§ 10. Sql sorawlar tili.

Sorawlar tili - belgili talaplar tiykarında MBǵa mirát etip, onnan soraw talaplarına juwap beretuǵın nátiyjelerdi alıw tili. Házirgi waqıtta túrli Mbsı hám olardıń sistemaları jaratılǵan. Biraq barlıq relyaсiyalıq túrdegi MB-na mirát etip olardan tiyisli maǵlıwmatlarlı alıwdıń SQL(Structed Query Language – Strukturalastırılǵan sorawlar tili) tili islep shıǵılǵan. Bul tilde sorawlar qanday qurallar járdeminde jaratılıwına toqtaymız. Sonı aytıwımız kerek, ayırım MBBSlarında (mısalı, Accesste) onı isletpesten tańlawǵa soraw yaki ayrıqsha úlgi boyınsha soraw blankası retinde mirát eip tiyisli maǵlıwmatlar alınadı., bunday sorawlardı dúziw ushın Baza dannıx/Sozdat(Maǵlıwmatlar bazası/dúziw) buyrıǵınan paydalanıladı. Soraw nátiyjesin juwap retinde tabliсa kórinisinde alıw múmkin.

10.1. Sql tiliniń buyrıqları hám operatorları

SQL tili házir ıqtıyarıy berilgenler bazasına moraw berip onnan juwap alıwdı támiynlewshi qural bolıp esaplanadı. Bul tolıq tabılatuǵın mısal tiykarında kórip shıǵamız. Kerekli túsinikler múmkinshiligi barınsha qaralıp atırǵan jaǵdaylardı túsindiriw ushın kiritiledi.

Mısalı, tómendegi tabliсada kárxana xızmetshileri haqqında maǵlıwmatlar keltirilgen

Name	Dob	Pol	Los	Department	Salary	Telno
Barlıqbay P. Saylawbay K. Jańabay N. Shayaxmet B. Saǵalatdin T. Kamal S. Sarsenbay A. Orazbay B. Berdax N. Bibi A. Baxit C. Baxtiyar A. Genjebay G. Rawaj F.	17/01/57 20/02/55 13/05/51 16/03/52 02/07/52 19/12/56 01/02/47 07/11/49 25/08/79 20/06/61 25/05/61 01/02/75 12/12/70 19/10/69	M M M M M M M M M F F M M M	25 27 29 29 28 25 33 31 2 22 21 8 4 5	Admin Admin Worker Worker Worker Worker Account Account Technic Technic Sales Sales Servise Servise	50000 65000 35000 45000 36000 29000 100000 70000 12000 11000 7500 7000 7500 8000	2236054 2238722 2243110 2232890 2243688 2236001 2236002 2236003 2236004 2236005 2236006 2236007

Usı tabliсa 7 baǵana hám 14 qatardan turadı. Hár bir baǵana óz atına iye.

Name - xızmetshiler atı, Dob – tuwılǵan kúni, Pol – jınısı, Department –kárxanadaǵı xızmetshi islep atırǵan bólim, Salary – xızmetshilerdiń aylıǵı, Telno – telefon nomeri. Joqarıdaǵı baǵanalar atı matriсa atributları atın alǵan. Hár bir qatar anıq xızmetshi xaqqında maǵlıwmatlardı óz ishine aladı.

Hár bir baǵana hár qıylı uzınlıqqa hám túrge iye ekenligine itibar beremiz. Name baǵanada maksimal uzınlıǵı 15 orınǵa iye bolǵan sózler – kárxana xızmetshileriniń atları kórsetilgen. Keyingi Dob baǵana sáne túrine, basqa uzınlıqqa iye hám t.b.lar. Baǵananıń túri hám uzınlıǵı onıń atributları esaplanadı. Birinshi baǵanadan kórinip turıptı, bul anıqlamalar hár qıylı hám sonıń ushın tabliсanı belgilewde olar tiyisli túrde anıqlanıwı kerek.

Aqırında, bul tabliсanı basqa tabliсadan ajırata alıw ushın ol óziniń atına iye bolıwı kerek.

Hár bir qatarda bir mániste anıqlap bere alatuǵın baǵanalar yamasa baǵanalar toparı giltli dep ataladı. Olar tabliсanı dúziwde ayrıqsha ajıratılıwı kerek.

Endi tabliсalardıń jaratılıw usılın úyreniwge ótemiz. Tabliсanı jaratıwda tabliсa atın, baǵanalar atın, atributlarınıń túri hám uzınlıqların beriw kerek. SQL tómendegi ózgeriwshi – qatarlı, sanlı, waqıt, sáne h. t. b. túrlerdiń kiritiliwine múmkinshilik beredi.

Qatarlı túr belgi hám sanlardan dúzilgen ózgeriwshilerdi bildiriw ushın isletiledi. Bunda birinshi belgi( simvol) hárip bolıwı kerek.

Char – uzınlıǵı 254 bayttan aspaytuǵın qatarlı ózgeriwshini bildiriw ushın xızmet etedi.

Sanlı ózgeriwshilerdi bildiriwde Number giltli sózi qollanıladı hám ol -1.0E-100 den 1.0E+100geshe bolǵan aralıqta 22 qatarǵa iye bolatuǵın sanlardı bildiredi.

Sáne hám waqıttı bildiriwde Date túri qollanıladı hám onıń járdeminde:

• waqıttı anıqlaydı(saat, minut, sekund standartında mısalı 13.05.51).

• sáneni ańlatıw ushın Evropa standartınan yamasa Amerika standartınan paydalanıladı.

Endi joqarıdaǵı tabliсanı jaratıw ushın tómendegilerdi jazıwımız múmkin:

CREATE TABLE mical

(id NUMBER(5.0) PRIMARY KEY,

NAME CHAR(15) NOT NULL,

Los NUMBER (2,0),

Dept CHAR (15),

Salary NUMBER(7,2)

Telno CHAR(7));

Name baǵana Notnull kómekshi sózin óz ishine aladı. Bul onıń bos qatarlardı óz ishine almaytuǵının bildiredi. Hár bir SQL gápiniń keyninde noqat útir turıwı kerek. Berilgen gáp boyınsha kompyuter mical tabliсasın jaratadı, biraq tabliсa oǵan maǵlıwmatlar kiritilmegeni sebepli bos boladı.

Standart SQL tilinde maǵlıwmatlardı kiritiw INSERT buyrıǵı tiykarında ámelge asırıladı. Bul buyrıq bir qatardı kiritiwge múmkinshilik beredi, keyingi qatardıń kiritiliwi INSERT buyrıǵınıń qaytarılıwı járdeminde payda boladı.

INSERT INTO mical (Name, Dob, Pol, Los, Dept, Salary, Telno)

Valies (‘Jan’abay N.’,13.05.1951,’m’,29,’worker’,35000.29,’2243110’);

Barlıq qatarlı ózgeriwshiler apostraflarǵa alınıwı kerek.Eger biz qanday da bir ózgeriwshiniń mánisin bilmesek, kiritilgende onı túsirip qaldırıwımız múmkin., kompyuter avtomat túrde onıń ornın boslıq penen toltıradı.

Mısalı:

INSERT INTO mical(Name, Dob, Pol, Los, Dept, Salary)

Valies (‘Sag’alatdin T.’,02.07.1952,’m’,28,’worker’,36000);

Bunday jaǵdayda Telnno ornı kompyuter járdeminde, tap olardıń tártibi anıqlanbaǵansha, probel hám noller menen toltırıladı. Ayırım mánisler túsip qalǵan bolsa olardı Null menen toltırıw múmkin.