MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde kelbetlik feyillerdiń morfologiyalıq ózgeshelikleri

-tuǵın formalı kelbetlik feyil házirgi waqıtta ǵana tamamlanıwǵa uqıplı yamasa bolatuǵın háreketti de bildiredi. Mısalı: Házir jeń túrip, bilek sıbanıp isleytuǵın waqıt (J.Seytnazarov).

Bul forma kelbetlik feyil tiykarınan, atawısh sózlerdiń aldında dialektikalıq mánide qollanılıp, yaǵnıy predmetti háreket arqalı sıpatlap, atributivlik funkciya atqaradı: Ol ele nur bolıp quyılatuǵın hám ózińdi máńgi jasatıp jasartatuǵın, okean menen baylanıstıratuǵÍn Sibir dáryalarınıń qúdiretli tolqınlarına usaydı (Q.Erniyazov). Onıń anıǵın tolıp-tasıp aǵatuǵın biziń Tazasuw ǵana biledi hám yadında saqlaydı (S.Qalaev).

-tuǵın formalı kelbetlik feyillerden feyildiń dórendi formalarınıń jasalıwı. -tuǵın formalı házirgi keler máhál kelbetlik feyilinen substantivlestiriwshi –lıq/-lik affiksiniń járdemi menen ekinshi dárejeli atawısh feyil jasaladı. –tuǵınlıq forması atawısh feyil -tuǵın formalı kelbetlik feyilge jaqınlıǵın saqlaydı, yaǵniy ol usı kelbetlik feyilge tán feyillik qásiyetlerge iye (dáreje, túr, máhál, basqarıwǵa uqıplılıq). –tuǵınlıq formalı házirgi keler máhál ekinshi dárejeli atawısh feyil sol atawısh feyildiń tiykarına jalǵanatuǵın kelbetlik feyil usap, tartım hám seplik affikslerin

ózine qabıl etedi. Mısalı: Meniń atızda isleytuǵınıma renjip júrgen shıǵar (I.Yusupov).

Kóplik affiksleri menen qollanılatuǵın -tuǵın formalı kelbetlik feyil. Bul forma –lar/-ler kóplik affiksin qabıl etedi hám háreket iyesiniń belgili bir toparı mánisin ańlatadı yaǵniy substantivlesedi. Mısalı: Al sabaqların bilmeytuǵınlar baqırısqa dawıs qosıp, tek ıńqıldap otır (ÁShamuratov).

-tuǵın formalı tartım affiksli kelbetlik feyiller. Bul forma basqa kelbetlik feyil formaları sıyaqlı, anıqlanıwsh’ı sózler mánisinde

qollanılıp tartım affikslerin ózine qabıl etedi. Bunday jaǵdayda - tuǵın formalı kelbetlik feyiller substantivlesedi, yaǵnıy háreket processin, hárekettiń nátiyjesin yamasa onıń obyektin bildiredi. Mısalı: Alatuǵınım, alatuǵınıń, alatuǵıni, alatuǵınımız, alatuǵınıńız, alatuǵını.

Seplik affiksli -tuǵın formalı kelbetlik feyilleri. -tuǵın kelbetlik feyili substantivlesedi, seplik affikslerin qabıl etip, tirkewishler menen dizbeklesedi. Bul kelbetlik feyil forması basqa kelbetlik feyil formalarınan (-

ǵan, -ar) barlıq sepliklerde ózgermewi menen ajıralıp turadı. Geypara seplik formaları ya birotala qollanılmaydi, ya júdá siyrek ushırasadı.

Seplik affiksleri -tuǵın formalı kelbetlik feyiline tikkeley yamasa tartım affiksli sol kelbetlik feyiller tiykarına jalǵana beredi. Mısallar: Búrkittiń qanday ańlardı alatuǵını jóninde sorastırıp kórdim (T.Nájimov). Bir atızda paxta hár qiylı bolıp ósetuǵınınıń sebebin bileseń be? (S.Qalaev). Meniń qashan ketetuǵınımdı anıq ayta almadım (N.Dáwqaraev). Siziń qorqpaytuǵınıńızǵa inanaman (N.Dáwqaraev). Sońınan soraytuǵınınan xabarımjoq, al degen soń ala berippen (Qq.x.n-m).

Kelbetlik feyildiń -tuǵın forması tikkeley betlik affiksleri menen

ózgermeydi. Bul forma bayanlawısh xızmetinde kelgende edi, emes tolıqsız feyilleri hám bol kómekshi feyili menen dizbeklesedi hám betlik affiksleri sol kómekshi elementlerge qosıladı.

Keler máhál kelbetlik feyiliniń edi, emes tolıqsız feyil menen dizbeklesip ótken máhál mánisinde keliwi tilde ónimli qollanıladı: Qasındaǵı jalǵız qızı bolǵanlıqtan tapqanın qızına kiygizetuǵın edi. Ol kiyim kiygende adam qarap turǵanday bolıp jarasatuǵın edi

(N.Dáwqaraev). Jaw Tazasuwdıń jaǵalarında ózleriniń dáskelerin qaldırıp qashatuǵın edi. Ózimniń qalayınsha hám qayaqtan bul jerlerge kelip qalǵanımdı, meniń ata-anamnıń kim ekenligin bilmeytuǵın edim (S.Qalaev).

III.3. –a, -e, -y + jaq formalı kelbetlik feyiller.

Kelbetlik feyildiń jaq affiksi –a, -e, -y bolımlı formada hám – ma+y/- me+y (bolımsız formada) formalı hal feyillerge jalǵanıp keler máhál kelbetlik feyilin jasaydı: barajaq, kelejaq, soyleyjaq, oqıyjaq, barmayjaq, kelmeyjaq, sóylemeyjaq.

-jaq formalı keler máhál kelbetlik feyili de házirgi qaraqalpaq tilindegi

ónimli formalardıń biri esaplanadı. Ol kelbetlik feyil formalarınıń basqa

ónimli túrleri sıyaqlı, qálegen feyil tiykarınan jasala aladı.

Tiyislilik mánili -jaq formasındaǵı keler máhál kelbetlik feyili mánisi jaǵınan jaqın waqıtlardıń ishinde bolıwǵa tiyisli háreketti ańlatadı. Mısallar: -Siz kewlińizge awır almasańız, jeńge, bir aytajaq sózim bar deydi (Qq.x.e).

Ketti degen batırdıń

Quwajaq bolıp keyninen (Qırıq qız).

Keler máhál kelbetlik feyildiń –a, -e, -y + jaq forması ataw formasında atlıq sózlerdiń aldında kelgende, atributivlik mánide keledi: Usı kishkentay áńgimede aytılajaq waqıyalardıń barlıǵı Tazasuw menen baylanıslı. Shaması, suwdıń dawısınıń esitiliwine qaray alǵa júrejaq jolınıń uzaq-jaqınlıǵın anıqlasa kerek (S.Qalaev). Ol aldaǵı waqıtları isleyjaq jumısların kóz aldına keltirdi. (Q.Ermanov). Bul forma hesh qanday sóz ózgertiwshi affikssiz, ataw formasında gáptiń aqırında kelgende, predikativlik xızmet atqaradı: Bul jıynaqtıń

mánisi ne? Bunda ne gáp bolajaq? – dep soradı Axmet. Bunda sóz soylenejaq, túsineseń be? Sizlerdiń jańaǵıday xalıńızdı kórip kúyinejaq (S.Qalaev).

Eki jaǵdayda da, atributivlik hám predikativlik xızmette de kelbetlik feyildiń –a, -e, -y + jaq forması kelesi waqıtqa qatnaslı is-háreketti bildiredi. Máselen, sóylenejaq sóz yamasa sóz sóylenejaq dep attqanda, eki poziciyada da kelbetlik feyil keler máhál mánisinde keledi. Bunıń birinshisinde kelbetlik feyil predmettiń kelesi waqıtqa qatnaslı ekenin bildirip, sol predmetti isháreket arqalı sıpatlaydı, ekinshisinde sol forma predmettiń is-háreketiniń keleshekte islenetuǵının bildirip, subekttiń is-háreketi xızmetin atqaradı.

1) –jaq formalı kelbetlik feyilden dórendi formalarınıń jasalıwı. Substantivlik formalardı talap etiwshi gáp aǵzalarınıń xızmetinde –jaq

formalı kelbetlik feyil, tiykarınan alǵanda, substantivlestiriwshi – lıq/-lik affikslerisiz qollanıladı. Mısalı: Meniń kelejaǵımdı bilgen ekenseń (Qq.x.e).

–jaq formalı kelbetlik máni ańlatıwshı keler máhálden –day/-tay Salıstırıw affiksleriniń járdemi menen hárekettiń sının yaǵnıy sın pısıqlawıshlı yamasa Salıstırıw mánisin ańlatatuǵın ekinshi dárejali hal feyil forması jasaladı. Mısalı: … Meni ertip júrejaqtay kórindi de turdı. (Á.Shamuratov).

2) –jaq formalı tartım affiksli kelbetlik feyiller. Tiyislilik máni ańlatıwshı –jaq keler máhál forması basqa kelbetlik feyil formaları qusap, anıqlanıwshı sózler menen qollanılıp, tartım affikslerin ózlerine qabıl etedi. Mısalı: Alajaǵım, alajaǵıń, aljaǵı, aljaǵımız, aljaǵıńız, aljaǵı.

Bunday jaǵdayda –jaq formalı kelbetlik feyiller substantivlesedi, yaǵnıy, háreket processin hárekettiń nátiyjesin yamasa onıń subektin bildiredi.

3) Seplik affiksli –jaq formalı kelbetlik feyiller. Keler máhál kelbetlik feyiliniń bul forması substantivlik formalardı talap etiwshi gáp aǵzalarınıń xızmetin atqarıp, seplik affikslerin qabıl etedi hám tirkewishler menen dizbeklesedi.

Seplik affiksleri –jaq formalı kelbetlik feyiline tikkeley yamasa tartım affiksli sol kelbetlik feyiller tiykarına jalǵana beredi. Házirgi qaraqalpaq

ádebiy tilinde –jaq formalı kelbetlik feyilleriniń tarım affiksleri menen sepleniw túri kóbirek ushrasadı: Mısalı: Qáne, ne aytajaǵıń bar (Qq.x.e.). Aytajaqtıń bárin ańlap otırǵan ekenseń (Qq.x.e.). Meniń kelejaǵımdı sezbegen bolsa kerek (S.Qalaev). Ol meniń aytajaǵıma kewil bólmeydi. Seniń bul aytajaǵıńnan hesh qanday nátiyje shıqpaydi.

III.4. –maqshı/-mekshi formalı kelbetlik feyiller.

Kelbetlik feyildiń bul forması háreket atı feyiliniń –maq/-mek formasına kásip iyesi mánisin bildiriwshi –shı/-shi affiksi qosılıp, maqset mánili keler máhál kelbetlik feyili jasaladı1. Bul kelbetlik feyildiń fonetikalıq variantları

–paqshı/-pekshi, -baqshı/-bekshi formalarında qollnıladı. Onıń bolımsızlıq forması emes tolıqsız feyiliniń dizbeklesiwi arqalı analitikalıq formada bildiriledi: barmaqshı, kelmekshi, aytpaqshı, jazbaqshı, barmaqshı emes, aytpaqshı emes t.b.

-maqshı formalı kelbetlik feyil kelbetlik feyillerdiń ónimli formalarınan e saplanadı. Sebebi ol bolımsız formadaǵı qálegen

1 Ҳәзирги қарақалпақ әдебий тилиниң грамматикасы. Сөз жасалыў ҳәм морфология. Нөкис, Билим, 1994. 280-б.

feyil tiykarınan jasala aladı. Sonday-aq -maqshı formalı kelbetlik feyil feyildiń dáreje hám túr formalarınan da jasalıwı múmkin. -maqshı/- mekshi formalı kelbetlik feyiller házirgi qaraqalpaq tilinde sheklengen kólemde ǵana qollanıladı. Ol kóbinese bayanlawısh xızmetinde keledi, al anıqlawısh xızmetinde bolsa júdá siyrek ushırasadı.

Betlik jalǵawlı –maqshı formalı kelbetlik feyil. 1) Tilek miyilleriniń máhállerin jasawda –maqshı formalı kelbetlik feyildiń róli. A) Niyetli keler máhál. Bayanlawısh xızmetinde qollanǵanda bul forma birlik hám kóplik sandaǵı birinshi hám ekinshi bet affikslerin ózine qabıl etedi hám tilek meyiliniń niyetli keler máhálin jasaydı.

Tilek meyiliniń niyetli keler máhálin jasaw ushın xızmet etetuǵın betlik affiksli –maqshı formalı kelbetlik feyil kelesi máhálde orınlanıw múmkinshiligine iye bolǵan real niyetti bildiredi. Solay etip, tilek meyiliniń niyetli keler máháli mına sxema boyınsha jasaladı: feyil tiykarı+maqshı affiksli+betlik affifsi. Birlik hám kóplik sannıń úshinshi beti bet kórsetkishine iye emes. Mısalı: Awıl xojalıǵınıń gúlleniwi ushın taǵı da is qılmaqshıman (X.Seytov). Shiyrin sóz, bir dana gúl menen aldamaqshısań (I.Yusupov). Bizler siz benen sóylespekshimiz (J.Aymurzaev). Olar bizlerdi tiriley qolǵa túsirmekshi (N.Dáwqaraev).

Tilek meyiliniń niyetli keler máháliniń bolımsız forması –maqshı formalı kelbetlik feyiliniń “emes” sózi menen dizbeklesiwinen jasaladı. Mısalı: Jazbaqshı emespen, jazbaqshı emesseń, jazbaqshı emes t.b.

b) Niyetli ótken máhál. –maqshı formalı kelbetlik feyil betleniwshi

“edim” forması menen dizbeklesip, tilek meyiliniń niyetli ótken máhálin jasaydı. –maqshı formalı kelbetlik feyiliniń betleniwshi “edim” forması menen dizbeklesiwinen jasalǵan tilek

meyiliniń ótken máháli orınlanbay qalǵan ótken waqıttaǵı niyet mánisin

ańlatadı. Mısalı: Jumısqa kirmekshi edim, biraq ǵarrı anamdı qiymay qaytıp

kiyatırman (N.Dáwqaraev). Boladı kirińiz, ne aytpaqshı edińiz? (N.Dáwqaraev).

Bolımsız forma –maqshı formalı kelbetlik feyildiń “emes” sózi menen dizbeklesiwinen jasaladı. “Emes” sózi –maqshı formalı kelbetlik feyiliniń betleniwshi “edim” formasınıń arasında turadı. Mısalı: jazbaqshı emes edim, jazbaqshı emes ediń, jazbaqshı emes edi, jazbaqshı emes edik, jazbaqshı

emes edińler (edińiz, edińizler), (olar) jazbaqshı emes edi.

–maqshı formalı kelbetlik feyildıń “bol” feyili menen qollanılıwı. Bayanlawısh xızmetinde –maqshı formalı kelbetlik feyil baylanıstırıwshı bol feyili menen jiyi qollanıladı. Bunday jaǵdayda “bol” feyili anıqlıq hám shárt meyilleri formasında turadı, sol birliktiń betleniwshi bólegi bolıp esaplanadı.

–maqshı formalı kelbetlik feyil máhál, meyil hám bet belgilerine iye “bol” feyili menen dizbeklesip anıqlıq hám shárt meyilleriniń máhál ottenoklarına

iye niyetti ańlatadı. Mısalı:

Bir máhálleri jigit ketpekshi boldı (Qq.x.e). Arashalamaqshı bolǵan

Ádilbekke bir-eki qamshı tiydi (S.Xojaniyazov). Men sıyırımızdı tanımaqshı bolıp pada betke qarayman (S.Qalaev).

Mamannıń bendelerdi bosatpaqshı bolǵanın qarawıllardan esitken (T.Qayıpbergenov).

–maqshı formalı kelbetlik feyildıń “eken” modal sózi menen qollanılıwı. Tilek meyiliniń niyetli ótken máháliniń tiykarı bolıp esaplanatuǵın –maqshı formalı kelbetlik feyil “eken” modal sózi menen dizbekte qollanılıladı. Bunday dizbekte –maqshı formalı kelbetlik feyil

ózgerissiz qala beredi de, al “eken” modal sózi barlıq betlerde ózgeredi.

–maqshı formalı kelbetlik feyil “eken” modal sózi menen dizbeklesip, basqa bir ekinshi dárejeli faktlerden ańlatılatuǵın niyet mánisin bildiredi. Mısalı: Mektep direkciyası jıynalıs ótkermekshi eken (J.Tájenov). Sen biziń

úyge kelmekshi ekenseń biraq ol jibermepti (Sh.Seytov).

Juwmaq

Kelbetlik feyiller kategoriyası qaraqalpaq tiliniń grammatikalıq qurılısında real kategoriyalardıń biri. Bunıń bılay bolıwınıń sebebi sonda, bul kategoriya feyil sistemasında forma jasawshı ózine tán affikslerine iye. Sonıń menen birge, bul affikslerdiń hár biri óziniń belgili bir mánileri menen xarakterlenedi.

Kelbetlik feyiller kategoriyası házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń grammatikalıq qurılısındaǵı eń qıyın hám eń qospalı, ahmiyetli grammatikalıq kategoriyalardıń biri bolıp esaplanadı. Kelbetlik feyil ózine eki sóz shaqabınıń – feyil hám kelbetliktiń mánisin biriktiriwshi feyildiń bet bildirmeytuǵın forması. Kelbetlik feyil isháreket mánisinde kelgende dáreje, máhál kategoriyalarına bolımlı hám bolımsız formalarına iye boladı, bet-san affiksleri menen ózgeredi, basqa feyiller sıyaqlı seplik formalı hám tirkewishli atawıshlardı basqaradı.

Kelbetlik feyildiń kelbetlikke jaqınlıq tárepi kelbetlikler sıyaqlı, atlıq sózlerge qatnaslı anıqlawıshlıq xızmet atqaradı. Olar kelbetlikler sıyaqlı substantivlesip, atlıqlarǵa tán seplik, kóplik hám tartım affiksleri menen

ózgeredi. Kelbetlik feyildiń bul ózgesheligi onıń atawısh sózlerge, ásirese kelbetlikke jaqın ekenligin bildiredi. Kelbetlik feyildiń barlıq formalarınıń atributivlik-anıqlawıshlıq máni bildirip keliwi birdey dárejede emes. Atributivlik-anıqlawıshlıq funkciyanı, tiykarınan kelbetlik feyildiń –ǵan, - tuǵın, ar(-mas), -jaq, - (ı/i) wshı-wish, - (ı/i) wlı/wli, júdá siyrek jaǵdayda – maqshı/-mekshi formaları atqaradı.

Kelbetlik feyil formaları máhál kategoriyasına qatnaslı bolıp kelgen menen, óziniń tiykarǵı dorendi formasında turıp haqıyqıy meyil kategoriyasına iye bola almaydı.

Usılardan kelip shıǵıp, izertlenilgen tiykarǵı materiallarǵa baylanıslı mınaday juwmaq shıǵarıwǵa boladı:

1.Kelbetlik feyil kóp qollanılatuǵın grammatikalıq kategoriyalardıń

biri bolıp tabıladı. Ol jazba tilde de, awızeki sóylew tilinde de keń qollanıladı. Bul pútin grammatikalıq kategoriyanı quraytuǵın kelbetlik feyillerge tiyisli, al kelbetlik feyil formalarınıń geyparalarına kelsek, onda usı ónimli hám rawajlanıwshı formalar menen birge qaraqalpaq tilinde

ónimsiz rawajlanıwdan qalǵan formalardı da kóremiz. Mısalı: -ǵan, -ar, - tuǵın, -jaq hám taǵı basqalar ónimli kelbetlik feyil formaların qurasa, - maǵan, -ıwshı, - ıwlı hám taǵı basqaları ónimsiz kelbetlik feyil formaları bolıp tabıladı.

2. Kelbetlik feyiller feyildiń dórendi formalarınıń ayrıqsha bir túri sipatında feyil hám atawısh sózlerge tán belgilerge iye. Kelbetlik feyil qálegen feyil tiykarınan jasaladı hám háreket processiniń, háreket jaǵdayınıń mánisin ózinde saqlaydı. Ol feyildiń dáreje hám túr tiykarlarınan jasalıp,

ózleri jasalǵan feyil tiykarlarına tán dáreje hám túr mánilerin saqlap keledi. Usınıń menen birge kelbetlik feyil máhál hám meyil kategoriyalarına iye.

3. Geypara kelbetlik feyil formaları keń sintaksislik xızmetlerge iye. Sonlıqtan olar atawısh hám feyillerdiń sóz ózgertiwshi formalarına iye bolıp keledi. Kelbetlik feyil substantivlik formalardı talap etiwshi gáp aǵzalarınıń xızmetin atqarıp, atawısh sózlerge usap, tartım affikslerin ózine qabıl etedi, seplik affiksleri menen ózgeredi,