MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde kelbetlik feyillerdiń morfologiyalıq ózgeshelikleri

bolsa, tek ǵana dawıslı seske tamamlanatuǵın feyil tiykarınıń keynine jalǵanadı. Mısallar: Tuwar ayları jaqınlaydı (QQ.x.e.). Kósher kárwan keter, góne jurt qalar (A.Begimov).

Keler máhál kelbetlik feyiliniń –ar (mas) forması betlik affiksli hám betlik affikssiz qollanılıp, boljawlı máni bildiredi. Bunday jaǵdayda tiykarınan bayanlawısh xizmetin atqaradı. Mısallar: Qızıń menen sóylesiwge batılı barǵan adam bir kún dúnyaǵa iyelik etip shıǵa keler. Nesip bolsa kórisermiz. Anajanım qamıqpa, tiri bolsam qaytıp kelermen (S.Xojaniyazov). –Elińe barsaq suwsın ishermiz be? –Qazaqta suwsın berrmeytuǵın úy bolmaydı, ishersiz (T.Qayıpbergenov).

Kelbetlik feyildiń –ar (mas) forması atıq sózdiń aldında kelip sol predmetti is-háreket arqalı sıpatlap, atributivlik xızmet atqaradı. Bul formanıń atributivlik funkciyada qollanılıwı kelbetlik feyildiń –ǵan formasına salıstırǵanda onsha ónimli emes: Óteshtiń sózine de, ózine de itibar berer adam joq. Onıń usı atawda jatar padanı baǵıp atırǵanına kóp waqıt boldı. Joqarıda qol jetpes jerde sańlaq bar (S.Xojaniyazov). Jańılmas jaq bolmas, súrinbes tuyaq bolmas (Qq.x.n- m.). Onıń burılǵanı da sol, esitiler-esitilmes dawıs shıqtı (S.Qanayev).

Keler máhál kelbetlik feyiliniń –ar (mas) formasınıń kóplik, seplik hám tartım affikslerin qabıl etip, substantivlesiwi qaraqalpaq tiliniń házirgi

ádebiy tili ushın nızamlı qubılıs emes. Bul formanıń seplik, tartım affikslerin qabıllap, substantivlesiwi siyrek jaǵdayda naqılmaqallarda hám klassik shayırlardıń shıǵarmalarında ushrasadı. Mısalı: Kórmes – túyeni de kórmes. Oylanbastıń túbi oyran. Kósherimdi jel bilsin, qonarımdı say bilsin (Qq.x.n- m.). Aman qutılarım boldılar gúman (Kúnxoja).

–ar (mas) formalı kelbetlik feyildiń leksikalizaciyalanıp (feyillik mánisinen pútkilley ajıralıp), atawısh sózlerge aylanǵan: ashar, qashar, qaysar, janar, betashar, besatar, elgezer, ayǵabaǵar, shólquwar, qanisher, orınbasar, kúnbatar, kúnshıgár, atqaminer t.b.

Keler máhál kelbetlik feyiliniń bolımsız forması –mas/-mes affiksiniń járdemi menen jasaladı. Bul affiks –ma/-me bolımsızlıq affiksi menen –s affiksiniń qosındısınan jasalǵan. –s affiksi –r dıń –s ǵa fonetikalıq awısıwınan payda bolǵan. Bul awısıw –z arqalı dóregen (p>z>s).

Bul –z/-s almasıwı áyyemgi túrkiy jazba estelikleri ushın ǵana tán, al ol házirgi qaraqalpaq tilinde hesh qanday kózge túspeydi. Keler máhál kelbetlik feyiliniń bolımsız formasınıń jasalıwında qálegen feyil tiykarınıń bolımsız formasınıń aqırında –s affiksi qollanıaldı. Mısalı: Jańılmas jaq bolmas, súrinbes tuyaq bolmas (Qq.x.n-m.). Kórmes kózim gáwhar boldı (D.Qasımov).

Házirgi qaraqalpaq tilinde –ar forması keler máhál kelbetlik feyili anıqlawısh xızmetinde siyrek ushırasadı. Ol tiykarınan alǵanda gáptiń bayanlawıshi xızmetinde keledi hám xalıq naqıl-maqallarında keńnen qollanıladı.

“Ar” feyili mánisi jaǵınan tiykarınan alǵanda kelesi waqıtta bolatuǵın háreket-belgini yamasa kelesi waqıtta bolıwǵa uqıplı háreket-belgini ańlatadı. Mısali: Jaqsı, men keteyin, aytar gápiń bolsa sońınan aytarsań (A.Begimov). Barar jerimiz, batar kólimiz joq (N.Dáwqaraev).

Sonıń menen birge –ar formalı kelbetlik feyil ádettegi hárekettiń mánisin bildiredi. Bunday mánide ol xalıq naqıl-maqallarında júdá jiyi qollanıladı. Mısalı:

Qoyandı qamıs óltirer,

Erdi namız óltirer (Qq.x.n-m.). Atar jaqqa júrseń de,

Batar kúnge júrme (Qq.x.n-m.).

–ar formalı kelbetlik feyil pradmetke tán háreketbelgini de ańlatadı. Mısalı:

Ushar ǵazı, úyregi bolmasa,

Qurǵaq shól atanbaydı kól (J.Aymurzaev). Jaqsılıqtı

úmit qıl,

Kúler júzli adamnan (Qq.x.n-m.).

–ar forması keler máhál kelbetlik feyili feyildiń funksionallıq dórendi formalarınıń biri sıpatında feyil tiykarınıń qálegen túrinen (tiykarǵı hám dórendi) jasala aladı. Usıǵan baylanıslı ol sol kelbetlik feyil jasaǵan feyil tiykarına tán barlıq qásiyetlerge iye bola aladı. Anıǵıraq aytqanda, –ar affiksli kelbetlik feyil feyildiń tiykarǵı, dórendi hám qospa túbirinen, sonday-aq feyil dárejelerinen hám túrlerinen jasala beredi, sol feyil túbirlerine tán bolǵan grammatikalıq belgilerge iye bola aladı. Mısali:

Ustalı el dúzeler,

Mollalı el buzılar (Qq.x.n-m.). Jolǵa júrgen dóń asar,

Sóz benen sóz talasar. (Qq.x.n-m.).

Sen maǵan nan-suw ákelip turarsań (Qq.x.e.).

–ar/-er/-r formalı kelbetlik feyilden jasalǵan feyildiń dórendi formaları.

–ar formalı keler máhál kelbetlik feyilinen affiksler járdemi menen yamasa sóz qosıw jolı menen feyildiń geypara dórendi formaları payda boladı.

a) Affiksaciya jolı menen:

1) –ar formalı keler máhál kelbetlik feyilinen substantivlestiriwshi lıq/- lik affiksiniń járdeminde ekinshi dárejeli –arlıq/-erlik, -rlıq/-rlik formalı keler máhál atawısh feyili jasaladı. Ol sol affikstiń járdemi menen jasalatuǵın feyilden jasalǵan kelbetlik feyildiń bóleklengen formalarınan júdá az túrde ajıratıladı.

Házirgi qaraqalpaq tilinde ekinshi dárejeli keler máhál atawısh feyili tiykarınan alǵanda –mas/-mes formalı keler máhál kelbetlik feyiliniń bolımsız formasınan usı lıq/-lik affiksiniń qosılıwı járdeminde jasaladı.

–arlıq/-maslıq formalı ekinshi dárejeli atawısh feyil ózleri jasalǵan kelbetlik feyilge tán barlıq feyil qásiyetlerine iye.

Usı –ar/-mas formalı keler máhál kelbetlik feyilinen jasalǵan atawısh feyildiń ekinshi dárejeli formalarınıń ishinde eń aktiv qollanılatuǵın forma - -maslıq forması bolıp esaplanadı. Mısallar: Bálki, bosanarlıq waqtıńız jetti (Á.Shamuratov). Bejererlik kóp jumıs bar (Á.Shamuratov).

Ólmeslikke ashlıqtan,

Ozaldan ǵamın jep edik (Jiyen jıraw).

2. -mas formalı keler máhál kelbetlik feyiliniń bolımsız formasınan shıǵıs seplik affiksli –tan/-ten járdemi menen sın, waqıt pısıqlawıshı payda bolatuǵın ekinshi dárejeli forma jasaladı. – mastan/-mesten forması tirkewishler menen de qollanılıwı múmkin. Bul onıń feyillik-atawıshlıq shıǵÍsqa iye ekenliginen Derek beredi. Mısalı:

Irkilmesten juwap beriń qırıq qızım (Qırıq qız).

Qáste bolmastan burın den sawlıqtıń qádirin bil (Qq.x.n-m.).

qollanıladı. Solay etip, Bul modal sóz atawısh sózlerden jaslǵan bayanlawıshlar menen dizbeklesip, hárekettiń orınlanıw múmkinshiligin, gúmanlılıǵın yamasa boljawlıq mánisin bildiredi: Ol búgin kelgen shıǵar.

Ákeń meni ullı toyǵa shaqırıp,

Tańbaq shıǵar sen jamandı moynıma (Qırıq qız).

3) Keler máhál kelbetlik feyiliniń bóleklengen formasına atawısh sózler menen birge qollanılatuǵın bolımsızlıq mánili “emes” sózi de jatadı. Bul sóz e kómekshi feyili + feyildiń bolımsızlıq affiksi –s dan jasalǵan1. “emes” sózi tiykarınan alǵanda atawısh sózlerdiń bolımsız formasın jasaw ushım xızmet etedi. Sonıń menen birge ol feyillif formalarda bolımsızlıq xızmetinde de qollana beredi. Mısalı: (Men) Muǵallim emespen. Jaydıń ishi júdá ıssı emes. (T.Nájimov). Men bul kitaptı oqıǵan emespen.

b) affiksaciya jolı menen –ar/-er/-r formalı kelbetlik feyilden jasalǵan dórendi formalar: 1) –ar formalı keler máhál kelbetlik feyilinen –lı/-li, -lıq/- lik affiksleriniń járdemi menen geyde feyil sistemasınan bólinip shıqqan feyilden jasalǵan kelbetlik jasaladı. Mısalı: hayran qalarlıq, jerkenerlik.

2)–ar formalı keler máhál kelbetlik feyilinen joqlıq mánisin ańlatatuǵın affikstiń járdemi menen feyil sistemasınan bóleklengen feyilden jasalǵan kelbetlik payda boladı. Mısalı: qanaatlanqanaatlanarsız.

3)“da” feyilinen jasalǵan –r formalı keler máhál kelbetlik feyilinen –

lıq/-lik affiksiniń járdemi menen “derlik”, “aytıwǵa boladi” degen

1 Насыров Д.С. Қарақалпақ тилинде келбетлик фейил. Қарақалпақ мәмлекетлик баспасы, Нөкис, 1964, 94-б.

mánilerge iye ráwish jasaladı. Mısalı: Bizdegi áskerlerdiń kópshiligi derlik

óz tilekleri menen áskerge jańadan qosılǵan jigitler edi (M.Dáribaev).

4) Házirgi qaraqalpaq tilinde feyil sistemasınan bólinip, rawishke awısqan –mastan/-mesten formalı feyil túri de gezlesedi. Mısalı: qaramastan,

úndemesten t.b.

5) –ar formalı keler máhál kelbetlik feyilinen betlik affiksinen yamasa kelbetlik jasaw ushın xızmet etetuǵın parsı tili affiksi “mand”tan kelip shıqqan –man/-men affiksiniń járdemi menen geyde feyilden jasalıp, birotala bóleklengen atlıq yamasa kelbetlik feyildiń substantivlik formasınan anıq túrde ajıratılmaǵan atlıq sózler jasaladı. Mısalı: shap-shabarman, qashqasharman, al-alarman, satsatarman.

v) Sóz birigiw jolı menen –ar/-er/-r formalı kelbetlik feyilden jasalǵan dórendi formalar: 1) Subekt yamasa obyekt bolıp esaplanatuǵın atlıqtan hám predikat bolıp esaplanatuǵın –ar formalı substantivlesken kelbetlik feyilden turatuǵın sintaksislik dizbek arqalı feyilden jasalǵan atawıshlar payda boladı. Mısalı: Kún batar, kún shıǵar, is jaqpas, atqa miner, gelle keser, bet ashar, orınbasar, Bóribasar, ayǵabaǵar, elgezer t.b.

2) Anıqlawısh bolıp esaplanatuǵın sanlıqtan hám –ar formalı substantivlesken kelbetlik feyilden turatuǵın sintaksislik dizbek arqalı feyilden jasalǵan atawıshlar payda boladı. Mısalı: besatar, altıatar, onbes jasar t.b.

3) Feyildiń hal feyillik formasınan hám –ar formalı substantivlesken kelbetlik feyilden turatuǵın sintaksislik dizbek arqalı feyil sistemasınan

bólinip shıqqan feyilden jasalǵan atawıshlar jasaladı. Mısalı: ashjatar, jatıpisher.

4) Anıqlawısh bolıp esaplanatuǵın –ar formalı kelbetlik feyilden hám aniqlanıwshı xızmetin atqaratuǵın atlıqtan turatuǵın sintaksislik dizbek arqalı atıq sózler jasaladı. Mısalı: Janartaw, janarmay.

Sóz ózgertiw. 1) Kóplik affiksli –ar/-er/-r formalı kelbetlik feyil. –ar formalı keler máhál kelbetlik feyili bayanlawısh xızmetinde qollanılıp,

úshinshi bette geyde –lar/-ler kóplik jalǵawın qabıl etedi. Bunday qubılıs tiykarınan alǵanda poeziyalıq shıǵarmalarda kóbirek kózge túsedi hám jaǵımlılıq, ótkirlik máni ottenokların bildiredi. Mısallar:

Hesh waqıtta zalım qolında barın, Jaratpaslar bar bolsa da xalıq ushın (Berdaq). Ózi ushın eterler aqılı kemler (Berdaq).

2)Tartım affiksli –ar/-er/-r formalı kelbetlik feyil. –ar formalı kelbetlik feyil aniqlanıwshı sóz xızmetin atqarıp, belgili bir bettegi, sandaǵı tartım affiksin qabıl etedi. Bunday jaǵdayda tartım affiksli keler máhál kelbetlik feyili hárekettiń atamasın, hárekettiń nátiyjesin yamasa geyde háreket iyesiniń atamasın bildiredi. Mısalı: Aytarım, aytarıń, aytarı, aytarımız, aytarıńız, aytarı.

3)Seplik affiksli –ar/-er/-r formalı kelbetlik feyil. –ar formalı kelbetlik feyil kelbetlik feyildiń basqa formaları sıyaqlı, óziniń gáptegi xızmetine qaray seplik affikslerin qabıl etedi. Bunday jaǵdayda –ar formalı kelbetlik feyil hárekettiń atamasın, hárekettiń nátiyjesin yamasa háreket iyesiniń atın bildiredi yaǵniy substantivlesedi. –ar formalı kelbetlik feyil usı mánilerde feyilden jasalǵan atawısh sózlerge