MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde kelbetlik feyillerdiń morfologiyalıq ózgeshelikleri

toparlarındaǵı tillerde hám yakut tilinde ótken máhál kelbetlik feyil mánisinde qollanılıp keldi. Basqa túrkiy tillerindegi –mısh, -dıq formalarına keletuǵın bolsaq, olardıń bul tillerde feyil sistemasınan bólinip shıqqan feyilden jasalǵan atlıqlar menen kelbetliklerdiń arasında sheklengen muǵdarda ǵana eskiden kiyatırǵan qaldıqlar sıpatında saqlanıp kiyatırǵanlıǵın kóremiz. Máselen, qaraqalpaq tilinde –mish (-mıs/-mis) formaları arqalı feyilden jasalǵan atlıqlar ushırasadı: turmıs, qılmıs, jazmısh, taramıs hám t.b.

Bul forma feyilden jasalǵan menshikli atlarda da saqlanıp kiyatır:

Ótemis, Tólemis, Toqtamıs, Abat Jarmısh hám t.b.

Sonıń menen birge, házirgi qaraqalpaq tilinde –mısh/-mish (-mıs/- mis) forması (-er/-ir) kómekshi feyilinen “emish” modallıq janapayın jasaydı hám usı formada hárekettiń yamasa fakttiń gúmanlı mánis ottenogin beredi. Mısallar: Aytıwına qaraǵanda ol seni aldın hám kórgen emish (Sh.Seytov). Biziń molla hajıǵa baradımıs degen xabar taradı (Á.Shamuratov).

-ǵan/-gen formalı kelbetlik feyil qaraqalpaq tiliniń barlıq stillerinde keńnen qollanıladı. Ótken máhál kelbetlik feyiliniń bul forması qaraqalpaq tilinde qálegen feyil tiykarınan jasala beredi.

Endi biz –ǵan/-gen formalı kelbetlik feyildiń morfologiyalıq

ózgesheliklerine toqtap ótemiz:

a) –ǵan/-gen kelbetlik feyiliniń feyil túbirlerinen jasalıwı.

Ótken máhál kelbetlik feyili –ǵan affiksi arqalı jay, dórendi emes feyillerdiń túbirlerinen, sonday-aq jay dórendi túbir feyillerinen de jasaladı. Jay dórendi emes hám atawısh sózlerden jasalǵan dórendi feyil túbirleri, sonday-aq qospa hám qurama feyil túbirleri dáreje affikslerin qabıl etkenge shekem-aq háreket processine iye bolǵan subekt

penen obyekttiń qatnasın bildirip turadı. Solay etip, joqarıda kórsetilgen feyil tiykarları leksikalıq qurallar járdemi menen belgilenetuǵın tiykarǵı dárejeni aladı. Sonı da aytıp ótiw kerek, -ǵan/-gen formalı ótken máhál kelbetlik feyili jasalıw arqalı tiykarınan alǵanda bul kelbetlik feyildiń tiykarǵı dárejedegi feyil túbirleri menen tiykarlarınan jasalıwı kórinedi. Bul feyil túbirleri menen tiykarları feyildiń ayrıqsha dórendi formasına aylanıwı arqalı (kelbetlik feyilge) predmettiń belgisine aylanadı. Basqasha aytqanda, bunday feyiller arqalı ótken waqıtta bolıp ótken háreket-belgi yamasa halat ańlatıladı. Mısallar: Aq sút bergen ananıń, balada haqı kóp bolar (Qq. x. n- m). Keshte padadan qaytqan mallar, qoy janlıqlar awılǵa ákelinbedi (Á.Shamuratov).

Sonday-aq jay dórendi feyil tiykarlarınan jasaladı: Bul jaydı islegen adam sheber bolsa kerek. Izlep júrip altın tastı urlaǵan kempirdiń jayına keledi (Qq.x.e).

b) Qospa feyil tiykarlarınan jasalıwı. Bir waqta Meytin ákelgen qonaǵın

úyine kirgizipti (Qq.x.e). Bir-birinen jarısta ozbaqshı bolıp, háreket qılǵan oqiwshılar ǵajja-ǵaj paxta terip atır (T.Nájimov)

v) Feyildiń dáreje formalarınan jasalıwı. 1) Belgisiz dáreje feyil tiykarlarınan:

Ámiwdiń boyına egilgen baǵlar

Palday jemislerdi jegizdi saǵan. (J.Aymurzaev)

Kún kesh boldı. Terilgen paxtalardı beriw baslandı (S.Saliev).

2) Sheriklik dáreje feyili tiykarlarınan: Orta boylı, qırma saqal, basında malaqayı bar, orıssha keyingen jigit eńsesinen iyterip: “júr”,- dedi (N.Dáwqaraev). Túni menen julqınǵan boran da tınıptı (N.Dáwqaraev).

3) Ózgelik dáreje feyil tiykarlarınan: Kelgende on bes jasına

Ayttırǵan jigit kóp boldı (Qırıq qız).

Dúnyada joq ónerdi tapsın degen bayaǵı qızıńdı soratqan bala men deydi (Qq.x.e).

g) –ǵan/-gen formalı kelbetlik feyilden jasalǵan basqa sóz shaqaplarınıń dórendi formaları. Bunday formalar hárekettiń feyillik semantikası menen hesh qanday baylanısı joq hám olar dórendi formalar sıpatında basqa sóz shaqaplarınıń quramına kiredi.

Feyil sistemasınan bólinip shıǵıp, basqa sóz shaqaplarına ótip ketken feyillerdiń jasalıwı tiykarınan úsh túrli jol menen iske asadı: birinshiden, feyillik mánisin joyıltıp, basqa sóz shaqaplarına awısqan – ǵan/-gen affiksli sóz formalarınan bólinip shıǵadı, yaǵnıy kelbetlik feyil tiykarlı bóleklengen formalar ayrılip shıǵadi; ekinshi, basqa sóz shaqaplarınıń dórendi formaları – ǵan/-gen formalı kelbetlik feyildiń taǵı da affikslerdi qabıl ete beriwi nátiyjesinde jasaladı; ushınshi, dórendi formalar sóz qosılıwı arqalı payda boladı.

1) Bóleklengen kelbetlik feyil tiykarları. Ótken máhál kelbetlik feyilin jasawshı –ǵan/-gen affiksli feyil sistemasınan bólinip shıqqan feyilden jasalǵan atawıshlardı dóretedi. Bunday xızmette –ǵan/-gen affiksi júdá siyrek qollanıladı hám hárekettiń passiv nátiyjesin, háreket iyesin yamasa háreket quralın ańlatatuǵın geypara qatıp qalǵan góne formalarda ǵana ushrasadi. Mısalı: juwırǵan, tapqan, qalqan, aǵarǵan, tuwǵan, jaratqan hám t.b.

-ǵan/-gen formalı ótken máhál kelbetlik feyili sanaq sanlardan shamalıq sanlar jasaytuǵın –laǵan/-legen qospa affiksiniń quramına da kiredi. Bul affiks atawısh sózlerden feyil jasaytuǵın –la/-le affiksi menen

sózi atawısh sózlerdiń predikativlestiriwshi elementi bolıwı menen qatar itimallıq máni ottenogin beredi. Misali: Ol ele bala eken.

“Eken” sózi atawıshlıq obyekttiń qasında qollanılıp, háreket processin ańlatadı hám atawıshlar menen birge qurama feyillerden dóregen kelbetlik feyil payda etip, seplik hám tartım affikslerin qabıl etedi. Mısalı: Sóytip júrip wázirdiń balası bunıń qız ekenin sezedi. (Qq.x.e).

“Eken” modal sózinen –lıq/-lik affiksiniń járdemi menen – ǵanlıq/- genlik formasınday qollanılatuǵın “ekenlik” abstrakt forma payda boladı. Kópshilik jaǵdaylarda “ekenlik” formasın –lıq/-lik affiksi menen almastırıwǵa boladı. Mısallar: Ol onıń sózleriniń ádip ekenligin (ádilligin) sezdi. (J.Támenov). Hár bir konsultantqa kóp degende 7-8 adamdı bekitip qoyıwdıń qolaylı ekenligin (qolaylılıǵın) tájriybe kórsetip otır (J.Támenov).

2) Affiksaciya jolı menen –ǵan/-gen formalı kelbetlik feyillerden jasalǵan dórendi formalar.

Geypara –ǵan/-gen affiksli kelbetlik feyil tiykarları sóz jasawshı hám sóz ózgertiwshi affikslerdiń qosılıwı arqalı basqa sóz shaqaplarınıń quramına

ótip ketken:

1.–ǵan/-gen affiksli ótken máhál kelbetlik feyilinen geyde –lıq/- lik affiksi arqalı feyil sistemasınan bólinip shıqqan feyilden jasalǵan atlıq sózler payda boladı. Mısalı: jetiskenlik, buzılǵanlıq.

Men olardı jawingerlik jetiskenlikler menen qutlıqladım. (N.Dáwqaraev).

2.–ǵan/-gen formalı kelbetlik feyilden –sız/-siz affiksiniń járdemi menen feyil sistemasınan bóleklengen feyilden jasalǵan kelbetlikler payda boladı. Mısalı: kórgensiz.

3. “Qaraǵanda” tirkewish de –ǵan/-gen formalı orın sepligindegi kelbetlik feyil menen ushlasadı. Bul tirkewish “qara” feyilinen jasaladı hám barıs sepligindegi atawısh sózdi basqaradı. Tiykarǵı mánisi – salıstırıw. Mısalı: Basqalarǵa qaraǵanda Annageldiniń jolı qáwiplirek edi (A.Begimov).

3) Sóz birigiw jolı menen-ǵan/-gen formalı kelbetlik feyilden jasalǵan dórendi formalar.

1.–ǵan/-gen formalı kóp betlik feyillerdiń juplasıp birigiwi nátiyjesinde jıynaqlawshı máni bildiretuǵın bóleklengen atlıq sózler jasaladı. Mısalı: tuwısqan-tuwǵan.

2.subekt yamasa obyekt bolıp esaplanatuǵın atlıq sózler menen predikat bolıp tabılatuǵın –ǵan/-gen formalı kelbetlik feyillerdiń birigiwinen turatuǵın sintaksislik kompleks nátiyjesinde feyilden jasalǵan bóleklengen atawısh sózler payda boladı. Olar menshikli adam atları hám geografiyalıq atamalardı bildiredi. Mısalı: 1. Adam atları: Allambergen, Qudaybergen, Táńirbergen. 2. Geografiyalıq atamalar: Qızketken, Qazanketken, Qumbasqan, Qiyatjarǵan, Qoyqırılǵan t.b.

d) Kóplik affiksli –ǵan/-gen formalı kelbetlik feyil

Substantivlesken ótken máhál kelbetlik feyili (–ǵan/-gen formalı) –lar/- ler kóplik jalǵawların qabıl etedi hám háreket etiwshi bet atlarınıń belgili bir toparı haqqındaǵı túsinikti ańlatadı. Háreket etiwshi bet atlarınıń belgili bir toparın ańlatıwshı –lar/-ler kóplik jalǵawı –ǵan/-gen affiksleri arqalı jasalǵan kelbetlik feyil anıqlanıwshı atlıq kelbetlik feyil – anıqlawıshtan ańlasılǵan háreketke aktiv qatnasıwshı bet bolıp esaplanadı. Háreket etiwshiniń atın

bildiretuǵın kóplik jalǵawlı –ǵan/-gen affikslerinen jasalǵan kelbetlik feyil

ádette baslawısh xizmetin atqaradı. Mısalı: -

Otırıńızlar, -dedi, ekewi birden, kelgenler (Qq.x.e.). Kórmegenler inanbaydı. Soǵan qayıl bolǵanlar diywanǵa jazılıp ala bersin (S.Xojaniyazov).

e) Tartım affiksli –ǵan/-gen formalı kelbetlik feyil.

Anıqlanıwshı sóz mánisinde qollanılǵan –ǵan/-gen affiksli ótken máhál

kelbetlik feyili atributivlik sintaksislik qatnastı bildiretuǵın forma bolıp esaplanatuǵın tartım affiksi menen keledi. Tartım jalǵawlı –ǵan/-gen affiksli kelbetlik feyil tiykarınan alǵanda háreket processin, hárekettiń nátiyjesin yamasa obyektin bildiredi. Hárekettiń obyekti mánisi tartım jalǵawlı –ǵan/- gen affiksli kelbetlik feyil de substantivlesedi hám hárekettiń óziniń yamasa onıń nátiyjesiniń ataması xızmetin atqaradı. Sonıń menen birge kelbetlik feyil anıqlanıwshı sózdegi tartım affiksi logikalıq subekttiń betin hám sanın

bildiriwshi grammatikalıq kórsetkish xızmetinde turadı. Mısallar: Sanap

kórsem meniń aytqanım ras eken (Qq.x.e.). Túnde yamasa tústegi dem alısta azmaz dem alsań, sharshaǵanıń shıǵıp ketedi (N.Dáwaraev). Jurt Shomanaydı maqtaydı… sirá solay qaray ıǵısqanımız maqul bolar (J.Saparov).

Tartım affiksli ótken máhál kelbetlik feyili joqarıda kórsetilgen tiykarǵı mánilerden basqa geyde hárekettiń iyesi mánisinde de substantivlesedi. Bunday jaǵdayda tartım affiksli kelbetlik feyilden háreket – janlı predmet mánisin ańlatatuǵın anıqlanıwshı atlıqtı almastırıp turadı. Mısali: Sılbır bolsa tiygeniń, qosıla almassań qatarǵa (Qq.x. n-m.).

j) Seplik affiksli –ǵan/-gen formalı kelbetlik feyil.

Substantivlesken –ǵan/-gen formalı ótken máhál kelbetlik feyili substantivlik formanı talap e tiwshi gáp aǵzalarınıń xızmetin

atqarǵanda gáptegi xızmetine qaray seplik affikslerin qabıl etedi. Seplik affiksleri –ǵan/-gen formalı substantivlesken kelbetlik feyildiń yamasa tartım affiksli –ǵan/-gen formalı kelbetlik feyildiń tiykarına jalǵana aladı. Solay etip, joqarıda kórsetilgen bul sóz ózgeriw formaları – ǵan/-gen formalı kelbetlik feyildiń qatar qollanıwı da yamasa bir-birinen ǵárezsiz qollanılıwı da múmkin.

–ǵan/-gen formalı ótken máhál kelbetlik feyili seplikler mánisin tolıqtırıwshı hám anıqlawshı tirkewishler menen de birigiwi múmkin. Solay etip, substantivlesken –ǵan/-gen formalı kelbetlik feyil gáp ishindegi xızmetine qaray túrli sintaksislik qatnastıń kórsetkishi bolǵan seplik affikslerin qabıl etedi hám tirkewishler menen dizbeklesedi. Mısallar: Kóp sóylegen ezbe boladı, kóp qıdırǵan gezbe boladı (Qq.x.n-m.). Jańaǵı sóylep turǵannıń kim ekenin bilmedi (Qırıq qız). Meniń ákelgenimdi aytpa deydi (Qq.x.e.). Sóz baslap bergenińizge raxmet (J.Aymurzaev). Quwanǵanda qıs kúnlerim bolar jaz (J.Aymurzaev). Ólgen jaqsı búytip ómir súrgennen. (Qırıq qız).

z) Betlik affiksli –ǵan/-gen formalı kelbetlik feyil.

–ǵan/-gen formalı ótken máhál kelbetlik feyili basqa tiykarǵı feyil

formaları sıyaqlı betlenedi. Bunday jaǵdayda ol feyildiń betlik formasına sáykes keledi, óytkeni kelbetlik feyilge jalǵanǵan betlik affiksi subekttiń betin kórsetedi.

Solay etip, ótken máhál kelbetlik feyili betlik affikslerin qabıllaw

máhál ekenin aytıwımız kerek. Bunda sóylewshi sol burın bolǵan hárekettiń guwası boldı ma, yamasa onı bir dereklerden bile me, bul hesh qanday

áhmiyetke iye bolmaydı. Sonlıqtan qaraqalpaq tilinde bunı nátiyjeli ótken máhál dep ataydı. Ol mınaday sxema menen jasaladı: feyil tiykarı+ǵan affiks+betlik affiksi. Mısallar: Qarańǵıq qaplaǵan, Xan zamanın kórgenmen (A.Begimov). Onda tájiriybeli muǵallimlerdiń is tájriybeleri jazılǵan (“Erkin

Qaraqalpaqstan” gazetası).

–ǵan/-gen formalı ótken máhál kelbetlik feyili feyildiń anıqlıq meyiliniń burınǵı ótken máháliniń tiykarına da jatadı. Burınǵı ótken máhál –ǵan/-gen formalı ótken máhál kelbetlik feyildiń “edim” betleniwshi forma menen dizbeklesiwinen jasaladı. Otken máhál kelbetlik feyili menen “edim” formasınıń dizbeklesiwinen jasalǵan burınǵı ótken máhál basqa bir ótip ketken háreketten burınǵı ótken háreketti ańlatadı. Mısallar: Baxıttı árman etken edim, baxıtqa jettim (X.Seytov). Siz aviyaciya mektebine óz erkinız benen kirgenbe edińiz? (N.Dáwqaraev).

I.2. –maǵan/-megen formalı kelbetlik feyiller.

Bul forma arqalı ótken máhál kelbetlik feyiliniń bolımsız feyil tiykarına (bolımsız tiykarına) –ǵan/-gen affiksleririniń jalǵanıwı arqalı jasaladı, onıń basqa variantları jalǵanbaydı, sebebi feyildiń bolımsız túriniń tiykarı barlıq waqıtta dawıslı seske pitedi. Mısalı: Uyalma-uyalmaǵan. Uyalmaǵan buyırmaǵan aspan minedi (Qq.x.n-m).

Kórme-kormegen. Kórmegen jerdiń oylı-shuqırı kóp boladı (Qq.x.n-m). Joqarıda kórsetilgen ótken máhál kelbetlik feyiliniń affiksleriniń bul

variyantları qaraqalpaq ádebiy tiliniń norması bolıp esaplanadı.

–ǵan/-gen formalı ótken máhál kelbetlik feyildiń tiykarǵı mánisi otken waqıttaǵı háreketke, jaǵdayǵa baylanıslı predmettiń belgisin bildiriw bolıp tabıladı. Predmettiń dinamikalıq hám máhállik belgisin bildiretuǵın –ǵan/- gen formalı ótken máhál kelbetlik feyili basqa kategoriyadaǵı sózlerden, yaǵnıy predmettiń máhállik emes statikalıq belgisin ańlatatuǵın kelbetliklerden, sonday-aq atlıqlardan feyilge tán grammatikalıq belgileri hám specifikalıq qásiyeti arqalı ayırıadı. Ótken máhál kelbetlik feyiliniń – ǵan/-gen formasıniń bunday feyillik belgileri tómendegilerden ibarat: Birinshiden, ol jańa semantikalıq kategoriyanı dóretpeydi, al kerisinshe, feyil semantikasın saqlaydı. Ekinshiden, dáreje mánisine iye. Úshinshiden, túr mánisin saqlaydı. Tórtinshiden, máhál hám meyil mánilerine iye. Besinshiden, ol feyil sózlerdey-aq atlıqtıń belgili bir seplik formaların basqaradı. Bizge belgili hár qanday feyil sóz qaraqalpaq tilinde óziniń bolımlı hám bolımsız formalarına iye. Sonday-aq hárekettiń bolıw yamasa bolmaw múmkinshiliklerin kórsetetuǵın formalar da bar. Olar feyildiń basqa sóz ózgertiwshi formaları menen salıstırılıp qaraǵanda júdá keń qollanılatuǵın formalarınan ibarat. Mine usı jaǵınan da bul kelbetlik feyil feyil menen oǵada tıǵız baylanıslı. Sebebi ol feyillik semantikanı saqlawshı barlıq feyil formalarına xarakterli –ma/-me (-ba/- be, -pa/-pe) affiksleriniń járdemi menen bolımsız formanı jasaydı.