MD hám PQJ / Qaraqalpaq salt-dástúr jırların 7-klasslarda eń aldıńǵı pedagogikalıq texnologiyada oqıtıwdıń usılları

xalıqlarında toyda oyın dástúri kóbirek sezilse, yarım kóshpeli xalıqlar qazaqlar, qırǵız hám qaraqalpaqlarda kóbirek sóz ónerine áhmiyet beredi.

Shayırlar aytısıp, jıraw, baqsılar qosıq aytıp, jırlap kópshilikti ózine qaratadı. Qaraqalpaq toylarındaǵı ádebiy baǵdarda úlken úsh bólek kózge taslanadı.

Birinshi – toyda táriyplew usılı. Bul xalıq arasında kóbirek tarqalǵan

«Toy baslaw». Bunı shayır yaki bolmasa atqarıwshı ortaǵa shıǵıp, toydıń beriliw sebeplerin arnaw qosıqları arqalı bayanlaytuǵın bolǵan. Bunda kelinshek kelip, elge el qosılǵanlıǵı, qosılısqan eki jastıń baxıtlı bolıwı ushın jıllı sózler aytıladı. Elge qutlı bolsın aytıladı.

Ekinshisi – aytım. Bul da toy baslawǵa júdá jaqın bolıp, bundaǵı arnaw qosıqlar kelin túsirgen awıl yaki quda-qudaǵaylarǵa baǵıshlanbastan, bálki keleshektiń ózine ǵana násiyat túrinde aytıladı.

Al úshinshisi «Sálem» dep atalıp, bet ashardıń ekinshi bólimin quraydı. Bunda hám didaktika hám yumor bar. Sebebi bet ashar aytqan adam kelinshekti sol awıl menen tanıstıradı.

Usınday maqset penen qaraqalpaq toy qosıqları «Toy baslaw», «Aytım» yaki bolmasa «aytımal» hám «Sálem» «kelinshek sálemi» bolıp úshke bólingen. Bular geyde tutası menen «Bet ashar» dep te aytıladı. Sebebi bul qosıqlar negizinen kelinshektiń betin ashqanda aytılatuǵın bolǵan.

III. Úyge tapsırmanı soraw hám taza temanı bekkemlew «15-18 min.» Úyge qanday tema bergenin bir oqıwshıdan sorayman. Sabaqqa neshe

oqıwshı tayarlanbay kelgenin anıqlap, olarǵa eskertiw beremen. Soń 5- 6 oqıwshıdan úyge tapsırma sorap, hár bir oqıwshıǵa qosımsha taza

41

temadan sorawlar berip sabaqtı bekkemleymen, keyin tiyisli bahaların qoyaman.

Sorawlar

qosıqların» yadlap keliwin tapsıraman.

42

III Bap. QARAQALPAQ SALT-DÁSTÚR JÍRLARÍN 7-KLASLARDA EŃ

ALDÍŃǴÍ PEDAGOGIKALÍQ TEXNOLOGIYADA OQÍTÍWDÍŃ

USÍLLARÍ

Bilimlendiriw haqqındaǵı nızam hám qániygeler tayarlawdıń milliy baǵdarlamasında házirgi zaman miynet bazarı jáne básekeli ortalıǵında jemisli miynet isley alatuǵın milliy kadrlardı jetilistiriw byuaslı wazıypa etip qoyılǵan.

«Texnologiya» sózi basqa tillerge grek tilinen kirgen bolıp bizińshe iskusstva sheberlik, kásip-óner haqqında ilim degen maǵananı ańlatadı.

Pedagogikaǵa «pedagogikalıq texnika» hám «pedagogikalıq texnologiya» túsinikleriniń kirgenine bári 25-30 jılday ǵana waqıt bolǵan.

Áwelgi waqıtları «pedagogikalıq texnika»nı oqıwshılarǵa pedagogikalıq tásir jasaytuǵın metod dep esaplaǵan.

Házirgi waqıtta Dunya júzi pedagogikasında túrli-túrli pedagogikalıq texnologiyalar qollanılmaqta. Házirgi waqıtta dúnya júzi pedagogikasında túrlitúrli mámleketlik bilimlendiriw standartı negizinde jańa pedagogikalıq texnologiyanı jaratıwda hám qollanılıwda mına talaplar qatań esapqa alıw kerek. Oqıwshınıń házirgi oqıw ornın pitkergennen keyingi xızmetiniń xarakteri bilimlendiriw standartına tiykarlanıp oqıw jobasın oqıw baǵdarlamasın dúziw, sabaqlıq hám oqıw qollanbaların jaratıw, oqıw pánleriniń mazmunına kólemin anıqlaw sistemasın bekkemlew.

Pedagogikalıq texnologiyanı oqıtıw texnologiyasın pedagogikalıq texnikanı durıs tańlaw, olardı dóretiwshilik sheberlik penen qollaw oqıw tárbiya jumıslarında tabıslar girewi bolıp esaplanadı.

43

PEDAGOGIKALÍQ TEXNOLOGIYANÍŃ TIYKARǴÍ PRINCIPLERI

Jańa pedagogikalıq texnologiyada degen terminniń dúnya xalqlarınıń tillerine innovaciya degen atama menen kirip kelgenligine 25-30 jıllardan artıǵıraq waqıtlar bolıp qaldı.

Durıs dáslepki jılları pedagogikalıq texnika degen terminler menen atalıq sońın ala innovatciya degen terminge aylanıp, bárshe xalıqlar tillerine kirip leksikonnan Erkin orın alıp ketti.

Bul dúnyaǵa jańalıqtı erkitn óz mápine paydalanıw degendi ańlatadı. Al bilimlendiriw tarawındaǵı hár qanday payda bolǵan pedagogikalıq ózgerisler pedagogikalıq innovatika-pedagogikalıq jańalıq, pedagogikalıq jámiyetshilik tárepinen úzlestirip alıw ámelde onı qollanıw sheberligi haqqındaǵı táliymat degendi ańlatadı. Bul pedagogikalıq innovatik bilimlendiriw tarawı boyınsha tiykarınan tómendegidey baǵdarlardı ol óz ishine aladı.

1. Pedagogikalıq neologiya grekshe «neo» - jańalıq degendi ańlatadı,

«logus» tálim pedagogikalıq neologiya degen jańalıq haqqında ilim úyreniw,

ózlestiriw, ulıwmalastırıw, juwmaqlastırıw degen túsiniklerdi de ańlatadı.

2.Pedagogikalıq ansiologiya grekshe «ansioma» húrmet etiw ámeliyatta sınalǵan dálillengen tálimatlar degendi bildiredi. Bunda pedagogik jańalıqlardı

ózine keregi boyınsha tańlap alınǵan.

3.Pedagogikalıq praksologiya grekshe «praks» háreket «logus» ilim

«ámeliyatta qollanatuǵın ilim». Bunda tańlap alınǵan pedagogikalıq jańalıq

ámeliyatta erkin qollanıladı. Bul shıǵısı jaǵınan táliymatı boyınsha payda bolǵan termin sózler biziń bilimlendiriw tarawında ili, pán, ádebiyat, mádeniyat h.t.b. tarawlarda erkin qollanıla basladı. Máselen

44

«Issıxanada» pomidor jetilistiriwdiń Izroil hám basqalardı da mısal etiwge boladı.

2000-jıldan baslap Ózbekstan Jańa pedagogikalıq texnologiya teoriyalıq tiykarlarınan óz aldına pán sıpatında joqarı oqıw orınlarında sabaq etip ótiw máseleleri sheshti. Bul másele álbette Ózbekstan Respublikası joqarı orta arnawlı bilimlendiriw ministrligi birden kelgen joq.

INTERAKTIV METODLAR HAQQÍNDA

2002-jıl «joqarı mashqalalar hám arnawlı orta mektep institutı» pedagogikalıq texnologiyanı joybarlaw hám realizatsialaw boyınsha bir neshe metodikalıq biyroshalar islep shıqtı. Solardıń ekinshi bóliminde sabaqlardı interaktiv metodta oqıtıw qanday bolıw kerek degen máselelerge ayrıqsha toqtalǵan. Oǵan tómendegidey juwaplar berilgen. Interaktiv usılda sabaq alıp barıw bul innovaciyalıq jańalıq bilim menen bilim beriwge qaratılǵan metod bolıp tabıladı.

Sonıń ushın bilimlendiriw tarawınıń aldına shólkemlesken jobalı túrdi massalıq xarakterdi kirisiwdi talap etedi.

Bilimlendiriwge jańa nárselerdi engiziw bul keleshekte oqıwda úlken payda keltiretuǵın gáp. Sonıń ushın adamlardı inovatorlıq úyretiw, adamdı tárbiyalap jetilistiriw jańalıq oylap tabıwǵa hár bir adamdı úyretiw sol dárejege jetkeriw bilimlendiriwdiń ózinde jańalıq payda etiw máseleleri turadı. Bul máselelerdi geypara ilimpazlar máselen geypara milletlerdiń investitciyalıq mashqalalarǵa uqıplılıǵı boladı. Buǵan Ózbekstan mámlekette júdá sáykes keletuǵın mámleket dep te kórsetedi.

45

Interaktiv tiykarǵı sıpatlamanı ilimpazlar bılay beredi. Interaktiv oqıw bul adamnıń dúnya tanıwshılıq iskerligin arttıratuǵın Shólkemlestiretuǵın qásiyetke iye oqıw túri dep kórsetedi.

Bunday oqıwda adam tolıq, anıq hám aldın ala boljawshılıq maqsetlerge erisedi dep kórsetedi.

Interaktiv tiykarǵı sıpatlamanı ilimpazlar bılay beredi. Interaktiv oqıw bul adamnıń dúnya tanıwshılıq iskerligin arttıratuǵın, shólkemlestiretin qásiyetke iye, oqıw túri dep kórsetedi. Bunday oqıwda adam tolıq, anıq hám aldın ala boljawshılıq maqsetlerge erisedi dep kórsetedi.

Bul interaktivlik oqıw túri menen eger klaslarda oqıwdı alıp barǵanda oqıwshınıń sonıń da óziniń pándi úlgertiw múmkinshiliklerin bolatuǵın oqıwshı

óziniń interaktivlik ahwalın bul oqıw túriniń júdá qolaylı ekenine kóz jetedi. Interaktiv oqıw tiykarınan 5 túrde alıp barıladı:

1.Túsiniwdegi túsiniwdegi bir birine ǵárezsizligi.

2.Hár bir adamdaǵı jeke juwapkershilik.

3.Bir-birewge járdem beredi.

4.Pikirdi sheshiwde jámiyetshilik.

5.Topardaǵı jumıslardıń xarakterleniwi.

«Interaktiv» sózi «óz-ara», «birge» degen mánini ańlatadı. Demek birge háreket etiw degendi ańlatatuǵın sóz yamasa jámáát bolıp birlesip háreket etiw degendi ańlatadı.

Bul sózdiń ulıwma mánisi «kollektivlik uqıplılıq» hám ósiriw degendi bildiredi.

46

Qaraqalpaq salt-lástúr jırları (klaster usılı)

1. Eski dáwirlerden qalǵan salt-dástúr jırlar qanday?

qalǵan aytımlar – bádik, gúlapsan.

2. Shaman dininiń násirinen qalǵan zikir salıwǵa baylanıslı dástúrler

qatday?

Juwap: Zikir salıw, porxanlar qavshılaw.

3. Musılman dininiń bayramlarına baylanıslı aytılatuǵın

qosıqlar qanday?

Juwap: Yaramazan.

47

Bul mashqalalı sorawlardıń hár biri oqıshılardıń jeke pikirlerin bildiriwdi talap etedi. Oqıwshı ne ushın? – degen sorawdı tuwrı qoya alsa, oqıwshılar arasında óziniń kóz qarasların pikirlewdi payda etedi.

«Aqılıy hújim»di ótkeriw usılı

1.Tartıs, pikirler ózgesheligine iye bolǵan sorawlar qosıw hám tapsırma

beriw.

2.Sorawlarǵa juwap beriw hám tapsırmalardı orınlaw.

3.Tapsırmalardı orınlaw barısında baqlap barıw.

4.Juwaplardıń tuwrılıǵına isenim bolıw.

5.Pikirlerin dáliller, faktler menen sıpatlay alıw.

«Aqılıy hújim»di ótkeriw qaǵıydaları

1. «Aqlıy hújim»di ótkiziw ushın belgilengen waqıt reglamenti anıq bolıwı

shárt.

2.Belgilenip waqıt dógereginde barlıq qatnasıshılar, haqlawshılar óz pikirin bayan etiw ushın imkaniyatlar beriw zárúr.

3.Oqıwshılar tárepinen aytılǵan pikirler sın kóz-qarasınan hám talqıkanbawlıǵı yamasa bahalanbawlıǵı lazım.

4.Zárúr bolıp qalǵan jaǵdayda bayan etilgen pikirge dúzetiwler kiritiw kerek. Yaǵnıy aytılǵan pikirlerdi anıq hám qısqasha aytılǵan pikirlerdi anıq hám qısqasha túsindirip beriw imkanın beredi.

48