MD hám PQJ / Qaraqalpaq salt-dástúr jırların 7-klasslarda eń aldıńǵı pedagogikalıq texnologiyada oqıtıwdıń usılları

mensinbey qarawshılıq, menmenlik, dógeregindegi jasap atırǵan adamlardıń itiyajlarına itibar bermew sıyaqlı ótmishtiń qaldıqlarına jol qoyıp atırǵanlıǵı haqqında» arnawlı pármanǵa qol qoydı. Bul párman búgingi kúnniń talabı edi.

Prezident pármanında el ishinde orın alǵan jaramsız illetlerdiń mámleketlik xızmet ornında turǵan adamlar tárepinen islenip atırǵanlıǵı kórsetilgen. Ata-babalarımız toy bergende jarlılardı, kámbaǵallardı toydırǵan.

«Toy dese quw bas jumalaydı», «Sadaqanı sawda ber» degen sózler elege shekem saqlanǵan. Hár bir shańaraq iyesi tapqan-bergenin toyǵa jumsaǵısı keledi. Bul ata-baba dástúri. Sol sebepli, hár kim pátiya bergende «Tapqantergeniń toyǵa buyırsın, toyǵa jumsalsın!» dep tilek bildiredi. Sonlıqtanda bul wazıypalardıń iske asırılıwında durıs pikir júrgize alatuǵın, Watan táǵdirin jeke

óziniń táǵdiri dep biletuǵın, xalıq ushın, demokratiya, ádillik ushın ózin ayamaytuǵın pidayı izleniwshi jas áwlad umtılıwı lazım dep oylayman.

Biziń «Qaraqalpaq turmıs salt-jırları» degen temadaǵı izertlew jumısınıń maqseti qaraqalpaq awız eki xalıq tvorchestvosında ásirler dawamında jasap kiyatırǵan qaraqalpaq xalqınıń milliy úrip-ádetleriniń, dástúrleriniń sáwleleniw dárejesin, salt jırların ele de bolsa tereńirek biliw, anıqlaw bolıp tabıladı. Qaraqalpaq xalqınıń basınan qanday awır jaǵdaylar ótse de, turmısı, jasaw jaǵdayı qıyın bolsa da, óziniń úripádetin, salt-dástúrlerin, jırların hám mádeniyatın joyıtpaǵan, sonıń menen jasaǵan hám jasap kiyatır. Máselen, qaraqalpaq turmıs salt jırlarınan besik jırı, juwap, sıńsıw, bet ashar, joqlaw yamasa diniy dástúrlerge baylanıslı jırlar bádik, gúlápsan, árwaq shaqırıw,

11

yaramazan házirgi waqıtta bir qanshası qollanbasa da bir qansha jırları xalıq turmısında qollanıladı hám ózgerislerge ushıramaqta.

Sonıń ushın ótken dáwir menen házirgi jasap atırǵan xalıqtıń arasındaǵı xalıq jırlarınıń, dástúrleriniń ayırmashılıqların qaysı dáwirden baslanatuǵının anıqlaw hám ótken dáwirdegi salt-dástúr jırlarınıń qanday, qalay bolǵanlıǵın ele de tereńirek izertlew bolıp esaplanadı.

Qaraqalpaq xalqınıń házirgi waqıtta hár jılı belgilenip atırǵan

«Nawrız» byramında qaraqalpaq xalqınıń ótmishtegi úrip-ádet, dástúrlerin, jırların esletse, ekinshi jaǵınan házirgi jasap atırǵan turmısımızdıń qanday dárejede ekenligin onıń mádeniyatı menen iskusstvosınıń qanday dárejede rawajlanǵanlıǵın kóremiz.

Belgili ilimpazlar sonıń ishinde qaraqalpaq xalqınıń kórnekli ilimpazları filologiya ilimleriniń doktorı N.Dáwqaraev, I.Saǵıytov, Q.Ayımbetov, Q.Maqsetov, A.Paxratdinov, K.Allambergenov hám taǵı basqalar qaraqalpaq xalqınıń awız eki ádebiyatın izertlewde ózleriniń salmaqlı úleslerin qostı. Belgili ilimpazlarımız N.Japaqovtıń, Q.Maqsetovtıń, Á.Tájimuratovtıń, A.Karimovtıń, basqa da ilimpazlardıń Qaraqalpaq folklorınıń XX tomlıǵın jarıqqa shıǵarıwda xızmeti ullı. Sonlıqtan qaraqalpaq folklorınıń tek ǵana XX tomı menen sheklenip qalmastan qaraqalpaq xalqınıń awız eki ádebiyatın ele de bolsa izertlew jumısların alıp barıw kerek boladı.

Jumıstıń maqseti hám wazıypaları: Pitkeriw qániygelik jumısınıń maqseti sonnan ibarat, Ǵárezsizlikkek eriskennen keyin biziń qádiriyatlarımızdıń qaytadan tikleniwiniń nátiyjesinde úlken tabıslarǵa eriskenlikleriniń tiykarǵı dereklerinen ádebiyat hám onı oqıtıwda da

12

aldımızǵa úlken ádiwli talaplar qoyıldı. Biziń wazıypamız usı talaplardı ulıwma bilim beretuǵın mekteplerde qaraqalpaq folklorı menen qaraqalpaq ádebiyatın jańa kóz qarastan eń aldıńǵı pedagogikalıq texnologiyalarda oqıtıw boyınsha jańa usıllardan paydalanıw jolların bayanlawdan ibarat.

Jumıstıń teoriyalıq hám metodikalıq tiykarları: Prezidentimiz I.A.Karimovtıń miynetleri hám ruwxıylıq mádeniyatımız, manaviyatımızdı qáliplestiriwdegi miynetleri, ádebiyat ádebiyat haqqındaǵı jańa oy-pikirleri biziń jumısımızdıń baslı metodologiyalıq tiykarı bolıp tabıladı. Jumıstıń teoriyalıq tiykarları retinde kórkem ádebiyattıń teoriyası boyınsha salmaqlı úles qosqan, ilimiy miynetleri menen belgili bolǵan N.Dáwqaraev, Q.Ayımbetov,

Á.Tájimuratov, Á.Paxratdinov, K.Allambergenov, S.Kazakbaev hám taǵı basqada ilimpazlardıń jumıslarınan alındı.

Jumıstıń ámeliy áhmiyeti: Ulıwma bilim beretuǵın mekteplerdiń oqıw baǵdarlamasına tiykarlanıp qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıwdıń aktual máselelerin esapqa alǵan jaǵdayda jańa pedagogikalıq texnologiyada oqıtıwdıń bir qansha

úlgilerin mısal sıpatında kórsetip berilgen. Bul keleshekte mektep muǵallimleri ushın metodikalıq qollanba sıpatında úlgi boladı dep esaplaymız.

Pitkeriw qániygelik jumısınıń qurılısı: Jumıstıń qurılısı úsh baptan hám

juwmaq penen paydalanǵan ádebiyatlardan ibarat.

13

I Bap. QARAQALPAQ SALT-DÁSTÚR JÍRLARÍNÍŃ TARIYXÍY

HÁM TÁRBIYALÍQ ÁHMIYETI

Xalıqtıń úrp-ádetine baylanıslı salt-dástúr qosıqlar payda bolǵan, salt-dástúr jırları dep xalıqtıń salt-dástúri menen baylanıslı qosıqlar hám jırlarǵa aytamız. Buǵan Bádik, Gúlapsan qamshı, qurt shaqırıw, jin árwaq shaqırıw h t.b. kiredi. Bularda shaman dininiń tásiri kúshli. Bádik, Gúlapsan – haywanlardı, mallardı emlewve atqarılıp, Bádik kóbinese er balalarǵa Gúlapsan qız ballarǵa qaratılıp aytılǵan.

Bádik bádik haw bádik qasqır, Qasqırday qan tamızǵan qarabasqır, Janıńa jup nan sadaqa, qudayım aw, Bádikti temir torǵa salıp tasqıl.

Gúlapsan Gúl Gúlapsan degenim gúl emespe, Pashita torǵay sheńgelge túnemespe,

T,6 awız Gúlapsanı aytaǵoysań,

Iymeyin ayaq ushtan jeń emespe.

Yaramazan. Islam dinine baylanıslı salt-dástúr jırlarında yaramazan payda boldı. Yaramazan úshke bólinedi. 1. Payǵambarlar tariyxı, 2. Tilek, 3. Tárbiya beriw

Háwjar. Qızlardı uzatıwda qız-kelinshekler háwjar aytqan. Qara mıltıq aq mıltıq,

Atqan atam háwjar,

Mal ornına óz qızın, Satqan atam háwjar.

Sıńsıw. Uzatılıp baratırǵan qızlar sıńsıw aytqan. Aq shayıdan kóylegim,

14

Jerge bastı bilegim, Ǵarrı baydıń qolında, Zarlar boldı júregim.

Joqlaw – qazaq, qaraqalpaq, qırǵız, noǵay xalqında jaqsı Adamı qaytıs bolǵanda joqlawlar aytılǵan. Jaqın adamları qaytıs bolǵanda joqlaw aytıw qaraqalpaq xalqınıń eskiden kiyatırǵan dástúrleriniń biri. Saltdástúrdiń bunday túrleri tuwısqan qazaq, qırǵız hám noǵay xalıqlarında kóbirek ushırasadı. Bunıń atqarıwı negizinen hayal-qızlar bolıp, perzent ólimi ústinde ana sińlisi yaki inisi

ólimi ústinde apası, kúyewi ólimi ústinde qostar qayǵılı joqlawlar aytqan. Mıs: Tayanǵanda tiregim,

Hámme jerde keregim,

Omırawda jan saqlaǵan júregim.

Toy qosıqları. Qazaq, qaraqalpaq, qırǵızda sóz ónerine úlken itibar beriledi. Toylarda toy qosıqları aytıladı. Al ózbek, tájik, ázerbayjan, gruzin, armyan xalıqlarında oyınǵa áhmiyet beriledi. Toy qosıqları úshke bólinedi.

Toy baslaw bunda toydı táriyplewdi hám toyxanaǵa qutlı bolsın aytıladı.

Aytım kelin túsiw toylarda kelinshekke arnap úgit-násiyat yaki aytım aytıladı. El menen eldiń doslasıwı haqqındaǵı saltanatlı pikirler aytıladı.

Bet ashar sálemi onda kelinshekti sol eldiń xalqı jaqın-juwıqları menen tanıstıradı. Bet asharda yumor-satiralıq súwretleniwler bet asharlarda ózgertip bara beredi.

15

Háwjar

Dástúr qosıqlarınıń ishinde belgili orın tutatuǵın qızdıń uzatılıwına baylanıslı háwjar qosıqları N.Dáwqaraev háwjar qosıqlarına irkilip, onıń burınǵı jaǵdayı haqqında bılay jazǵan edi:

«Qızdı kúyewine berip jiberiw» ushın ákesiniń úyinen shıǵararda, ádette qız sıńsıp dawıs shıǵaradı. Bunı sıńsıw deydi. Qız keterinde sıńsımasa, onı ayıp sanaydı. Bunnan keyin burında sıńsıp otırǵan qız endi óziniń basındaǵı hádiyselerdi qosıq penen ayta baslaydı. Qızdıń qasında otırǵan qız-kelinshekler qosıqtıń qayırmasına xor menen qosılıp qızdıń pikirin maqullaydı. Bunıńday qosıqtı qaraqalpaq tilinde «háwjar» deydi. Ol sol miynetinde háwjardıń arnawlı adamlar tárepinen atqarılıwı múmkinshiligin kórsetedi. Burınǵı bir ótken zamanlarda háwjardıń eki tárep bolıp aytısqanın da atap ótedi. Sońǵı jılları háwjar aytıw pútkilley ózgerdi. Qız óziniń qurdasları menen háwjar aytatuǵın bolǵan. Al sońǵı 70-80 tárepinen atqarılatuǵın boldı. Háwjar qosıqları kópshilik túrkiy xalıqlardıń folklorında orın aplǵan.

Geypara mısallar keltiremiz.

Óz ákemniń esigi, jupar esik háwjar, Kirsem-shıqsam shashımdı sıypar esik, háwjar, Qayın atamnıń esigi sheńgel esik, háwjar, Kirsemshıqsam shashımdı jular esik, háwjar.

Qızlar óziniń tuwılıp-ósken uyasın qıymaydı hám burınǵı Erkin, sallanıp júrgen patshashılıq dáwiri menen xoshlasıp atırǵanına qıylanadı. Sonlıqtan ol ata-anası, tuwǵan-tuwısqanları, awıl-eli menen xoshlasıp sıńsıw aytadı. Ásirese eń jaqın adamları menen arnawlı túrde sıńsıp xoshlasadı.

16

Tań sáhárden oynaǵan, Tal besikke tayanǵan,

Aq sútińe riyzaman. Xosh

Aman bol anajan.

Sıńsıw qosıǵı tiykarınan qızdıń basındaǵı jeke muńı bolǵanı menen, onda sol dáwirdiń teńsizligin, ádalatsızlıǵında kóriwimizge boladı. Bunı qızdıń óz Erkine qaramay ata-anası tárepinen muhabbatın ayaq astı etip, ǵarrı bay adamlarǵa mal ornına satıp beretuǵınlıǵınan ańlaymız. Bunday qatarlar sıńsmıw qosıqlarınıń kópshiliginde sáwlelengen. Mısalı:

Shashım uzın jemeligim teńbedi,

Zalım ákem óz teńime bermedi,

Ákemdi náyleyin aqshaǵa qızdı, Iǵbalım náyleyin jamanǵa sızdı, Kórip-bilip berd imeni jamanǵa,

Aq sút Bergen ǵárip annam xosh endi

Qoy súyedi balasın kózim-ay dep, háwjar, Hesh nárseni kórmegen bozım-ay dep, háwjar, Uzatqanda qız jılar óksip-óksip, háwjar, Qáne meniń qızdaǵı nazım-ay dep, háwjar.

Annam túsken dáryaǵa sal bolayın, háwjar, Jezdem shekken shılımǵa nay bolayın, háwjar, Basqa túsken bul neke ne qılayın, háwjar, Qızlar menen qosılıp toy qılayın, háwjar.

17

Torǵay súyer balasın, tolǵanım dep, háwjar, Tobılǵınıń basına qonǵanım dep, háwjar, Uzatqanda qız jılar óksip-óksip, háwjar, Sonda meniń quwrayday, solǵanım dep, háwjar.

Hár qanday milliy dástúr kóp ǵana tariyxıy dáwirler tiykarında qáliplesip, belgili bir xalıqtıń salt-dástúrlerin payda etedi. Dástúr xalıqtıń turmısı, sanasezimleri hám mádeniyatı menen baylanıslı bolǵanı ushın da bir xalıq penen ekinshi xalıqtıń úrip-ádet, dástúrleri bir-birine ádewir uqsas bolıp keledi. Sonıń ushın da ózbek, qazaq, qırǵız, túrkmen xalıqlarınıń dástúrleri, úrip-ádetleri qaraqalpaq xalqınıń salt-dástúrleri menen júdá tıǵız baylanısta ekenligin aytıp

ótiw kerek. Salt sóziniń tiykarǵı mánisi dástúr, úrp-ádet degen túsinikti ańlatsa, dástúr sózi parsı tilinen alınıp, qollanba, kórgizbe, atama degendi ańlatıp keledi.

Endi usı salt dástúrdiń payda bolıwı hám qáliplesiw jolların anıqlaytuǵın bolsaq, sol xalıqtıń payda bolıwı menen tariyxına názer awdarıwımız kerek. Qaraqalpaq salt-dástúr jırlarınıń payda bolıwı haqqında qaraqalpaq folkloristikasında jeterli dárejede aytılmay, tek ǵana salt-dástúrlerdiń klassifikaciyası, kórkemlik ózgeshelikleri hám jıynalıw jaǵdayları ǵana sóz boladı. Bul másele boyınsha birinshi ret filologiya ilimleriniń doktorı

K.Allambergenov «Qaraqalpaq ádebiyatında aytıs» degen monografiyalıq miynetinde ayırım dástúrlerdiń, máselen, toy baslar, bet ashar, aytıs bári de feodallıq salt óris alǵan gezde tuwadı deydi4. Bul durıslıqqa keledi. Al, qazaq ilimpazı Á.Qońıratbaevtıń

4 Allambergenov K. Qaraqalpaq ádebıyatında aytıs. Nókıs, (Qaraqalpaqstan), 1989, 22-bet

18

kórsetiwinshe, totemizmge negizlengen salt jırlarınıń biri bádik óleńderi judá erte de gezlesetuǵın qubılıs. Jar-jar»bizde háwjar» jubaylı neke tuwǵınnan soń payda boldı, dep jazadı5.

Belgili ilimpazlar N.Dáwqaraev, Q.Ayımbetov, R.Qosbergenov, Q.Maqsetov, Á.Tájimuratov salt-dástúr jırlarınıń ásirler dawamında xalqımızdıń arasında bar ekenligin aytıw menen birge házirgi waqıtta dawam etip atır deydi. Belgili ilimpaz, filologiya ilimleriniń doktorı A.Kayumov jazǵanınday

«Áyyemgi Orta Aziya ellerinde ne-ne xalıqlardı, ne-ne mádeniyalardı júzege keltirmedi deysiz. Bul mádeniyatlardıń payda bolıp, rawajlanıp, qıyralıp ketkeni málim. Biraq hár bir xalıq tariyxında óziniń málim izlerin qaldırdı, keleshek alǵa ilgerlewge azba-kóppe tiykar tayarlap ketti»6 deydi.

Tariyx, arxeologiya ilimleriniń házirgi tabıslarına qaraǵanda Ámiwdárya menen Sırdáryanıń tómendegi keń paytaxt jerlerde qaraqalpaqlardıń áyyemgi ata-babaları sak-massagetlerdiń áyyemgiligin

«antichnost» kórsetetuǵın «biziń ásirimizge shekemgi VII-II ásirlerde» estelikler tabılǵanı málim. Onnan keyingi dáwirlerde «biziń eramızǵa shekemgi V-II

ásirlerde» Aral boyların, ásirese Jańadárya jaǵaların jaylaǵan apasiaklardıń qaldırǵan estelikleri de qızıǵıwshılıq tuwdıradı. Bul da qaraqalpaqlardıń túpki ata-babaların kórsetetuǵın qáwim.

Bunnan keyingi tariyxıy dáwir - erte Orta ásirdegi «biziń eramızǵa shekemshgi V-VIII ásirler» Aral boylarındaǵı jergilikli gunn-túrk qáwimleriniń qaldırǵan bir qatar estelikleri de - qaraqalpaqlardıń

5Qońıratbaev Á. Epos jáne onıń aytıwshıları. Almatı, (Qazaqstan), 1975, 24-25-b.

6Kayumov A. Qadımıyat obıdaları. Toshkent, 1972, 3-b.

19

áyyemgi ata-babalarınıń esteliklerine jatadı1. Eń keyigngi sońǵı dáwirde biziń jıl sanawımızdıń VIII-XI ásitrlerdegi oǵuzlardıń estelikleri «Jankent» qaraqalpaqlardıń áyyemgi ata-babasına baylanıslı. Usı hám basqa da tariyxıy dárekler biziń xalqımızdıń tamırı tereńde ekenligin kórsetedi. Arxeologiyalıq izertlewlerdiń tamırı tereńde ekenligin kórsetedi. Arxeologiyalıq izertlewlerdiń kórsetiwi boyınsha házirgi Tórtkúl rayonında jańadan ashılıp paxta maydanına aylanıp atırǵan Jambas qala jerleri bunnan 5-6 mıń jıllar «biziń eramızǵa shekemgi IV-III ásirler» burın egislik jer bolıp, kanallar qurılıp, óz dáwirine

ılayıq mádeniyatqa iye bolǵan.

Tariyxıy dáreklerdiń kórsetiwi boyınsha «túrk urıw-taypaları shama menen aytqanda IX ásirge shekem jámiyetlik rawajlanıwdıń urıwlıqqáwimlik dárejesinde boldı. Soǵan ılayıq olardıń jámiyetlik turmısı, ekonomikası, tili, mádeniyatı hám ádebiyatı boldı». Bunı tariyxıy jaqtan L.N.Gumilevtıń «Drevnie tyurki» «Áyyemgi túrkler» hám ádebiy jaqtan I.V.Steblevanıń «Poeziya tyurkov

VI-VIII vekov» «Túrklerdiń VI-VIII ásirdegi poeziyası» degen miynetleri taǵı da anıq dálilleydi7.

Túrk qáwimleri IX ásirge shekem urıwlıq-qáwimlik dúzimde jasasa,

X ásirden baslap feodallıq dúzimge ótedi. Ásirese, Xorezmde XIII ásirdiń basında-aq tolıq qáliplesken feodallıq dúzim payda boladı. S.P.Tolstov basshılıǵındaǵa arxeologiyalıq izertlewleri Xorezmdegi feodallıq esteliklerdiń biri házirgi Tórtkúl rayonındaǵı Kavat qala ekenin anıqladı. Bul dáwirde qalalardıń, sawdanıń, ónermentshiliktiń, awıl xojalıǵınıń óskenligi kórsetilgen8.

7Kenjebaev B. Ertedegı ádebıyat nusqaları. – Almatı, 1967, 3-4-b.

8Japaqov N. Eske túsırıwler, ılımıy mıynetlerı (dúzıwshıler: T.Mámbetnızov, X.Seytov, I.Qurbanbaev, U.Japaqov). Nókıs, (Bılım), 1980, 285-286-betler

20