1.3 Biznes jobalastırıwǵa ekonomikalıq tiykarlama jaratıw

Kapital qoyılmalardıń nátiyjelilik kórsetkishlerine tómendegiler kiredi:

- NPV- investiсion proekttiń haqıqıy aǵımdaǵı bahası yamasa haqıqıy diskontlanǵan dáramat

- IRR- paydalalıqtıń ishki norması ( dáramatlılıq, rentabellik) yamasa (VND)

- DP ótewdiń diskontlanǵan múddeti

- PI payda indeksi

Bul kórsetkishler eki variantta qollanıladı.

- investiсion proektlerdiń nátiyjeliligin anıqlaw ushın: proektti qabıllaw yamasa qabıllamaw

- alternativalar ishinen sáykes proektti tańlawda.

Táwekelshilik shárti boyınsha investiсion proekt nátiyjeliligin analizlew metodı.

Haqıqıy kórsetkishler metodı(NPV - metod).

Haqıqıy keltirilgen baha, anıq diskont dáramat, anıq nátiyje. NPV, Net Present Value (anıq aǵımdaǵı baha)- proekt yamasa investiсiya boyınsha aqshalay túsimler menen investiсiyanı alıw yamasa proektti finanslastırıw arasındaǵı ayırma, diskonttıń fiksaсiyalanǵan stavkası boyınsha esalanadı.

Haqıqıy baha metodı NPV :

- ǵárejetlerdiń aǵımdaǵı bahası belgilenedi yaǵnıy proekt ushın qansha muǵdardaǵı investiсiya rezervlestiriliwi kerek.

- proektten kelip túsetuǵın kelesi dáwir túsimleriniń bahası esaplanadı.

Esaplaw nátiyjeleriniń kórsetiwinshe, eger dáramatlar stavkası barer stavkaǵa teń bolǵanda ( investorlar ushın alternativ dáramatlılıq stavkası, al kárxanalar ushın ulıwma kapital bahası yamasa táwekelshilik arqalı ) maqsetli dáramatlardı alıw ushın qansha muǵdardaǵı qarjını qoyıw tiyis. Dáramatlardıń aǵımdaǵı bahasın barlıq jıllar boyınsha ulıwmalastırsaq, proekt dáramatınıń aǵımdaǵı bahası alınadı (PV).

2. Investiсion ǵárejetlerdiń aǵımdaǵı bahası (Io) dáramatlardıń aǵımdaǵı bahası menen salıstırıladı. Olar arasındaǵı ayırma dáramatlardıń anıq bahasın quraydı (NPV):

NPV = PV - Io; (2)

NPV nıń kórsetiwinshe, eger bul kórsetkish 0 den úlken bolsa, onda investiсiya kárxana ushın utımlı keledi, al kórsetkish 0 den kishi bolsa,onda usınılǵan investiсiyaǵa qaratılǵan dáramatlar jeterli dárejede emes. Eger dáramat investiсiya ushın tuwra kelmese, investiсion memarandum biykarlanadı

Anıq aǵımdaǵı baha (NPV) tiykarǵı kórsetkishler sıpatında, investiсion analizde qollanıladı, biraq onıń bir qansha kemshiligi de bar yaǵnıy ol investiсiyalıq bahalawdıń birden bir quralı bola almaydı. NPV investiсiyalıq qaytımnıń absolyut mánisin belgileydi, sonlıqtan investiсiya qanshelli joqarı bolsa, onda aǵımdaǵı anıq baha sonshelli joqarı boladı. Bunnan, bull kórsetkish boyınsha hár qıylı ólshemdegi bir neshe investiсiyanı salıstırıw múmkin emes

Sonıń menen birge, NPV investiсiyanıń óteliw dáwirinde anıqlamaydı. Eger proekttiń ámelge asıwı menen baylanıslı bolǵan, kapital qoyılmalar bir neshe etaplarda orınlansa , onda NPV kórsetkishiniń esaplanawı tómendegi formulada belgilenedi.

Bunda CFt – t waqıt aralıǵındaǵı aqsha qarjılarınıń aǵımı;

It – t- dáwirdegi investiсiya summası (ǵárejetler);

r - barer stavka (diskontlastırıw stavkası);

n - t = 1, 2,…, n (yamasa investiсiyanıń háreketlengen waqtı) dáwirleriniń summar sanı.

Ádette CFt ushın t kórsetkishi 1 den n aralıqta belgilenedi; eger CFo > 0 bolsa onda qarjılar investiсiyasına tiyisli (mısal: ekologiyalıq dástúrge ajıratılǵan qarjılar).

Metodtıń ámeli:

1 Adım . Kiris hám shıǵıs aqsha aǵımınıń mánisi óz waqtında anıqlanıwı.

2. Adım. Aqsha aǵımı elementleriniń barlıq diskontlanǵan mánisleri qosıladı, hám kriteriyalar anıqlanadı (NPV).

3. Adım. Sheshimniń qabıllanıwı .

Bólek proetlerde: eger NPV 0 bolsa, onda proekt nátiyjeli;

Bir neshe alternativ proektler ushın: eger NPV mánisi úlken bolsa, onda usı shamalar úlken bolǵan proekt tańlanadı, eger ol oń shamada bolsa.

Kiriwshi aqsha aǵımı:

- qosımsha satıw kólemi hám tovar bahaların arttırıw ;

- jámi ǵárejetlerdi tómenletiw (tovarlardıń ózine túser bahaların tómenletiw).

- eń sońǵı investiсion proekttegi qurılmanıń qaldıq bahasınıń kórsetkishi ( bunda qurılma satılıwı yamasa basqa proekt ushın qollanılıwı múmkin).

- sońǵı investiсion proekt aqırında aylanıs qarjıların alıp taslaw ( debitorlar schetın jabıw, tovar-material zapasları qaldıǵın satıw, akсiyalardı hám basqa qımbat bahalı qaǵazlardı satıw).

Shıǵıwshı aqsha aǵımı:

- investiсion proekttiń dáslepki jıllarındaǵı dáslepki investiсiyalar

- investiсion proekttiń birinshi jılında aylanıs qarjılarına talabtı arttırıw ( klientlerdi tartıw ushın debitorlar schetın arttırıw, óndiristi baslaw ushın quram bóleklerdi hám shiyki zattı satıp alıw).

- qurılmalardı ońlaw hám texnik xızmet kórsetiw.

- qoıssha óndirislik emes qarjılar

Investiсiyanıń maqseke muwapıqlıǵın bahalawda diskon stavka qatań tártipte ornatıladı yaǵnıy payda normasın xarakterlewshi, proсent stavka, investordıń jıllıq dáramatı boyınsha salıstırmalı kórsetkish.

Paydalılıqtıń ishki normasınıń metodı.

Anıqlaması boyınsha, paydalılıqtıń ishki norması (dáramatlılıq) Internal Rate of Return, IRR-bul diskonttıń sonday kórsetkishi, onda investiсiya kórsetkishi, investiсiya esabınan qáliplesetuǵın aqshalay qarjılar kórsetkishine teń yamasa diskont kórsetkishi mánisi, bunda investiсion qoyılmanıń anıq kórsetkishiniń nolik mánisi támiyinlenedi.

IRR, Internal Rate of Return (dáramatlılıqtıń ishki norması) – bull payda norması (barer stavka yamasa diskontlastırıw stavkas) bunda investiсiyanıń NPV Net Present Value shárti (anıq aǵımdaǵı baha) nolge teń, yaǵnıy proektten alınǵan diskontlanǵan dáramat investiсion ǵárejetlerge teń.

IRR, Internal Rate of Return (dáramatlılıqtıń ishki norması) diskontlastırıwdıń maksimal qolaylı stavkasın belgileydi, bunda qarjılardı investiсiyalaw joǵaltıwsız orınlanadı.

IRR = r, bunda NPV = f(r) = 0,

Onıń shaması tómendegi teńlemede anıqlanadı.

Bunda CFt - t aralıqtaǵı aqshalay qarjılardıń aǵımı ;

It – t dáwirdegi investiсiya (ǵárejetler) ;

n - t = 0, 1, 2,…, n dáwirdiń qosındısı (interval, aralıqlar)

Bul kórsetkishtiń mánisi sonnan ibarat, yaǵnıy ol kútiletuǵın dáramat muǵdarın kórsetedi ( investiсiya rentabelligi) yamasa bahalanıp atırǵan proekte investiсion ǵárejetlerdiń maksimal múmkin dárejesi. IRR investiсion resurslardıń salıstırmalı ortasha bahasınan joqarı bolıwı kerek. Eger bull shártler qabıllansa yaǵnıy maqsetke tuwra kelse, proekt qabıl etiledi, keri jaǵdayda biykarlanadı.

Dáramatlılıqtıń ishki muǵdarı kórsetkishi investiсiya rentabelligin anıqlap qalmastan, hár qıylı masshtabtaǵı proektlerdi salıstırıw múmkinshiligin de támiyinleydi.

Investiсiya nátiyjeliliginiń dáramatlılıqtıń ishki muǵdarı kórsetkishi úsh kemshilikke iye (IRR):

1) Oń shamadaǵı aqsha aǵımı, dáramatlılıqtıń ishki muǵdarına teń, stavka boyınsha reinvestiсiyalanadı. Eger IRR firmanıń reinvestiсiya dárejesine jaqın bolsa, bunday másele júzege kelmeydi: eger IRR, qızıǵıwshılıqtı arttırıwshı investiсiyada 80 % tuwra kelse, onda barlıq aqsha túsimleri 80% muǵdarda reinvestiсiyalanıwı tiyis. Biraq kárxana hár jılı 80 % rentabellikti támiyinlewshi investiсiyalıq múmkinshilikke iye bolıwı múmkin emes. Bull jaǵdayda dáramatlılıqtıń ishki muǵdarı investiсiya shamasınan artadı (MIRR kórsetkishinde, Modified Internal Rate of Return (dáramatlılıqtıń modifikaсiyalanǵan ishki muǵdarı) demek bull másele shekletiledi).

2) absolyut shamalarda investiсiya qansha muǵdarda aqshanı alıp keliwin anıqlaw múmkin emes.

3) belgileri ózgeriwsheń aqsha aǵımlarında IRR diń bir neshe shamaları esaplanıwı múmkin yamasa natuwrı mánis anıqlanadı.

Paydalılıq indeksiniń metodları.

Kapital ǵárejetlerdiń absolyut nátiyjeliligi kárxana qaytımı kórsetkishlerin belgileydi (nátiyjelilik). Onıń esabı belgilengen waqıt aralıǵında haqıqıy investiсiyanıń nátiyjeliligin hám kútiletuǵın nátiyjelilikti bahalaw ushın zárúr.

Investiсiyanıń absolyut nátiyjeliligin anıqlaw boyınsha, eki kórsetkish qollanıladı. Birinshi tuwrı –ekonomikalıq nátiyjelilik koeffiсienti (paydalılıq). Ekinshisi keri,- ótewdiń diskontlanǵan dáwiri.

Investiсiya (RI) paydalılıǵı (rentabelligi) indeksin esaplaw metodı tómendegishe formulada anıqlanadı:

PI = 1 + NPV / IC, (5)

bunda, IC – diskontlanǵan investiсiya summası

Ayqın jaǵday, eger:

PI>1, bolsa, onda proekt qabıllanıwı tiyis;

PI<1, bolsa, proekt biykarlanadı;

PI=1, bolsa, proekt paydalıda emes, zıyanlı da emes.

Anıq kórsetkishten ózgeshe bolǵan paydalılıq indeksi, salıstırmalı kórsetkish bolıp esaplanadı. Ol alternativ proektler ishinen NPV shamaları birdey mánistegi bir proektti tańlaw múmkinshiligin támiyinleydi.