Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

9. 12. 1998-jıl.

Jaqında qızıq boladı

Adam balası aqıl-xushlı insan bolǵan soń, bárqulla árman menen jasaydı. Jas bolsa úy bolıwdı árman etedi, úy bolsa mal-dáskeli, perzentli bolıwdı, perzentli bolsa olardı adam etiwdi, qullası, ómir boyına, tap tústen keyin dúnyadan ótetuǵınına kózi jetip tursa da, túske deyin kewlinde árman turadı. Lekin, onı geyde bala-shaǵasına, geyde júdá bir ókpege taqaǵan yar-doslarına aytaǵoymasa, tánha ózine ayan nárse!

Biraq, Aytan aǵanıń ármanı onday emes. Onıń ármanı mudamı tiliniń ushında. Ádette adam árman etken waqıtta kewillenip, ózin jeńil sezgendey boladı, eziwinde seziler-sezilmes kúlki oynaydı. Aytan aǵanıń árman etiwi pútkilley basqasha. Ol mushların gá túyip, gá jazdırıp, ayaǵın basqanda poldı oyıp jibergendey salmaq penen, tislerin sınıp ketetuǵın dárejede shıqırlatıp

árman etedi.

— Ele kórersiz, jaqında qızıq boladı! — deydi átirapındaǵılarǵa ızǵarlı túrde.

Gápiniń rámáwzine qaraǵanda onıń aytqan «qızıǵı» ózine paydalı, biraq, basqalardıń hámmesine apat keltiretuǵınday bolıp esitiledi.

Men onıń menen instituttı pitkerip kelgen jılları kásiples boldım. Tap

sonnan aqır-ayaǵına deyin. Ol jası eliw beslerge kelip qalǵan, shashları jarıdan kóp aq, mańlayı qat-qabat jıyrıq, jumıstan góre kewli basqa nárselerge alaǵadalaw adam eken. Meni onsha xosh kórińkiremey qarsı aldı.

—Búyerge qalay kelip qaldıń? — dedi bir kúni

—Hesh, ózim... Jumıs sorap keldim, aldı.

51

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

— Bilemen ǵo, tilińniń astında ne barın! — Aytan aǵa teris qarap bir zaman turıp aldı. — Dúnya ózi usınday sumlıqqa qurılıp baratır. Lekin, sumıraylardıń tumsıǵıp úkige tıǵaman ele! Azımaz shıday tur, qosshım, qızık boladı.

Ol usını aytadı da sırtqa shıǵıp ketedi, ya bólmeniń ishinde ayaqların bir nársege áshpenlilik penen shıyırıp basıp, arman-berman júredi.

— Awa, qosshım, solay! Kórerseń ele, jaqında tamasha boladı, tamasha qılaman bulardı!

Aradan úsh-tórt kún ótip, bayaǵı soraǵanın jáne umıtıp ketedi.

—Búyerge qalay kelip qaldıń, qosshım?

—Hesh ózim... Jumıs sorap keldim, aldı.

—Hi-m! Bilemen ǵo, búyerde qanday gáp barın. Shashım biykarǵa aǵarıp júrme, mańlaydaǵı jıyrıq teginnen-tegin tústi dep otırsań ba? O-oy, qosshım, bárinen xabarım bar, «azap bergenlerge ǵazap berermen» degen, shıdap turaber ele, qızıq qılaman bulardı!

Jumısqa kirgenime bir ay bolmay atırıp usı gápti úsh-tórt mártebe esittim. Ózimnen-ózim gúdikleneyin dedim. «Meniń búyerge ótiwimde qanday gáp bar eken? Baslıq aǵaynim bolmasa, joqarıdan hesh kim tirep turmasa, aylıǵım

keńsedegilerdiń hámmesinen az bolsa... Aytan aǵaǵa qos qollap sálem beremen. Sonnan kelgen maǵan qarap tisiniń suwın sorıp, bayaǵı qosıǵın baslaydı».

— Sen jassań, qosshım! Túsinbeyseń! Lekin, túsindiremen! Shıdap tura ber, áne sol waqıtta kóreseń tamashanı!

Kún sanap kútetuǵın ádetti shıǵardım. Qanday tamasha bolar eken? Maǵan ba ya basqalarǵa ma? Men ne islep úlgerdim óytip? Ya baslıqtı otırǵan jerinde qolına kisen salıp alıp keterme eken? Yaki mákememiz jabılıp qala ma? Bálkim, podvolǵa amanalı qoyayın dep júrgen shıǵar bul!

52

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

Qullası, azannan keshke deyin kewlim qandaydur bir jaman xabardı kútedi, Keshte «úh-h» dep demimdi ishime salıp qaytaman. Azanda taǵı Aytan aǵanıń kúndegi qáweterli xabarın kútip otıraman. Ol da meniń úmitimdi pushqa shıǵarmaydı.

— Otırıpsań ba, qosshım? — dep keledi sırttan. — Bul aǵań biykarǵa keshigip júrgen joq. Shıday tur, hámmesi ornına túsedi, shamalasıp turıptı, áne, sol waqıtta kóresen qızıqtı.

Kúnde mıń márte esitip júrgen gápim bolsa da, aqılım hayran. Ne shamalasıp turıptı, qanday qızıq boladı? Adam qızıq nárseni ıntıǵıp kútedi ǵo, lekin, bunıń aytatuǵın qızıǵı qáweterli. Sonnan kelgen bara-bara men de kútetuǵın boldım. Kóreyik tá, qanday qızıq bolar eken? Bir bayǵus «qızıq boladı» dep úlken úmit penen jasap atır ǵo.

Bir kúni tústen keyin Aytan aǵa qapınıń awzında ózi qatarlı bir kisi menen sóylesip turǵan eken.

—Keshe jıynalısta sóylegen sózin esittiń be? — dedi Aytan aǵa oǵan qarap. — Óńmenine nishterdi túyrep alǵanday etti ǵo. Endi izinen qalmaydı, baslanǵanı-baslanǵan. Tap kórerseń jaqın arada boladı qızıq!

—Bolsın!

Men ishke kirip kettim.

— Jańaǵı aǵańdı kórdiń be? — dedi ol sırttan kewilli kelip. — Áne, sonday on jigit bolsa, dúnyanı dúp-dúziw etiwge boladı.

Hayran qalaman. Astapıralla! Bizler jasap turǵan dúnya qıysıq pa eken-áy!

— Zıyanı joq, — dep ol bir zamannan izin dawam etedi. — Ele ekewimiz-aq biraz nárseni bejeremiz. Olar bizdi qolınan kelse qurban etip jiberejaq, lekin,

bizler bash bermey júrmiz, bash bermeymiz-ám! Men ele olardıń ózlerin tabanımnıń astında jenshemen. Áne, sonda kóreseń tamashanı!

53

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

Meniń túsiniwim qáte bolmasa Aytan aǵanıń hám jańaǵı jorasınıń kúshli dushpanları bolsa kerek. Bálkim, solardan qorıqqanınan tislenip jasay ma, bilmeymen. Hámme waqıtta qáhárli, álle nárselerge narazı, «úh-h» dese awzınan jalın lap ete qaladı. Ne dárti bar ekenin bilgim keledi, biraq sorawǵa

tartınaman.

Keyin ala tiydirińkirep gáp baslaytuǵın boldım.

—Aytan aǵa, qızıq bolmay ketti ǵo.

—Kúlme qosshım! — deydi ol gijinip. Qırsıq aytqandı biledi, biraq, gáp baslanǵan waqıtta onı bos jibergisi kelmeydi. — Sen ele jasawdıń mánisin bilmeyseń. Bálkim, bilmey-ám ótip keterseń. Lekin, men hámme nárseni orınlı-ornına qoyaman. Dúzetemen dúnyanı qosshım! Shıdap tura tur, ele bular qızıq boladı.

Biysharanıń miynetin berip, qızıq bolaǵoysa jaqsı edi. Kúnnen kúnge torańǵıldıń gúzgi japıraǵınday sarǵayıp baratırǵan júzin kórip, ayaytuǵın boldım. Meyli, usınıń-aq kewlindegi pitsin. Bolsın qızıq! Keyin qoymaspa eken? Áytewir, aqırzaman bolıp, aspan jerge úzilip túspes.

Bir kúni sipsekesh hayal kelip esik bette turıp qaldı. Bildim, temekiniń alan-burqan tútini jaqpadı. Jańaraqta Aytan aǵanıń taǵı bir jorası kelip, ústi-ústine úsh-tórt temeki shegip, keńseni alan-burqan etip ketken edi. Ekewi qulı-pereń bolıp «dúnyanı dúzeteyin» dep atırǵan soń, men de úndemedim.

—Aytan aǵa, aynańızdı ashıp-ám qoymaysız-aw, jayıńızdıń ishi bıqsıp ketipti ǵo, — dedi kelinshek.

—Oy-bu, qaraǵım-aw, bul dúnyanıń ózi bıqsıp atır ǵo, — dedi Aytan aǵa

ornınan turıp. — Usını dúzetemen dep, orınlı-ornına qoyaman dep qara júykem qurıdı ǵo.

— Bir ózińiz shırlay berip ne qılasız?

54

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

— Ya-yaq, óydeme kelin! Bir ózim bolǵan menen men, million adamǵa tatıyman. Sebebi, men Aytanman ǵo! Azımaz shıda qaraǵım, ele izi tamasha boladı.

Adam kewlindegi dártgen uzaq waqıt qutıla almasa, jinliniń berjaǵı bolatuǵın qusaydı. Aytan aǵa da sonıń ózi. Oylawımsha buǵan kimlerdur qastıyanshılıq etken, ele de etip júrgen. Olar kóp, bul jalǵız sıyaqlı. Gúresedi, kúshi jetpeydi, tek úmit etedi. Ishinen gúbirlenedi. Túsinde kórip shıǵadı, ishindegi háwirin shıǵarıw ushın qurttay awhal sorasıwǵa ıńǵaylasqan adamǵa, dártin tógip saladı. Biraq, ne dárt ekenin ózi bilmese, hesh kim túsinbeydi.

— Shıdap turıń ele, jaqında qızıq boladı!

Ol ne qızıq, qashan boladı, qáytip boladı — jumbaq.

Túslikke keter aldında, kúnde desem lap, tez-tez aynadan sırtqa qaraydı da mushın túyip gijinedi. Soń meni qasına shaqıradı.

—Analardı kórdiń be?

—Neni?

—Jeńil mashinalardı.

—Kórdim.

—Jaqında bulardıń iyeleriniń bárin «at aǵashqa» mingizemen. Áne, sonda kóreseń tamashanı!

Júregim suw ete qaladı. Oyerde jigirmalaǵan mashın turadı. Olardıń iyeleriniń bárin «at aǵashqa» mingizse úlken apatshılıq ǵoy. Bilemen, tústegi avtobustıń tıǵılısı Aytan aǵanıń júregine túsip tur.

Gúzdiń ayaǵına taman baslıq biziń jayımızǵa keldi.

— Aqmaq! Bunıń iyninde turǵan bas emes — suw qabaq! — dedi Aytan aǵa ol ketkennen keyin. — Júrisin kórdiń be, ayaq basıwında basqasha bir liykin bir. Ele láń etemen ol ayaqlardı! Áne, sonda boladı qızıq!

55

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

Bir kúni Aytan aǵa sırttan quwanıshlı túrde kirip keldi. Birge islesip atırǵanımızǵa tórt jılǵa shamalasıp edi. Usı waqıt ishinde onıń búgingidey quwanıwın birinshi kóriwim. Onı qalanıń hákimi qabıllawǵa shaqırtqan eken. Arzası bolsa kerek. Shaqırtqan waqtına ele eki kún bar edi. Sol eki kún ótkenshe Aytan aǵanıń maqtaytuǵını tek qalanıń hákimi boldı.

—Sen hákimniń ózin kórdiń be? — dedi maǵan.

—Yaq.

—Peshanası keń jigit! Ózi aybatlı, eki iyninde eki jolbarıs otırǵanday.

—Qoy-áy?!

—Awa! Bul jigit jáne, uwızında toyǵan jigit. Ash kóz emes. Xalıqtıń nesiybesine kóz alartpaydı. Usı hákim kelgeli qala-qala qusap qaldı ǵo.

Turıp-turıp taǵı baslaydı.

—Ol sóylegen jıynalıslarǵa qatnasıp kórdiń be?

—Yaq.

—Kóriwiń kerek. Onıń sózleri shaqmaqtıń tasınday! Iriden tuwrap, bir aytadı. Qaytarda jáne:

—El-el bolayın dese, basshısı er boladı. Bunıń ata teginde bar, qosshım. Ákesi Qıdır kórgen adam.

Ya alla, zaman ońına aylanıp kiyatır ma, Aytan aǵa — Aytan aǵa bolǵalı-awzınan bunday jaqsı gáp shıǵıp kórmegen eken. Onı jaslayınan biletuǵınlar usını

aytıp hayran qalıp atır. Bir-eki kúnnen beri «jaqında qızıq boladı» degendi de qoydı. Endi alla insap berip, erteńgi qabıllawda hákim bunıń kewlinen

shıǵaǵoysa ne jaqsı. Qayda saǵan! Azanda qabıllawǵa ketken Aytan aǵa, sáske bolmay-aq tas-talqanı shıǵıp keldi.

56

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

— Usı qala ma! — dedi keliwden aynadan sırttı kórsetip. — Azanlı-kesh qolansa sasıydı. Baxtı ashılmaǵan qala bul! Shıǵındı taslaytuǵın uranıń ózi! Basqa hesh nárse emes! Hákimi urı, sotı paraxor, miliysası gázzap... Ele

kórsetemen men! Meniń menen oynaydı-aw! Men áneyi adam emespen ǵo. — Aytaman ǵo! Shıdap tura bersin ele, tamasha qılaman!

Basına músiybet túsken adamǵa qáytip táselle bererin bilmegen kimsedey, lám-lim dey almadım.

Usılay etip, eki kún tınıspadan keyin qaytadan kúnde «qızıq bolatuǵın» bolıp ketti. Aytıwı ıras bolsa, Aytan aǵa hákimniń «galoshın tuwrılap qoyǵan», tek kiygizip jiberedi — bolǵanı, keyin berjaǵındaǵılarǵa tiyisetuǵın qusaydı,

— Usı bazar-bazar ma? — dedi bir kúni qalanıń tusına kelgende. Geyde onıń menen birge qaytatuǵın waqıtlarımız bolatuǵın edi. — Gileń urı-gázzaptıń mákanı bul. Bunı ele bazar emes, mazar qılaman. Áne, sonda kóreseń qızıqtı!

Jol boyı basseynniń ústinen ótemiz.

— Basseyn ne teńiń?! — deydi Aytan aǵa tislenip. — Basqa jaǵıń kelisip tur ma? Lágenge shomıl! Bunıń astarında bir gáp bolıwı kerek, qoyıp tura ber, Aytannıń tarpıwına tússeń ele sen-ám qızıq bolasań!

Usılay etip universal dúkanın, supermarketti, stadiondı, doslıq qıyabanın, ushıp baratırǵan vertolettı «jaqında qızıq qılıwǵa» ant etip sókkenleriniń guwası boldım.

Aradan jıllar ótti. «Qızıq boladı» dep júrip-aq Aytan aǵa alpısqa shıǵıp qalıptı. Bir kúni onı dem alısqa shıǵaratuǵın boldı.

—Ketpeymen dem alısqa! — dep turıp aldı ol.

—Nege!

—Bolǵanı sol, ketpeymen.

57

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

—Aqırı, alpısta pensiya ǵoy.

—Kim sonı aytıp júrgen?

—Nızamda aytılǵan.

—Nızam - mına men. Meniń diydimnen shıqpaǵan nızamlar, kórerseń ele, qızıq boladı!

Qullası, hesh kim onı pensiyaǵa shıǵara almadı. Onıń menen jáne úsh jıl bir jayda otırıp men, segiz jıp otırıp Ziliyxa, altı jıl otırıp Tańatar

«jaqında qızıq bolıwın» kúttik.

Kúnlerdin bir kúninde eń aqırǵı qızıqqa noqat qoyıldı. Aytan aǵa «ele kórersiz, jaqında...» dep atırǵan waqtında birden keńsede jan táslim etti.

Merekesine hámme bardıq. Hesh kim onıń «jaqında qızıq boladısın» tilge baspadı.

— Biyshara, jaqsı adam edi, — desti de qoydı.

Endi beyitti alıp shıǵadı degen waqıtları ǵalawıt payda boldı.

—Molla qayda?

—Mollanı shaqır!

—Mollanı alıp keliń!

Otırǵan jerinen molla keldi.

—Taqsır, biz deneni juwıp atır edik, - dedi súyekke engen ǵarrılardıń birewi

—marxumnıń kókireginde kók sıya menen oyıp jazılǵan «jaqında qızıq boladı» degen jazıw bar eken. Kesip alıp taslamasaq, ketire almadıq.

—Biyshara ǵarrım-aw, — dedi esitip turǵan kempiri. — Áskerlikke barǵańda jazdırıp kelip edi onı. Hár kúni azanda kóylegin kiymey turıp aynaǵa qarap,

58

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

sonı oqıp turıp baladay quwanatuǵın edi-aw.

— Marxumnıń etinen et kespeń, — dedi molla súyekshilerge. — Solay kóme beremiz, allanıń ózi keshirsin. Denesiniń bir qıyqımı da topıraqtan tısqarı qalmawı kerek.

Solay etip, Aytan aǵanıń kókiregindegi «jaqında qızıq boladı» degen jazıw ózi menen birge anayaqqa ketti.

3. 01. 1999-jıl.

Dengene haqqında nızam

Biz mına, XX ásirde tuwılǵanlar áytewir jón aldı qarabaraq jalay bergen ekenbiz-ǵo. Jasawdıń ózi nızamlıqları boladı eken. Soǵan súyenip is tutsań, turmısıń páráwan keshetuǵın qusaydı.

Jaqında men, oylanıp-oylanıp, dengene haqqında nızam islep shıqtım. Sonı sizlerdiń dıqqatınızǵa usınbaqshıman.

Dengene óter-ótpes pıshaq penen soyıladı.

Dengene etiletuǵın maldıń ayaǵı tórtew bolıwı tiyis.

Dengeneni báláát jasınan ótken, qatını bar erkek adam soyadı.

Soyılatuǵın maldıń basın qublaǵa qaratıp, óletuǵının ózine aytpay, aldap

jıǵıw kerek. Jániwarǵa hazar bermew ushın, maldıń ayaǵı bılqıldaq triko menen yaki shirik jip penen baylanadı.

Bawızlaw qanın juwatuǵın bir quman suwdı húkimet beredi.

Dengene bolıp atırǵan jerge qassaptıń iytinen basqa hesh qanday janlı-jániwar kirgizilmeydi.

59

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

Eger iyesi joq maldı dengene etiwge tuwrı kelip qalsa sol jerdiń makan keńesine qaraslı miliсionerdi bir jilikke mutlay jazıp qoyıw kerek.

Soyılǵan góshtiń pulın terige salıw qadaǵan etiledi. Ol hár avansta úzip-julıp jıynalıwı tiyis. Eger aylıq bankten keshigip berilse, onı iyislenip ketken gósh penen teń sanap, keyingilerin almay ketiwge haqılı.

Dengene bolıp atırǵan maldıń bası on ekige bólinbeydi. Ortalıqtan onıń mańlayın bir-eki jerden qaytıp kelgen kelinsheklerge, qulaǵın qońsı kempirge, tilin biyhaya qatınlarǵa, kózin miliysaǵa, tanawın diktorlarǵa beriw tiyis.

Mal iyesi gósh jiliklenbesten aldın juqa jerlerinen quwırdaq etip, spravka bergen awıl keńesti, doktordı hám usı nızamdı islep shıqqan meni shaqırıp jiberiwge minnetli.

Usı nızam járiyalanǵan kúnnen baslap dengene soyılıp atırǵan jerlerde kúshine kiredi hám úlesip bolǵan soń páseyedi.

31.08. 1993-jıl.

Aqıllı bódene (ertek)

Toǵaylar patshası Arıslan, bir kúni aldına Ayıwdı shaqırıp alıptı.

—Usı qaraǵan toǵaylardıń birine tórelik etesiz, — depti oǵan.

—Ápiw etesiz, men tóre bola almayman, — depti Ayıw.

—Nege?

—Sebepleri bar.

—Aytıń sebeplerin!

60