Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

— Qayılman.

Sádiwaqas quwana-quwana júz mındı alıp qaldı. Erteńine ol sol aqshanı sepsitpesten qarız iyesine alıp bardı. Onıń erteńine men onnan alıp ketip Sádiwaqasqa qaytarıp aparıp berdim. Usılay etip jigirma kún ishinde júz mıń som aqsha bes márte aylandı. Men sol dáslepki Sádiwaqastıń júz mıńın jigirma proсent penen alıp, ózine qaytarıp otız proсent penen satıp otırdım.

Nátiyjede Sádiwaqas qarızınan qutıldı, men ústindegi on proсentten elli mıń som payda kóretuǵın boldım. Lekin, endi ol abıraylı aqsaqaldan men qarızdar bolıp qalǵan edim. Sádiwaqastıń bolsa maǵan tawıp bergendey shaması joq.

—Jorajan, sol tanısıńa ayt, jáne bir ay máwletti sozıp tursın, — dep jalındı ol.

—Ilajı joq, — dedim oǵan. — Sen ushın araǵa túsemen dep otqa janıp qaldım.

—Endi qáytemen? Bolmasa sonday ósimi menen qarız beretuǵın adam tawıp ber.

Írasın aytqanda men dúzgen «oyın» nıń rejesine muwapıq usı gáp aytılıwı

kerek edi. Tawıp berdim. Endigi aqshalar ol adamnan Sádiwaqasqa, Sádiwaqastan maǵan, mennen bayaǵı abıraylı aqsaqalǵa qolma-qol ótip turdı. Bul irettegi ózimniń úlesimdi bes proсent etip ǵana belgiledim. Sebebi, áste-aqırın endi

keyin sheginiwim kerek edi. Solay etip, Sádiwaqas mendegi qarızınan, men aqsaqaldaǵı qarızımnan qutıldım. Ádepki elli mıń hám keyingi jigirma bes mıń payda endi naqma-naq qaltama tústi.

Dúnyanıń izińen kóp quwa beriwge bolmaydı. «Qánáátke-bereket» degen. Oyınnıń túrin ózgertip turıw kerek. Jetpis bes mıńnan keyin Sádiwaqasqa áste jaǵday ayttım da, oyınnan shıqtım.

Jaqında ol jayın hám menshik mashinasın satıptı dep esittim. Lekin, barǵanım joq. Tım-tırıs, esitpegendey júre berdim. Sebebi, suwǵa shúmip baratırǵan adamǵa qol beriwge bolmaydı, tartıp ketedi. Qala berdi, ol shúmip baratırǵanda men onıń iynine bir-eki gerbish qoyıp jibergenmen.

71

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

14. 10. 1997-jıl

Kórmeydi

Ministrge burınları «jep qoydı, iship qoydı, baqırdı, sókti, jumıstan shıǵardı» degenge usaǵan shaǵım arzalar kóp kelip túsetuǵın edi. Lekin, Turdıevtıń ústinen jazılǵan keyingi arza pútkilley basqasha bolıp shıqtı.

Húrmetli Ministr! Direktorımız Turdıevtıń kóriw qábileti sońǵı waqıtları júdá páseyip ketti. Bul barısta birotala láket bolıp qalıwı múmkin. Abınıp jıǵılmastan burın onı jumıstan alıwıńızdı soraymız...

Arzanıń izine alpıs adam qol qoyǵan. Ministr hayran boldı. Turdıev jaqında ǵana jıynalısqa kelip ketip edi. Kózi qızarıp ya girew tartıp turǵanın kórgen joq. Demniń arasında ne bolıwı múmkin.

Ministr erteńine Turdıevtı aldına shaqırıp aldı. Bayaǵı turısı. Kózinde hesh nárse joq, jaynap-aq tur. Sonda da tekserip kórgen maqul.

— Mına qarardı oqıp tanıs, — dedi onı aldına otırǵızıp. Soń onı kóz astınan baqlap otırdı. Turdıev qarardı qol ushına uslap turıp-aq kóz juwırtıp shıqtı. Áp-ánedey.

Ministr arza haqqında hesh nárse aytpastan, jumısların sorastırǵan bolıp qaytardı. Tústen keyin kóz emlewxanasında isleytuǵın xirurg dostın shaqırıp, boldıq jay jaǵdaydı ayttı.

—Kózinde kók suw joq pa eken? — dep soradı dostı onnan.

—Bilmedim, sınaw ushın mına qaǵazdı oqıtıp kórip edim, demde zuwlatıp shıqtı.

—Qansha aralıqta oqıdı?

—Qol ushında uslap turıp-aq oqıdı.

72

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

—Shıǵanaǵın búkti me, búkpedi me?

—Azǵantay búkkendey boldı.

—Onda eń keminde yarım metr aralıq bar ǵoy?

—Bar shıǵar.

—Túsinikli. Demek, ol jaqınnan kórmeydi dá, alıstan kóretuǵın bolǵan.

—Onıń basshılıqqa ne zıyanı bolıwı múmkin?

—Bolmay ne qıladı? Máselen qarawındaǵı bir xızmetkeri qasına kelip sálem berdi deyik, Turdıev onıń sozıp turǵan qolın kórmeydi. Keyninen arı kelgen, jazǵan.

Ministr qanday sheshimge kelerin bilmey aqırı «jabıwlı qazandı» jabıwlı túrinde qaldırdı. Aradan eki ay ótip edi, taǵı Turdıevtıń ústinen arza keldi.

«Direktorımız Turdıevtıń kóriw qábileti sońǵı waqıtları oǵada páseyip ketti. Hátte qaptalınan ótip baratırǵan adamdı kórmeydi. Baxıtsızlıqqa duwshar bolmay turıp, jumıstan bosatıwıńızdı soraymız».

Taǵı sol jámáát. Alpıs adam qol qoyǵan. Ministrdiń aqılı lal. Turdıevtı shaqırdı. Qarasa heshteńesi joq. Kózleri jaynap-aq tur. Yamasa qaptalındaǵını kórmeyme eken? Arzada jazılıwı solay. Ministr oǵan «Kózińniń kóriwi ázzi me?» dep sorawǵa tartındı. Ótirik bolsa ne jaqsı! Sonnan ıras bolsa mańlayına urǵanday boladı. Dúnyada kemis adamǵa kemisligin aytqannan jamanı joq.

Kútilmegende aynanıń aldınan bir qus pır-r etip ushıp ótti.

—Newe jańaǵı? — dedi ministr payıttan paydalanıp.

—Kepter ǵoy.

—Qanday kepter?

73

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

— Hawada oynaytuǵın-aq kepter. Jaqın jerden balalar ushırıp turǵan bolıwı kerek.

Írasın aytsaq onın aq kepter ekenin ministrdiń ozi de abaylaǵan joq edi. Turdıev onı kóziniń qıyıǵı menen-aq qalay kórip qalǵanına hayran qaldı.

Tústen keyin ol xirurg dostına qońıraw etti.

—Turdıev aynaǵa qaysı qaptalı menen qarap otırıp edi? — dep soradı xirurg ministrden.

—Oń qaptalı menen.

—Demek, shep qaptalındaǵı kózi durıslı kórmeytuǵın bolıwı kerek.

—Bunıń endi basshılıqqa ne zıyanı bar?

—Nege zıyanı joq? Máselen Turdıev kabinette jıynalıs ashıp otır deyik, ol oń jaǵındaǵı adamlardı maqtap xoshametlep aytqan sózlerin maqullatıp otırıwı múmkin. Buǵan shep qaptalında otırǵanlardıń arı kelmeyme? Keledi! Namısqa shıdamay jazǵan.

Ministr bul rette de Turdıevtıń kóriw qábileti haqqında belgili bir toqtamǵa kele almay, tım-tırıs qoyıwǵa májbúr boldı.

Aradan úsh ay ótti. Turdıevtıń ústinen taǵı arza.

«Direktordın kóriw qábileti birotala páseyip baratır. Murnınıń astındaǵını kórmeydi. Sál jerde jarǵa qulap ketpey turıp jumıstan bosatıwıńızdı soraymız...»

Hár túrli bahana menen Turdıevtı taǵı aldına shaqırıp sınap kórdi. Bálesi joq. Murnınıń astı túwe iyeginiń astındaǵını kóredi.

Náylaj bul arzanı da bastırıp qoya berdi. Aradan bir ay ótip edi, taǵı arza.

74

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

«Direktorımız birotala sıypalanıp qaldı. Qolına uslaǵan nársesin de kórmeydi».

Ministr aqırı Turdıevtıń mákemesine barıwǵa májbúr boldı. Barsa Turdıev xannan qápersiz, kesaǵa bir japıraq limon taslap, kók shaydı náshesine keltirip iship otır.

Ministrdiń ǵázebi keldi. Adamlardı jıynattı.

—Húrmetli jámáát — dedi ol jıynalǵanlarǵa qáhárli dawıs penen — Ózlerińiz bilesiz, házir hámme «waqıt bul aqsha» degen túsinikke ótti. Bir saat waqıttı bosqa jiberiw — bul mákemege bir million zıyan bergen menen barabar. Lekin, siziń jámáátińiz de kimlerdur ótirik arza jazıp, qımbatlı waqıtımızdı alıp

júr...

—Ótirik emes, — dep shuw ete qaldı usı waqıtta otırǵanlar ministrdiń gápin

bólip.

—Nege ótirik emes, kóriw qábileti páseyip ketti degen direktorıńız mine, aldıńızda otır ǵoy, kózleri jaynap.

—Jaynasa jaynay bersin, kórmeydi.

—Qalay kórmeydi, kórip tur ǵoy.

—Yaq, kórmeydi.

—Haw qarap tur ǵoy.

—Kórmeydi, joldas ministr!

—Túsinbedim. Taǵı, bul arzańız azlıq etkendey eki aydan keyin jáne

«qaptalınan ótken adamdı da kórmeydi» dep jazıpsız.

—Durıs-durıs. Dım kórmeydi.

—Murnınıń astındaǵını da kórmey me?

75

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

—Kóretuǵın bolǵanda aytamız ba?

—Pútkilley sıypalap qaldı, qol menen uslaǵanın da kórmeydi dep jazdıńız ǵoy.

—Kórmeytuǵın bolǵan soń jazbay ne qılamız.

—Yaǵáy! Bunıńız uyat joldaslar! Basshınıń ústinen búytip kúle beriwge bolmaydı.

—Biz kúlip atırǵanımız joq. Direktorımız ırasında da kórmeytuǵın bolıp qaldı.

Ministr hayran bolıp turdı. Usı waqıtları ortadan jası úlkenlew birew tikeydi.

— Ministr inim, — dedi ol asıqpay gáp baslap. — Endi bir-birewge jumbaq aytqandı qoyayıq. Alpıs adam qol qoyıp jazǵan arzaǵa basshılıq etken men edim. Írasında da direktordıń sońǵı waqıtta kóriwi páseyip ketti. Anaw-anajaqtan tartıp atır, mınaw mına-jaqtan tartıp atır, bul sirá kórmeydi. Bir kúni

Aytóreev degen mınaw otırǵan sklad baslıǵı, úlken bir jarma qapını direktordıń qaptalınan alıp ótip-aq óziniń mashinasına saldı. Turdıev sonı

kórgen joq. «Qaptalınan ótken adamdı kórmeydi» degenimiz sol edi. «Murnınıń astındaǵını kórmeydi» degenimizdiń de mánisi bar. Mınaw otırǵan kabinetimizdi qarań, bunnan bes-altı ay burın usı jerge iran gilemi ákelip tóselinip edi, bir hápteden keyin joq. Direktorımız bunı da kórmedi. Mákemede

kúnde usınday. Ózine aytsaq «hásseniy meniń kórmegenim, kózim menen kórsem onı kórer edim» deydi. Írasında da kórmese kórmey júrgen shıǵar dep, shoferin urlıq etip atırǵan jerinen uslap aldına apardıq. Turdıev bizlerdi mısqıllap

kúledi: óytip jala jappań, shoferımnıń urlıq etip atırǵanın men óz kózim menen kórgenim joqpan dep qarap tur...

Adamlar ján-jaqtan ǵawırlasıp ketti.

— Ánekey joldas ministr! Sonday ǵoy.

76

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

—Bul sirá kórmeydi.

—Qaptalındaǵını da, murnınıń astındaǵını da kórmeydi.

—Basqa, kózin ashıńqırap júretuǵın direktor kerek.

—Turdıevtı alıp ketiń.

Ministr stoldı tıqıldatıp zorǵa irkip aldı. Soń Turdıevtıń ózine sóz berdi.

— Adamlar durıs aytıp otır, — dedi ol. — Men óz kózim menen kórmey júrmen. Xalıqta gáp bar, «uslanbaǵan urı emes» degen. Eger ózim usınnan kóreǵoysam «tıshqan tesigin mıń teńge» eter edim. Mámleket múlkin talan-taraj etetuǵın adamlarǵa biyparwa qaray almayman, joldas ministr!

Uzaq dawam etken májilis tarqadı. Adamlarǵa xoshamet berildi. Direktor eskertiw aldı. Jıynalıstan soń eskertiw alǵan direktor ministrdiń mashinasınıń aldınǵı orınlıǵına otırıp, miymandı úyine shayǵa alıp ketti.

Ministr shaydan kún qızarıp batayın dep turǵanda qayttı. Direktor onıń menen súyisip xoshlasıp mashinasına otırǵızdı. Usı waqıtları mashinanıń artqı

bagajı ashılıp, tórt ayaǵı baylanǵan aq qoshqar bagajǵa dúrs ete qaldı. Mashın qayqań etip barıp qaytarıp ornına keldi. Lekin, aldına qarap mańqıyıp

otırǵan ministr onı kórgen joq. Kórgende oǵan jol qoymaytuǵın edi.

Men ministr bolmayman

Qalada turatuǵın Qaljanbay degen jası úlkenimizdiń jeti qızdan keyin kórgen ul balası bar. Atı Azamat. Áwliyege at aytıp, Xorasanǵa qoy aytıp, kettim bardım da kórgen jalǵız ul perzenti bolǵan soń, hámme aǵayin-tuwǵan esigin ashıwdan sol balanı erkeletemiz.

— Qáne, Azamat, aytıp jiber, úlkeygen soń kim bolasań?

Azamat teginlikte úndeyǵoymaydı. Keyin birimlep soraymız.

77

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

—Muǵallim bolasań ba?

—Yaq, — deydi ol bultıyıp.

—Injener bolasań ba?

—Yaq.

—Vrach pa?

—Yaq.

—Aytpaqshı, poezd aydaytuǵın shıǵarsań?

—Aydamayman.

—Samolet pa?

Buǵan da Azamat «yaq» dep juwap beredi. Aqırı, balasınıń kewlindegini taba almay atırǵanǵa Qaljanbay aǵa shıdamaydı.

—Meniń balam ministr boladı, — deydi iyninen qaǵıp.

—Solay ma?

—Awa.

—Ministrdiń úlken jumıs ekenin qaydan biledi bul? — deymiz hayran bolıp.

—Bilmey ne qıladı? Jan qońsımız ministr. Bul sırtta oynap júrip bárin

kóredi. Qońsımız jaltıldaǵan aq «Volga» da kelip túsedi. Ózi de kelisigin kelistirip júretuǵın jigit. Saratannıń ıssısında da iyninen kostyum, jaǵasınan galstuk ayrılmaydı. Shoferı barıp esigin ashpaǵansha hárgiz ózi qıymıldamas. Úyinde kúnde qonaq. Sıyırı tuwsa da artınıp-tartınıp qutlı bolsınǵa kiyatırǵanlar. Aynasınıń bir kózi sınsa úsh-tórt adam jabılıp kelip ońlaydı. Iyti qurttay qańsılasa veterinarlıq «tez járdem» tayın. Balalarınıń

awzı bası batpaq jaqqanday, shokoladqa bılǵanıp júredi. Sonnan keyin biziń

78

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

bala ministr bolaman demey ne deydi.

Qaljanbay aǵanıń bul ángimesin talay márte esitkenbiz. Lekin, jası úlken shad bolsın dep hár qıdırıp barǵanda bayaǵı sorawdı tákirarlaymız.

—Azamat, úlkeygen soń kim bolasań?

—Ministr bolaman!

Keyingi waqıtları jumıs aralap bir jılǵa deyin qol tiymey, jaqında bardım. Azamat táwir-aq eseyeyin depti. Kelip sálemlesip atır, burın bilmeytuǵın edi.

—Qáne, Azamatchik, — dedim onı erkeletip, — úlkeyseń kim bolasań? Ministr bolasań ba?

—Yaq, — dedi ol sharta.

—Haw, nege? Túsinbey qaldın ba? Ministr bolasań ba, dep atırman.

—Bolmayman.

Men ań-tań bolıp úydegilerge qaradım. Olar «soray ber» degendey mıyıqtan kúlisti.

—Onda injener bolasań ba?

—Yaq.

—Vrach pa?

—Yaq.

—Poezd aydaysań ba?

—Aydamayman.

—Samolet pa?

79

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

—Yaq,

—Haw, endi ne?

Qaljanbay aǵa ádettegidey, balası ushın ózi juwap berdi.

—Meniń balam institutqa muǵallim boladı.

—Solay ma? — dedim men Azamatqa qarap. Ol maqullap basın iyzedi.

—Eseyip, aqılına eneyin depti ǵo. Ministrde muǵallimniń tárbiyasınan shıǵadı aqırı.

—Oyaǵın oylap atırǵan Azamat joq, — dedi jası úlken kúlip, — Onıń bir liykini bar. Otıra ber, keyin aytıp beremen.

Shay halqas ústińde bayaǵı máselege qayta oraldıq.

— Azamattıń muǵallim bolaman dep atırǵanınıń liykini bılay. Xabarıń bar,

bıyıl Gúlnaranı oqıwǵa kirgizdim ǵo. Baslap oqıwǵa úsh kún qatnap edi, paxtaǵa aldı da ketti. Burınnan sońǵı úyden shıǵıp kórmegen qız, kónlikse bolar edi,

dep anası ekewimiz uwayımlap otırmız. Aytqanınday aradan bes kún ótpey, qızımız keshte qońıraw etip tur.

—Meni nege paxtadan alıp qalmadıńız? — deydi ókpelep.

—Haw, ne dep alıp qalamız?

—Awırıw dep.

—Quday saqlasın! Bes-altı kúnlik paxta ótip keter, qayaqtaǵı awırıwdı shaqırıp...

—Onda basımızda bolıp atırǵan muǵallimnin úyine bir qoy aparıp taslań.

—Nege?

80