Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

Adamlar ǵawırlasıp ketti. Ádebiyat muǵallimi ári-beri túsindirmekshi bolıp edi, dawısı uyań eken, kópshilik basıp ketti. Keyin ilajsızdan otırdı. Ǵawırlını kolxoz baslıǵı zorǵa toqtatıp aldı.

—Birimlep aytıń aǵayinler. Biraq, Máspatsha, Sháryar degendi qoyıp turayıq ta, bermanıraqtan ala bereyik.

—Sonı aytamız dá! Tariyx dep onsha tereńge súngiy berip...

—Bolmasa Omar shayırdın atına qoysaq qáytedi?

—Kim ol, Omar shayır degen?

—«Bul dúnyaǵa shıǵıp ne kórdiń Omar.

Neshe jıl Izimge qopardıń tomar», — degen qosıqtı bilmeyseń be?

—Qoparsa qoparadı dá! Bul Izimniń kolxozı emes! Izimge barsın. Onnansha barma, joldaslar, kolxozdı Qulımbet bolıstıń atına qoyıw kerek.

—Haw, ol bolıs bolǵan ǵoy.

—Bolsa neǵıptı? Házir hámme eskige qaytıp atır.

—Tap, eskige mıń jerinen qaytsa da, Qulımbet bolısıń bolmaydı. Ol tórt

qatın alǵan adam.

—Awısıp atırsa almay ne qıladı? Kolxoz baslıǵı taǵı stoldı toqıldattı.

—Joldaslar, sizler pikirińizdi jámlegenshe, men usı máselede jigirma jeti adam qol qoyǵan bir xattı oqıp bereyin. Bálkim, bul usınısta maqul túsip qalar.

Hámme iyeklerin sozıp xatqa tigildi.

11

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

«Húrmetli kolxoz basqarması. Bizin atamız Pirimbet Sherimbet ulı inqılaptıń dáslepki jıllarında jańa húkimetke belsene xızmet etken, óziniń esigindegi on segiz sıyırın, úsh jılqısın, bir ógiz arbasın, jetpis eki qoy jallıǵın usı kolxozdıń ortalıq múlkine tapsırǵan.

Kolxozǵa aǵza bolmastan burın da qızıllarǵa kóp járdem etken. Olardıń on eki áskerin úsh kún úyinde saqlap, keterinde hár birine bir-birden sherim etik tiktirip bergen. Húkimettiń isenimine eriskennen keyin, usı kolxozǵa baslıq bolǵan. Biz, usılardı esapqa alıp, kolxozımızdıń atın Pirimbet Sherimbet ulınıń atına qoyıwın soraymız».

— Górsawat adam jazǵan, — dedi xattı oqıp bolar-bolmastan baǵanaǵı ádebiyat muǵallimi ushıp túrgelip.

Kolxoz baslıǵı shorshıp tústi.

—Nege? Jigirma jeti adamnıń bári górsawat pa?

—Aqırı, adam degen oylap kóriw kerek ǵoy. Biz sol qızıllardıń dúzgen jámiyetin biykarlap otırǵan joqpız ba? Nege endi onıń jan ashırına

kolxozdıń atın qoyar ekenbiz? Ele de oylanıń aǵayinler. Sháryardan jaqsı at joq. Bolmasa Edigeni qoysaq ta boladı.

—Yaq, — dedi birew sharp etip, — Edige kóp. Házir qáyerdi kórseń Edige. Oǵan qaraǵanda Nuratdinniń atı sulıwıraq.

Ǵawırlı qaytadan baslanıp ketti.

—Ulıwma, batırdıń atın qoyıw kerek degendi kim tawıp júrgen?

—Sonı aytamız-aw! Biz ne, óytip, tóbeleseyin dep atırmız ba?

—Áy, usı, Bektemirdiń nege atın qoyaǵoymaymız?

—Kim ol?

—Birinshi traktorshı dá?

12

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

—Aǵaynim, birinshi traktorshı, birinshi muǵallim, birinshi kosmonavt degenlerdiń baxtı taydı, házir.

—Bir nárseni umıtpaw kerek, joldaslar — ortadan teke saqallı bir kisi kúyip-pisip túrgeldi.

—Qarnıńız toq, el paraxat, sonnan keyin gáljeńlep otırsız. Keshegi urısta nemeсler jeńip alǵanda neshe pullıq kisi bolar edińiz? Onnansha awılımızdan jalǵız ózi aman kelgen Esmırzanıń atına qoyayıq kolxozdı.

—Esmırza ele tiri emes pe?

—Tiri bolǵan menen házir qattı jatır. Sen jańaǵı olay-pılayıńdı dúzestirip, mór soqtıraman degenshe qalmaydı.

—Gáp qalǵan qalmaǵanında emes. Sol Esmırzanıń ózi nemeсti kórippe eken?

—Tórt jıl urısta bolǵan ǵoy. Kórmey ne qıladı?

—Áy, bilmedim-aw. Oń qolınıń tórt barmaǵın oq julǵanınan da gúmanım bar. Nege onıń shep qolına oq tiymey, oń qolına tiyedi.

—Bálkim, oń qolın ózi atqan shıǵar?

—Yaq, ózi ata almaydı, biraq, kiyatırǵan oqqa tutıp qalıwı múmkin.

—Bolmasa Aysaranıń atına qoyayıq, jigirma jeti jıl brigad boldı.

—Bolmaydı. Sózimiz awır bolmasın, ol keyingi waqıtları raykom menen júrgen deydi.

Bul iret profsoyuz shólkeminiń xatkeri gápti boldi.

—Húrmetli joldaslar, biz at qoyamız dep hár kimniń gúnasın kóterip boldıq. Onnansha hámmege biymálel, jerdiń, suwdıń atı menen atasaq qalay boladı?

—Júdá zor boladı! Hámme milliylikke qaytıp atır. Milliy atamadan qoyayıq.

13

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

—Búyerlerde onday belgili at barma eken?

—Bar shıǵar? Pirlesh aǵa, siz bilmeysiz be?

Aldıńǵı qatarda otırǵan aq saqallı ǵarrı búkshiyińkirep barıp, ornınan turdı.

—Búyerlerde ǵoy, onday attıń barın bilmedim. Biraq, biziń ákelerimiz aytatuǵın edi, mına Ábdiwáliy qotırdıń háreminiń astında burın say bar edi. Ol saydıń atı jaqınǵa deyin «Dambal ketken» atanıp júrdi dep.

—Dambal ketken? Ol qalay ketken eken?

—Qaydan bileyin, shıraqlarım. Qátelesip ketsem qudaydıń ózi keshirsin. Ákelerimizdiń aytıwınsha jańaǵı saydıń suwı tıp-tınıq hám salqın boladı eken. Tús waqtında hayallardıń tasaraq jerge barıp, ústindegi kiyimlerin sheshpesten shomılatuǵın ádeti bar ǵoy. Sondayda bir qatın júzip bilmey, ıǵıp baratırıp, «járdem beriń» dep baqırıptı. Ele de júrimi bar paqır qusaydı, sol káraǵa jaqın jerde birew qos aydap atır eken, dawıstı esitip kelip, óldim azarda tartıp alıptı.

—Hesh kim ketpegen ǵoy sonda?

—Men adam ketti dep otırǵanım joq ǵoy, qaraqlarım-aw, dambal ketken.

—Adam qutqarılǵannan keyin, dambal qalay ketedi?

—Haw, suwǵa túskennen keyin, dambal qampayıp ketpeyme? Adamdı tartıp alǵanda ol sıpırılıp túsip qalǵan.

Adamlar janlanıp, kúlise basladı.

—Menińshe, jaqsı atama, — dedi brigadlardan birewi turıp. — Siyasat penen, jámiyet penen isi joq. Qay dáwir bolsa da bári bir. Biraq, bir liykini bolıp turǵan jeri, házirgi jaslar dambal degendi túsinbewi múmkin. Sonıq ushın onı «Íshtan ketken» dep ózgertiw kerek.

—Yaǵáy, ol bolmaydı. Íshtan degen mádeniyatsız ǵoy.

14

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

—Nege mádeniyatsız? Íshtan ne, dambalı ne — bári bir emes pe?

—Bári bir emes. Dambal — ıshtannan mádeniyatlı.

—Mádeniyatlı bola bersin, sonda baǵanaǵı Esmırzadan dambal abıraylı bolǵanı ma?

—Pay-pay, ol zamannıń dambalların bilmeysen-aw, qosshım. Rás-s, balaǵı jiyeklengen, qatara naǵıs, urshıqtıń basınday pópekli ıshqır...

—Al, yaqshı, basqa qanday atamalar bar? — Kolxoz baslıǵı ǵawırlını bólip, ortaǵa soraw tasladı.

—Basqa dep endi... Boladı ǵoy sol.

—Hámmenin pikiri solay ma?

—Awa — dep hár jerden dawısladı jıynalǵanlar.

—Bolmasa dawısqa qoyıp kóreyik. Kolxozımızdın atı «Dambal ketken» bolsın degenler qol kótersin.

Hámme tegis qol kóterdi.

— Kim qarsı?

Ádebiyat muǵalliminin bir ózi qarsı bolıp qol kóterdi. Biraq, ol birew bolǵanı ushın esapqa alınbadı.

Másele pitti. Oyaq-buyaǵı bir aydıń ishinde barlıq qatnas qaǵazlar jańa atama menen qayta basıldı, mór islendi. Paxta tapsırıwdıń barısı boyınsha gazetalarda kolxozdıń jańa atı kórine basladı.

Gúzdiń aqırına kelip, kósemniń tulǵası turǵan dińgek qolǵa alındı. Onıń sırtı jıltır mármár taslar menen qaplandı, ústine kishkene záren taqlette etip tastan oyılǵan kóldiń súwreti qoyıldı. Suwdıń betinde bolsa kómpeyip ıǵıp baratırǵan dambal súwretlengen edi.

15

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

4. 01. 1994-jıl

Telefon jinlisi

Úlken adamlar menen házillesip, yaki sál jerde zeynine tiyip alıwǵa bolmaydı eken. Sebebi, olardıń tábiyatı názik boladı. Abaylamay aytıp salǵan bir awız gápińniń jábirin ómirińshe tartıp júriwin múmkin. Máselen...

Kitap baspasında azan menen shawqım shıqtı.

—Jazıwshı Dosjan Muxammedovtı jin urıptı, telefon qoymay sındırıp atır.

—Telefondı jasır. Dosjan kiyatır.

—Qapını iliń.

Bul dawrıq há demey baslıqqa jetti. Ol hawlıǵıp dáslep bas esapshı menen kásiplik awqamnıń baslıǵın aldına shaqırıp aldı.

—Muxammedov aylıǵın alıp pa edi?

—Aldı.

—Qálem haqısınan qalıp júrgenleri joq pa?

—Yaq.

—Materiallıq járdem soraǵan joq pa edi?

—Soradı, aldı.

—Úyinde jazıw-sızıw menen shuǵıllanıw ushın qaǵaz-qálemnen járdem etip tursız ba?

—Etip turmız.

16

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

—Onda ne boldı eken? Aytpaqshı báhárde dem alısqa baraman dep jollama sorap júrgendey edi?

—Onı ózi qaytıp tapsırdı ǵo.

—Nege?

—Gúzde barǵandı maqul kórdi.

—Qullası, bizge ókpeleytuǵın ireti joq ǵoy?

—Joq.

—Boptı. Onda maǵan ózin jiberiń.

Bas esapshı menen kásiplik awqamnıń baslıǵı shıǵıp ketti de, izinshe jazıwshı Muxammedov kirip keldi. Kúndegidey emes. Kózleri qızarıp ketken. Baslıq oǵan kózi túsiwden-aq birden albırap qaldı. Sonıń arasında stoldaǵı úsh telefonnıń birewi shıńǵır etti. Muxammedov kabinet iyesinen burın shaqqanlıq penen telefondı aldı da, qol ushına kóterip jerge bılsh ettirdi. Apparat shil párshe

boldı. Baslıq apalaqlap gá jayrap atırǵan telefonǵa, gá qabaqları túksiyip, elerip turǵan Dosjan Muxammedovqa qaradı. Sonıń arasında ekinshi telefon shıńǵırladı. Bul da Muxammedovtıń qol ushında diywalǵa urılıp mayda-mayda boldı. Úshinshi telefondı baslıqtıń ózi sım-pımı menen suwırıp aldı da,

sırtqa atlıǵıp shıqtı. Izinde jeńimpaz palwanday eńsesi gújireyip Muxammedov kiyatır.

Qabıllawxanada xatker qız birew menen telefonda sóylesip tur eken. Muxammedov onı qolınan julıp alıp, stolǵa bir urıp edi, oshaqqa salatuǵın kespeltektey eki bólekke bólindi. Sonıń arasınsha kimdur aman qalǵan telefonlardıń birewinen

03 ke qońıraw etken eken. Tasırlasqan úsh doktor jetip keldi de, bunıń qoltıǵınan shapırash alıp, háyle-páylesine qaratpay mashinaǵa tıqtı.

— Usladıq, alıp baratırmız, — dedi aldıńǵı orınlıqqa otırıp alǵan doktor raсiyadan.

17

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

Muxammedov pát penen julqınıp barıp, doktordıń qolındaǵı raсiyanıń trubkasın otırǵıshtıń temirine bir urdı. Raсiya tamam boldı.

Usınday etip ol ruwxıy keseller emlewxanasınıń qabıllaw bólmesindegi hám shıpakerler xanasındaǵı eki telefondı da gúm qıldı. Tiykarında onıń bunday telefon jinlisine aylanıwına óziniń usınnan onlaǵan kún burın úlken adamlardıń birewine biymezgil islegen qonırawı sebepshi bolǵan edi...

Jazıwshı Muxammedovqa sońǵı yarım jıldan beri durıslı ilham kelmey, hesh nárse jaza almaǵanlıqtan sirkesi suw ketermey júr edi. Bir kúni kútilmegende el jatqannan keyin yosh keldi de, jazıw stolına otırdı. Sonnan sıtırlatıp jazıp

qaldı. Aq qaǵazlar izli-izinen tolıp shıǵıp atır. Dizbeklesip kelgen gáplerdi jazıp úlgeriwdiń ózi múshkil. Usı waqıtları birden «lıp» etip svet ósher me? Tasıp turǵan ilham birden tındı da qaldı. Muxammedov ári kútti, beri kútti, aqırı bolmadı. Shamnıń jaqtısında telefon kitapshasın tawıp alıp, GRES baslıǵınıń úyine qońıraw etti. Saatına qarasa túngi úsh eken.

—Allo! Bul GRES baslıǵınıń úyime?

—Awa.

—Siz ózimisiz?

—Ózimen.

—Siziń úyińizde svet bar ma?

—Bar.

—Al, meniń úyimde joq.

—Náwbet penen óshirilgen shıǵar, janar.

—Lekin meniń ilhamım siziń náwbetińizdi kútip turmaydı dá! Men jazıwshı Muxammedov bolaman. El jatqan soń bir tasqın yosh kelip jazıwǵa otırıp edim, qápelimde svet óshti. Al, siziń úyde tań atqansha bar. Usınnan ádillik bola ma?

18

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

GRES baslıǵı Muxammedovtıń mákan jayın, telefon nomerin sorap alıp, keshiktirmey jaqtırıwǵa wáde berdi.Wádesinen shıqtı da! Lekin, Muxammedovtıń baǵanaǵı tasqıp ilhamı endi joq, tınıp qalǵan edi.

Erteńine ol ótken aqshamǵı shala uyqınıń esesin alıw ushın kúnniń qızılı batpay jatıp qaldı. Shırt uyqıda jatır edi, tınbay shırıldaǵan telefonnıń sestinen oyandı. Trubkanı alıp saatına qarasa túńgi úsh eken.

—Allo, jazıwshı Muxammedovtıń úyi me? — dedi trubkadan.

—Awa.

—Ilham qalay?

—Jaman emes.

—Svet bar ma?

—Bar.

—Men keshegi GRES baslıǵıman. Siziń svetińizdi óshirmewge wáde bergennen keyin ózim tekserip kórip atırman.

—Raxmet. Uyqı bir bólingennen keyin qaytıp kóz ilindiriw qıyın boladı eken. Muxammedov sol jatıstan túrli qıyallarǵa berilip, tań saz bergende barıp kózi ilindi. Erteńine jumısta da esnew menen júrdi.

Ekinshi kúni túngi úshte taǵı telefon shırıldadı. Dáslep onı túsinde esitip atırǵan shıǵarman dep qıymıldamay jatıp edi, yaq ońı eken.

—Jazıwshı Muxammedovtıń úyi me? — dedi trubkadan.

—Awa.

—Ilham qalay?

—Jaman emes.

19

Muratbay Nızanov - Jaqında qızıq boladı

—Svet bar ma?

—Bar.

—Men GRES baslıǵınıń orınbasarıman. Siziń ilhamıńızdı soraw hám svetińizdiń óship qalmawın qadaǵalawdı maǵan tapsırıp edi.

—Raxmet.

Úshinshi kúni túngi saat úshte jazıwshını hayalı julqıp oyattı.

—Telefonǵa shaqırıp atır.

—Kim? — dedi ol manawsırap.

—Bilmeymen.

Muxammedov uyqıdan tentireklep barıp trubkanı aldı.

—Jazıwshı Muxammedovpısız?

—Awa.

—Ilham qalay?

—Jaman emes.

—Svet bar ma?

—Bar.

—Men GRES tiń bas injenerimen. Siziń ilhamıńızdı soraw hám svetińizdiń óship qalmawın qadaǵalawdı maǵan tapsırıp edi.

—Raxmet.

Tórtinshi kúni trubkanı alıp turıp umıtpay saatqa qaradı, úshten eki minut ótken eken.

20