MD hám PQJ / Qaraqalpaq salt-dástúr jırların 7-klasslarda eń aldıńǵı pedagogikalıq texnologiyada oqıtıwdıń usılları

kóbirek ziyrek balalar menen islesiw, fakultativ sabaqlarǵa da ayrıqsha kewil bóle baslaǵanlıǵı durıs boladı.

Mine usı ulıwma bilim beretuǵın mekteplerdiń 7-klasslarında qaraqalpaq salt-dástúr qosıqların oqıtıwda joqarıda aytqanımızday oqıtıwdıń túrlerinen hám sabaq túrlerinen paydalanıw arqalı oqıwshılarǵa bilim kónlikpelerin beremiz. Qaraqalpaq salt-dástúr qosıqları xalqımızdıń bizge qaldırǵan miyrasları, xalqımızdıń etnografiyası, ádebiy tili, folklorı, saz-sáwbet kórkem óneri shańaraqta ózine tán qaytalanbaytuǵın dástúrler besik jırı, tısaw kesiw, súnnet etiw, qız uzatıw, kelin túsiriw hám basqada úrip-ádetlerdiń bar ekenligin bulardıń ózine tán oǵada mazmunlıq, tárbiyalıq wazıypalardı atqarıp kelgenligin oqıwshılarǵa awız eki, gúrrińlesiw, soraw-juwap hám basqa da pedagogikalıq texnologiya tiykarında túsindirip berse boladı. Bulardıń bárin ámelge asırıwda birinshiden muǵallimniń sabaqqa tayarlıǵı, onıń bilimi hám qaysı metodlardan paydalanıw usıllarına baylanıslılıǵı menen iske asadı. Muǵallim óziniń tematikalıq jobasına qaray qaraqalpaq salt-dástúr qosıqların qaysı sabaq túrinde

ótse qolaylı bolatuǵınlıǵın anıqlap aladı. Men ózim usılardıń birin esapqa alıp Nókis qalalıq 5-sanlı mektepte ótkizgen mámleketlik praktika dawamında aralas sabaq túri, birlesken sabaq túrinde oqıttım. Tómendegi kórsetilgen bir saatlıq is joba tiykarında sabaq alıp bardım.

31

Ájiniyaz atındaǵı NMPInıń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı fakultetiniń 4a-kurs talabası Medetova Gúlmiranıń Nókis qalalıq 5-sanlı ulıwma orta bilim beretuǵın mektebiniń 7V-klasına dáliw ayınıń jigirma jetinshi sánesiniń ádebiyat sabaǵınan bir saatlıq

IS JOBASI

Sabaqtıń teması: Salt-dástúr qosıqları.

Sabaq túri: Aralas sabaq túri.

Sabaqtıń maqseti: a» úrip-ádet dástúrleri boyınsha maǵlıwmatlar. Saltdástúr qosıqlarında xalıqtıń ómir táǵdiri, tariyxıy dáwiri menen birge xalıq

ómiriniń kóp jıllıq mádeniy miyraslarınıń biri.

v» Sabaqtı qurallandırıw: 7-klass ushın sabaqlıq kórgizbe qurallar.

I. Sabaqtıń barısı a»

Shólkemlestiriw: «1-2 min».

Klassqa kirip oqıwshılar menen sálemlesemen. Klasstıń tazalıǵına itibar beremen, por, dáskerdiń bar-joqlıǵın anıqlayman. Oqıwshılardıń sabaqqa qatnasın náwbetshi arqalı barlayman. Oqıwshılardıń dıqqatın, úy tapsırmasın sorawǵa awdaraman.

II. Úy tapsırmasın soraw «13-15 min.»

Keshegi sabaqta qanday tema óttik, kim aytadıW

Bir oqıwshıdan sorayman. Sabaqqa kim tayarlanıp keldiW Sabaqqa qansha oqıwshı tayarlanıp kelgenligin anıqlayman. Tayarlanbay kelgen oqıwshılardıń sebeplerin sorayman, eskertiw beremen. Úy tapsırmasın

32

orınlaǵan oqıwshılardan sorayman. Olarǵa qosımsha 1-2 sorawlar berip ózlerine tiyisli bahaların esittiremen.

III. Taza tema «15-18 min.» «Salt-dástúr» qosıqları.

Temanı túsindirmesten aldın ótilgen tema boyınsha maǵlıwmat beremen. Eske túsiremen hám búgingi tema boyınsha baylanıstıraman. Taxtaǵa sáneni hám temanı jazaman. Qosıq haqqında túsinik berip ótemen, soń oqıwshılardı taxtaǵa shıǵarıp oqıtaman. «Salt» sóziniń maǵanası «dástúr», eldiń «úrip-ádeti» degen mánis penen baylanıslı. Hár qanday eldiń mádeniy tariyxı sol eldiń saltdástúr jırlarına bolǵan qatnası arqalı belgilenedi. Yaǵnıy eldiń dástúr qosıqlarınıń ózi onıń tariyxında qanday xalıq bolǵanlıǵın hám qanday eller menen qarım-qatnas jasaǵanlıǵın, dinler menen qalay baylanısqanlıǵın kórsetedi.

Salt-dástúr jırları dep, xalıqtıń salt-dástúrleri menen baylanıslı qosıq jırlardı aytamız. Ótkendegi xalıq ómirindegi dúnyaǵa kózqarası, ózin qorshap alǵan tabiyiy háreketlerdi, dúnyanı qalay túsiniwi haqqındaǵı dástúr jırların dóretken. Mısalı: «Edige dástan»ın jırlaǵanda «Kún jawadı» degen túsinikler payda bolǵan. Qaraqalpaq xalqı arasında da otqa sıyınıw, kelinshek kelgende otqa may quyıw, zikir salıw, árwaq shaqırıw, adam awırǵanda hár túrli zatlar menen qaǵıw sıyaqlı shaman dininen qalǵan ayırım dástúrler bar.

Solardıń biri «Bádik penen Gúlapsan». Bular bizde salt-dástúr jırlarınıń erte dáwirde payda bolǵan túrleriniń biri. Salt jırlarınıń bul túri kóbinshe adamda hám malda payda bolatuǵın «illet» awırıwın saplastırıw ushın aytılǵan.

33

Mısalı: Bádik, bádik, bádik-aw, bádik qasqır, Qasqırday qan tamızǵan qara basqır,

Jolıma jup nan sadaqa, qudayım-aw, Bádikti temir torǵa salıp, tas qıl.

Kósh bádik, kósher bolsań kósh, Saylardaǵı malı kóp baylarǵa kósh, Onnan jaylaw tappasań, men aytayın, Xannıń qızı otırǵan jaylarǵa kósh.

Bádik penen Gúlapsan janr sıpatında bir-birinen onshama parıq qılmaydı, yaǵnıy ekewi de qosıq túrinde qatar aytılıp, qollanıla beredi. Negizinen alǵanda Bádiktiń de, Gúlapsan «qaraǵanda» nıń da óz atqarıwshıları bar bolǵan. Bádiktiń Gúlapsanǵa qaraǵanda kóbirek qollanılǵanı seziledi. Bádikler poeziya sıpatında

úlken tásirsheńlikke iye. Sebebi onıń ayırım qatarlarında óziniń awırıw perzenti aldında nala shegip turǵan ananıń qayǵılı hásiretleri qulaǵımızǵa kelip jetkendey boldı.

Mısalı: Bádik bas-aw, bádik bas, bádik bas – dep,

Jesir qatın jılaydı, balam jas – dep.

Yaki bolmasa:

Shıq bádikÁ Shıqpasań sen mayırarsań,

Men sorlını jalǵızımnen ayırarsań. dep baslanatuǵın qatarlarda bul pikirlerdi anıq seziwge boladı.

«Bádik er adam awırǵanda, al Gúlapsan bolsa qız bala awırǵanda aytılatuǵın edi» - dep táriypleydi. Hár bir dáwir ózine tán bolǵan saltdástúr aytısların payda etken. Usınıń nátiyjesinde musılmanlar

34

bayramı, qurban hayt húrmetine, musılmanshılıqtıń shártin násiyatlaw, payǵambarlardı maqtawǵa baǵıshlanǵan. Bul jırlar kóbinshe Ramazan ayında aytılatuǵın bolǵanı ushın da «Yaramazan» dep aytılıp kelgen. Mısalı:

Burınǵı payǵambarım keme jonǵan, Kemesin tıshqan tesip suwǵa tolǵan, Bir jılan úsh búklenip tıǵın bolǵan,

Muhammed húrmetine yaramazan – dep, payǵambarlar tariyxın bayanlaw menen bir qatarda din menen birlikte adamlardıń turmısına jaqsı tilekler tilew, sol tiykarda payǵambardıń ulıllıǵın alǵıslaw baslı orınǵa kóteriledi. Sol tiykarda hár bir shańaraqqa tilekler aytıladı. Mısalı:

Yaramazan ayta keldim esigińe, Qoshqarday uǵıl bersin besigińe, Taǵısın taǵı bersin nesiybeńe, Muhammed

úmmetińe yaramazan.

Sıylıq yaramazan aytqan hár bir adamǵa berille bermesten, olardıń sózleriniń shireligin de esapqa alǵan. Usıǵan baylanıslı onıń tilek aytıw bóledi de payda bolǵan. Mısalı:

Asıń, asıń, asıńa, Bereket bersin basıńa, Qırǵawılday qorǵalap, Bódenedey jorǵalap, Dáwlet kelsin qasıńa,

Esigińniń aldı oy bolsın, Qorań tolı qoy bolsın,

35

Qıya shóptey jelkildep,

Shójelerdey shúykildep,

Adamzattıń miywası,

Perzentleriń kóp bolsın,

Úyińniń ishi toq bolsın,

Bále qáde joq bolsın dep aytılǵan.

Taza temanı bekkemlew «5-8 min.»

Temanı bekkemlew ushın oqıwshılardıń tema boyınsha túsingenligin anıqlaw maqsetinde olarǵa sorawlar beremen.

1.Salt-dástúr qosıqları qay waqıtları aytılǵanW

2.Bádik penen Gúlápsanıń ayırmashılıǵı nedeW

3.Yaaramazan aytısı nelerge tiykarlanıp aytılǵanW

V.Úyge tapsırma beriw «1-2 min.»

Taxtaǵa temanıń atın, kitaptıń betin, tolıq etip jazaman hám úyge tapsırma beremen. Tema «Salt-dástúr» qosıqları haqqında oqıp, mazmunını sóylep beriwdi tapsıraman.

36

Ájiniyaz atındaǵı NMPInıń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı fakultetiniń 4a-kurs talabası Medetova Gúlmiranıń Nókis qalalıq 5-sanlı ulıwma orta bilim beretuǵın mektebiniń 6a-klasına aqırap ayınıń on birinshi sánesindegi ádebiyat sabaǵınan bir saatlıq

IS JOBASÍ

Sabaqtıń teması: Bet ashar.

Sabaq túri: Aralas sabaq túri.

Sabaqtıń maqseti: a» Bilim beriwshilik.

Uzaq dáwirden kiyatırǵan xalıqtıń úrp-dástúri oǵan baylanıslı dóregen poeziya qaysı xalıqtıń bolmasın ruwxıy dúnyasında úlken orındı iyeleytuǵınlıǵın aytıp ótemen.

b» Tárbiyalıq maqseti: kelinshekke aqıl-násiyat beretuǵınlıǵın aytaman. v» Rawajlandırıwshılıq – oqıwshılardıń bilimligin arttırıw.

I. Sabaqtıń barısı

Shólkemlestiriw. Klassqa kirip oqıwshılar menen sálemlesemen. Oqıwshılardıń muǵallimge qatnasın sáleminen baqlap alaman. Klass tazalıǵına itibar beremen. Taxtanıń tazalıǵına, por dáskerdiń barjoqlıǵına itibar beremen. Oqıwshılardıń sabaqqa qatnasın náwbetshi arqalı barlayman. Oqıwshılardıń dıqqatın úy tapsırmasın sorawǵa qarataman.

37

II. Úy tapsırmasın soraw

Ótken sabaqtı úyge ne tapsırma berildi dep oqıwshılardıń ózlerinen sorayman. Sabaqqa kim tayarlanıp kelgenin, neshe oqıwshı tayar ekenligin anıqlayman. Sabaqqa tayarlanbay kelgen oqıwshılardan ne sebep tayarlanbaǵanın sorayman, eskertiw beremen. Tayar oqıwshılardan izbe-iz úy tapsırmasın sorayman hám qosımsha sorawlar beremen. Bahaların esittirip jurnalǵa qoyaman.

III. Taza tema

Taxtaǵa taza temanı jazaman. Búgingi tema: Bet ashar – bet ashar haqqında túsinik bermesten aldın ótken temanı yadqa túsiremen hám búgingi tema menen baylanıstıraman. Taxtaǵa temanı, sáneni jazaman. Bet ashar haqqında túsinik beremen.

Bet ashar uzaq dawamlardan beri kiyatırǵan xalıqtıń úrp-dástúrleri oǵan baylanıslı dóregen poeziya qaysı xalıqtıń bolmasın ruwxıy dúnyasında úlken orın iyeleydi. Bet ashar dástúri qaraqalpaqlarda óziniń mazmun hám formasın házirge shekem úlken ayrıqshalıq penen saqlap keledi.

Bet ashardıń aytılıwı jańa túsken kelinniń kelgen jańa úyiniń adamları menen onıń aǵayin-tuwǵanları menen, sol awıldıń belgili adamları menen tanıstırıwǵa baylanıslı boladı. Mısalı:

Jaqsı adam jamannıń, Kórik asharı kelinshek, Keshe shıqsań úyińnen, Bet asharı kelinshek, Eki jaqsı bas qossa, Birin-biri qıymaydı,

38

Eki jaman bas qossa, Bir elatqa sıymaydı, Ádepli bolıń klinshek, Úlken bolsın túyiniń, Qızıq bolsın júyiniń.

IV. Úyge tapsırma beriw

Bet ashar haqqında oqıp keliwdi hám jaslarǵa qanday ádepikramlılıq tásiri bar ekenin bilip keliwdi aytıp beriwdi tapsıraman.

39

Ájiniyaz atındaǵı NMPInıń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı fakultetiniń 4a-kurs talabası Medetova Gúlmiranıń Nókis qalalıq 5-sanlı ulıwma orta bilim beretuǵın mektebiniń 8-klasına sentyabr ayınıń on birinshi sánesinde ádebiyat sabaǵınan bir saatlıq

IS JOBASÍ

Sabaqtıń teması: Toy qosıqları.

Sabaqtıń túri: Birlesken sabaq túri.

Sabaqtıń maqseti: a» Bilim beriwshilik, tárbiya beriwshilik. b» Balalardı salt-dástúr jırların úyretiw. v» Balalardı milliylikke tárbiyalaw.

Shólkemlestiriw: «1-2 min».

Klassqa kirip oqıwshılar menen sálemlesemen. Klasstıń tazalıǵına itibar beremen. Por, dáskerdiń bar-joqlıǵın anıqlayman. Náwbetshi arqalı oqıwshılar dıqqatın úy tapsırmasın sorawǵa qarataman.

II. Taza tema «20-25 min.»

Toy qosıqları

Toy qosıqları hár bir xalıqtıń tariyxıy ómirinde oǵada keń tarqalǵan dástúr jırlarınıń biri. Toydıń ózi oyın-zawıq penen tolı. Bunda xalıqtıń kóp jıllıq mádeniy tájiriybeleri jámlengen. Hár bir xalıq bul dástúrlerdi ózinshe rawajlandırǵan. Toy húrmetine ayırım xalıqlar ayaq oyın óneri kúshli bolsa, geyparalarında sóz óneriniń jarısı kúshli boladı. Máselen ózbek, tájik, azerbayjan, gruzin hám armiyan

40