı hám jetilisiwi ushın shárayat júzege keltirildi.
Eń áhmiyetlisi sonda usı nızam sudtıń ǵárezsizligin támiyinlewdiń bekkem mexanizmin jarattı. Sudyalıq lawazımlarǵa kandidatlardı usınıs etiw, wákilligin toqtatıw hám múddetinen aldın toqtatıw haqqında usınıslar kiritiw wakillikleri Ózbekstan Respublikası Prezidenti janında dúzilgen sudyalardı tańlaw hám lawazımlarǵa usınıs etiw boyınsha joqarı dárejeli komissiyasına juwapkershilik júklendi.
Ulıwmalıq yurisdikсiya sudlarının qánigelesiwi nızamlı túrde bekkemlendi, Puqaralıq hám jınayat isleri boyınsha ayrıqsha sudlardı dúziw mexanizmi
99