MD hám PQJ / XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń janrlıq aspektten izertleniwi

XVIII ásirdiń ekinshi yarımında Qoqan xanlıǵına qaraǵan, biraq siyasiy jaqtan Buxara ámirligine ǵárezli bolıp turǵan. Sonıń ushın Qoqan xanlıǵı qaraqalpaqlarǵa islegen hár qanday zulımlıqlardı, Buxara ámiriniń kórsetiwi boyınsha islese de itimal. Sebebi qaraqalpaqlar ózleri jawınger xalıq bolǵan. Kóbinese, XVIII ásirde Buxara átirapın aylanıp jasaǵan. Biraq, hesh bir xanlıqqa tolıq baǵınbaǵan. Hátte, bul xalıq Buxara ámirine de baǵınbaǵan. XVIII ásirdiń ortalarında Miyankóldegi jasawshı qaraqalpaqlar ózleri menen birge feodallarǵa qarsı kóterilisi Qoqan xanlıǵın, Buxara ámirin biraz qáwip-qáterge ushıratqan»90. «Bunday kóterilisler XIX ásirdiń baslarında da bir neshe mártebe bolǵan»91.

Qullası, Berdaqtıń «Amangeldi» dástanı da tariyxıy temadaǵı shıǵarma. Onıń tariyxıylıǵın «kóplegen geografiyalıq jer atları: Túrkstan, Miyankól, Qoqan, Buxara, Andijan, Namangan, Marǵulan hám t.b. jáne de tariyxıy adam atları, mısalı: xan Miraydar, Ámir Xaydar (1800-1826- jj.), Shamurat, Muzappar, Dániyar-Daniyal, Asan Xudayberdi ulı, Amangeldi hám t.b. adam atları bar»92, ekenligin dálilleydi.

Negizinde, bul geografiyalıq jer atları da, adam atları da tariyxta bar ekenligin qaraqalpaq klassikalıq jazba ádebiyatın oqıǵanımızda biz jiyijiyi ushıratamız.

Al shıǵarmanıń janrlıq belgilerine itibar bergenimizde, onda epikalıq bayanlaw usılı basım bolıp tabıladı. Máselen, Amangeldiniń obrazın jaratqanda epikalıq dástanlardıń tásiri seziledi. Mısalı, Amangeldiniń isháreketleri giperbolalıq súwretlew usılları menen beriledi. Mısalı:

Amangeldi Túrkstanda

Hámir etse bir zamanda,

Láshker tartıp atlanǵanda,

Bólek-bólek duman keldi93

90Сонда. -30 б.

91Сонда, -15 б.

92Тлеўмуратов М. Бердақтың шығармаларындағы тарийхый дереклер. -Нӛкис: Қарақалпақстан, 1968. -15 б.

93Бердақ. Сайланды шығармалары. -Нӛкис: Қарақалпақстан, 1997. -112 б.

72

- degen qatarlarda dástanlardaǵı sıyaqlı qaharmandı batır etip kórsetiw hám onı súwretlew, onıń kúshiniń zor ekenin ayrıqsha belgilew úlken orın tutıp tur. Máselen, «Edige», «Ǵóruǵlı» sıyaqlı dástanlarda qaharmannıń usınday giperbolalıq usılda bayanlaw úlken orın iyelegen.

Dástanlarda kóbirek qollanılǵan usıllardıń jáne biri qaharmannıń mártligin arıslanǵa teńew hám onıń kúsh-qayratın bildiriw bolıp tabıladı. Mine, usı belgiler de «Amangeldi» shıǵarmasında ushırasıp otıradı. Mısalı:

Barıp dushpandı óltirdi,

Gellesin kesip keltirdi,

Mártligin jurtqa bildirdi,

Arıslan tuwǵan Amangeldi.

Qaytpadı bekten hám xannan, Kesherler shiyrin janınan, Amangeldiniń qolınan, Qutılmaǵı gúman boldı…94.

Degen shuwmaqlarda málim bolǵanı sıyaqlı Amangeldiniń obrazı mártmárdana jigittiń xarakterin ózinde jámlegen. Sebebi, onda epikalıq obraz dóretilgen. Amangeldiniń waqıyalardıń ishinde alıp barǵan isháreketleri, xan menen sóylesiwleri, ishki-sezimleri bayanlanıp, súwretlengen. Usınday obraz jaratıw qaharmanlıq dástanlarda úlken orın alǵan. Usı tárepten alıp qaraǵanda Berdaqtıń «Amangeldi» shıǵarmasınıń syujeti xalıq dástanlarında sáwlelengen mártlik-márdanalıq motivlerinen tiykar alıp qaytǵanlıǵı kózge taslanadı. Sonday-aq shıǵarmada qaharman xarakterin ashıp beriwde tariyxıy konfliktler tiykar etip alınǵan hám usı konfliktler menen baylanıslı waqıyalar bir syujetti payda etip tur. XIX ásirdiń ekinshi yarımında Orta Aziya regionında bolıp ótken siyasıy-tariyxıy waqıyalar

94 Бердақ. Сайланды шығармалары. -Нӛкис: Қарақалпақстан, 1997. -112 б.

73

nátiyjesinde Ámiwdáryanıń oń tárepindegi qaraqalpaqlar Rossiya tárepine ótedi (1873-jılı). Biraq, qaraqalpaqlardıń patsha Rossiyasına qosılıwı olardı eziwshilikten hám erkinlikten azat etpeydi. Patsha Rossiyası ústem toparlardıń mápin jaqlaydı. Qaraqalpaq xalqı burınǵısınsha awır jaǵdayda jasay beredi. Qaraqalpaqlardıń basınan ótkergen usı waqıyaları, xalıqtıń turmısları kórkem

ádebiyatta óz sáwlesin taptı. Usınday shıǵarmalardıń biri Berdaqtıń «Xorezm» dástanı boldı. Bul shıǵarmasında Berdaq, 1873jılǵı orıslardıń Ámiwdáryanıń oń tárepindegi xalıqtı ózine qaratıw maqsetinde basıp alıwshılıq urısın hám olardıń hákimshilik tutım-rejelerin dawam etkenin kútá sheberlik penen áshkaralaydı.

Ásirese, onda ol, orıs kolonizatorların, orıs samoderjaviyasın hám ǵayrı dindegilerdi (kápirlerdi), hátteki barlıq basıp alıwshılardı qaralaydı.

«Berdaq dástanda Xorezmniń patshaların kótermeleydi, olar puqara xalıqqa tiygizgen paydası hám zıyanı boyınsha salıstırıladı. Basıp alıwshılar da dini bólek (kápir) bolǵanlıǵı sebepli emes, al olar Xorezmdi basıp alıp, sol eldiń abadanlasıwı ushın qanday is isledi, qanday mápi tiydi? Mine, usı principti shayır názerde tutıp, Iskender Zulxarnayındı, Shıńǵıstı, Xorezmniń óziniń xanları Allaqulı, Mádreyim sıyaqlılar menen qatar qoyıp sóz etedi. Berdaq mınaw Iskender, mınaw Shıńǵıs, mınaw Sultan Maxmud, ya Allaqulı demeydi, olardıń hár biriniń Xorezmdi iyelegennen keyin, yaki Xorezm taxtına otırǵannan soń el jurttıń awhalı qalay

ózgerdi, yaki ol apatshılıqqa giriptar boldı ma, onı avtor, olardıń birin-birine salıstıra otırıp, jasırmay súwretleydi»95.

«Xorezm» dástanı kóp jıllarǵa shekem reakcion diniy shıǵarma dep qaralanıp ta júrdi. Buǵan A.Savickiydiń Tashkentten shıǵatuǵın «Zvezda Vostoka» jurnalında basılǵan «Qaraqalpaq kúndelik dápterinen» degen maqalası sebep boldı. Onda ol, Berdaqtı «qaraqalpaq feodallarınıń hám musılman ruwxanıylarınıń ideologı», «suwpı-iyshanlardıń reakciyashıl ideyaların bildiriwshi», «qara hám

ótirik ideyalardı násiyatlay otırıp»,

74

«Xorezm» shıǵarmasında «kápirlerge isenbewge» shaqırıp, «miynetkesh qaraqalpaq ushın eń qádirli nársege is penen tekserilgen hám waqıt sınaqlarınan

ótken orıs xalqı menen doslıqqa qol sala otırıp»,

«jaramsız rol atqardı»96 - dep aytıladı. Nátiyjede, Berdaqtıń aldınǵı shıqqan tańlamalı toplamlarına «Xorezm» hám «Shejire» dástanları kirmey qaldı.

A.Savickiydiń «burmalanǵan kóz-qarasların» ádebiyatshı S.Axmetov óziniń

«Berdaq tuwralı kritikalıq maqalalar hám olardıń xarakteri» - degen miynetlerinde usı máselelerdi ashıp beredi. Berdaq, «óz zamanı ushın - bul progressivlik poziciyalarda turǵan haqıyqat xalıq shayırı. Ol óz xalqınıń awır jaǵdayın ayqın kórdi hám oǵan qabırǵası qayıstı, biraq, sol dáwirdegi siyasiy-ekonomikalıq jaǵdayǵa baylanıslı xalıqtı azat etiw jolların bilmegeni menen, usı azatlıqtı árman etti, eziwshiliktiń joq etiliwin, keleshekten azatlıqtı hám teń huqıqlıqtı kútti»97, - dep alım A.Savickiydiń burmalawshılıq pikirlerin hám onıń principsizligin dálillep beriwge umtıladı.

Al, «Xorezm» dástanına tańılıp júrgen sol ayıplar tuwralı ilimpaz A.Murtazaev óz miynetinde bılay dep jazǵan edi: «Qoljazbalardı úyrenip qaraǵanımızda, onıń «áwele aytsam bismilla, bismilla islam quwatı» dep qádimgi tradiciyalı baslama menen baslanǵanlıǵı menen, bir e ki jerde

«musılman», «kápir» sózleriniń ushırasatuǵınlıǵınan tısqarı hesh qanday din, yaki reakciya joq», «Xorezm» dástanı A.Savickiy aytqanday diniy mistikalıq, panislamizm baǵıtında jazılǵan shıǵarma emes, sebebi onda kápir de, musılman da birdey, ekewi de adamnıń perzenti dep súwretlenedi»,

«Berdaq, qaysı bir xalıq qaysı bir dinde bolıwına qaramastan, olar bir adamnıń balasınday bolıp jasawǵa minnetli degen ideya jaratqan»98. «Xorezm»

- xalıqtıń tariyxıy sharayatınan tuwǵan Berdaqtıń nızamlı tól dóretpesi»99. Biz de usı pikirlerdi qollap-quwatlaymız.

96Савицкий А. Из каракалпакского дневника. // Звезда Востока. 1953. -№12. –Б.96-103; 1954. -№1. Б.103-109.

97Ахметов С. Бердақ туўралы мақалалар ҳәм олардың характери. // Қызыл Қарақалпақстан. 1954. 21-сентябрь, -№189. -Б.2-4.

98Муртазаев А. Бердақ шығармаларындағы заманагӛйлик ҳәм шеберлик. -Нӛкис: Қарақалпақстан, 1993. Б. 65-68.

75

Berdaq «Xorezm» dástanında Xorezmdi basıp alǵan barlıq patshalardıń hámmesin de biletuǵınlıǵın, ásirese zulımlıqtı orıs patshası olardan da beter ótkerip jibergenin sóz etip, Xorezmdi gúllán tariyxında úsh mártebe ǵayrı din alǵanın aytadı, máselen, b.e.sh. IV ásirdegi Iskender Zulxarnayınnıń basqınshılıq penen hámmeni búldirgenin, al Shıńǵısxannıń Xorezmdi qarap qılǵanın, orıs patshasınıń apatshılıq keltirgenin, bárinen de beter onıń barlıq jerdi wayranshılıqqa aylandırǵanın jırlaydı. «Xorezm» musılmanlardıń dinin, hár xalıqtıń ózine tán ullılıǵın esapqa almastan, olardı kemsitiwine, húrmet kórsetpewine, qaytama kemkemnen kúnnen-kúnge olardı qorlawın dawam ete beriwine qarsı jazılǵan Berdaqtıń eń zamanagóy dóretpeleriniń biri bolıp tabıladı»100.

Shıǵarmanıń epikalıq belgileri máselesine kelsek, onda mınalardı aytıp ótiw orınlı. Shıǵarmada insaniyattıń jaratılıwı, onda payǵambarlardıń qáramatı, sondayaq eldi basqarǵan xanlıqlar, patshalıqlardıń atları izbe-iz keltiriledi. Usı xan, biylerdiń islegen isháreketleri keń epikalıq túrde súwretlenedi. Shayır bunda lirikalıq qaharman retinde emes, al bayanlawshı retinde kórinedi. Xorezm haqqındaǵı waqıyanı yaǵnıy «hiqayattı» baslawda xalıq dástanlardiki sıyaqlı aldın bayanlaw túri qollanılǵan. Mısalı:

Arzım eshit begúw xanlar,

Shiyrin ziban núqtádanlar,

Eshit diyni musılmanlar,

Xorezmniń hiqayatı.

Nemáti jan nemát jisim, Diyn Xorezm boldı isim, Shul Xorezmge úch qısım, Etdi káfirniń zaxmáti101.

100Сонда. -75 б.

101Бердақ. Сайланды шығармалары. -Нӛкис: Қарақалпақстан, 1997. -164 б.

76

Mine, usı qatarlardan keyin Xorezm xan, biylerin, ol jerde bolıp ótken waqıyalardı bayanlap baslaydı.

Patsha Rossiyasınıń Xorezm elatına qılǵan eziwshilikleri, sútemleri tiykarında bolǵan konfliktler shıǵarmada syujetti payda etip tur. Waqıyaǵa tek

ǵana bir qaharman emes, al bir topar adamlar yaǵnıy personajlar qatnasıp, sol konfliktlerdi alıp baradı. Usı konfliktler tiykarında da hár bir personaj hám qaharmanlardıń xarakteri ashıp berilgen. Mısalı, xalıqtıń árzıw-ármanı shıǵarmada bılay bayanlanǵan:

Musılmana dáfi kúshad, Diyn Xorezm bolǵay abad, Ziyri zábár latımanat.

Bolǵay haqnıń inayatı102.

Bunday bayanlaw shıǵarmanı lirikalıq qosıqlardan ayırıp tur. Sebebi, shıǵarmada lirikalıq «Men» onshama kórine bermeydi, onda epikalıq bayanlaw basım. Shıǵarmada qaharman hám personajlardıń hár bir isháreketi tolıǵı menen ashıp berilgen.

Jáne mınanı da aytıw kerek «Xorezm» dástanı Berdaqtıń eń sońǵı epikalıq dóretpesi. Ol usı shıǵarmasın jazıp bolǵannan keyin, 73 jasında, 1900-jılı, dekabr ayında Ámiwdáryanıń quyar jerine jaylasqan Aqqala awılında kóz jumadı.

Juwmaqlap aytqanda, Berdaq, qaraqalpaq xalqınan shıqqan gumanist, demokrat, haqıyqat xalıq shayırı. Mine usı shayırdıń dóretiwshiliginde tariyxıy waqıyalardıń keń polotnosın kóriwge boladı. Sol dáwir waqıyalardı keńnen súwretlew ushın shayır jazba ádebiyatta epikalıq janrdı tańlap alıp, onı waqıyalardıń kórkem bayanı menen toltırǵan. Sonlıqtan shayır dóretiwshiliginde epikalıq shıǵarmalardıń evolyuciyası kórkemlik dárejede rawajlanıp, biziń usı kúnimizge jetip kelgen.

1. XIX ásir qaraqalpaq jazba ádebiyatında hárqıylı janrlardıń payda bolıwı menen bir qatarda epikalıq janrda da birqansha shıǵarmalar dóretildi.

102 Сонда. -169 б.

77

Bul janrdıń júzege keliwide xalıqtıń siyasiy-tariyxıy, mádeniy turmısı menen baylanıslı boldı. Publikeǵa óz dáwiriniń baslı máselelerin keńnen súwretleytuǵın shıǵarmalar hám qaharmanlıq obrazlar kerek boldı. Bul máseleni sheshiwde epikalıq janrlardıń múmkinshiligi kóp edi. Sonlıqtan, qaraqalpaq klassikalıq

ádebiyatında epikalıq janrdıń rawajlanıwına jol ashıldı. Yaǵnıy XIX ásir qaraqalpaq jazba ádebiyatında epikalıq janr ádebiy qubılıs sıpatında júzege keldi.

2. XIX ásir hám XX ásirdiń basındaǵı epikalıq shıǵarmalar xalıq dástanlar menen baylanıslı kelip shıqqan, sonday-aq onıń genetikalıq tamırları awızeki

ádebiyattaǵı terme-tolǵawlarǵa da barıp taqaladı.

3. XIX ásirdegi epikalıq shıǵarmalardıń janrlıq qásiyetlerin sıpatlaytuǵın baslı belgiler tómendegishe:

a)olarda avtor kóbinese bayanlawshı yaki personajlar sıpatında qatnasadı:

b)syujet, motivler, konfliktler bar:

v) qaharmanlar hám basqa da personajlar qatnasadı:

g) usı dáwirdegi epikalıq shıǵarmalarda waqıyalar proza menen emes, al qosıq penen epikalıq planda súwretlenedi.

4. XIX ásir hám XX ásirdiń basındaǵı qaraqalpaq ádebiyatında epikalıq janrdıń rawajlanıwında Óteshtiń «Hayran e tti», Ábdiqádirdiń

«Qızketken», Qudaybergenniń «Márdikar», Qulmurattıń «On toǵız» shıǵarmaları belgili dárejede áhmiyetke iye.

5. Usı dáwirdegi epikalıq janrdıń qáliplesiwinde hám rawajlanıwında Berdaqtıń «Aqmaq patsha», «Aydos baba», «Ernazar biy», «Qulen bolıs», «Amangeldi» sıyaqlı epiaklıq shıǵarmalaları úlken kórkem-estetikalıq áhmiyetke iye boldı. Berdaq óziniń epikalıq shıǵarmaların dástanshılıq qıssaxanlıq dástúrlerin paydalanıp jazǵan.

78

JUWMAQ

Biz pitkeriw qánigelik jumısımızda ''XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń janrlıq aspektten izertleniwı' degen tema ústinde jumıs alıp bardıq. Pitkeriw qánigelik jumısımız krisiw, juwmaq, paydalanılǵan ádebiyat hám 2 baptan tısqarı onıń ishinde bir neshe bólimlerdi óz ishine qamtıydı.

Pitkeriw qánigelik jumıstıń kirisiw bólimi pitkeriw qánigelik jumıstıń maqseti hám wazıypaları, ilimiy jańalıǵı, metodologiyalıq tiykarı, jumıstıń aprobaciyası hám jumıstıń qurılısnan turadı. Sonday-aq bul bólimniń baslanıwında

Ózbekstan Respublikası prezidenti Islam Ábdiǵanievich Kárimovtıń miynetlerinen paydalandıq. Al tiykarǵı maqset wazıypalarında bul tema boyınsha izertlew jumısların islegen qaraqalpaq ilimpazlarınıń atın hám olardıń ilimiy miynetlerin kórsetip óttik. Metodologiyalıq tiykarında rus, qaraqalpaq, ózbek hám t.b. xalıqlardıń ilimiy miynetlerine súyendik.Jumıstıń aprobaciyasında bul tema boyınsha jaqlaǵan kandidatlıq, doktorlıq dissertaciyalardıń islengenligin, maqalalardıń járiyalanǵanlıǵın kórsettik. Jáne bul pitkeriw qánigelik jumıstıń kafedrada professor-oqıtıwshılar tárepinen oqılǵanlıǵın aytıp óttik.

Jumıstıń qurlısında XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatın janrlıq kózqaraslardan barlap qaraǵanda, onda lirikalıq shıǵarmalardıń basım orın tutatuǵının bayqaw múmkin. Sonıń menen birge ádebiyatta epikalıq janrlar da óz ornın iyeley baslaydı. Olar bir jaǵınan, xalıq dástanları, qıssaları menen tamırlas bolsa, ekinshi jaǵınan, Shıǵıs jazba epikalıq dástúrler menen jaqsı baylanısadı. Onday-aq XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatında epikalıq janrdıń payda bolıwı xalıqtıń tariyxıy-mádeniy turmısı menen baylanıslı boldı, dep juwmaq shıǵardıq. Sebebi, XIX ásir qaraqalpaq xalqınıń sociallıq turmıs dárejesi, tariyxıy hám mádeniy sharayatları, kórkem estetikalıq talapları epikalıq janrdıń payda bolıwına, qáliplesiwine tásir jasaydı. Shayırlar tariyxıy, sociallıq temalardı epikalıq

79

planda sáwlelendire baslaydı. Buǵan Berdaqtıń «Shejire», «Aydos baba», «Ernazar biy», «Aqmaq patsha» dástanları dálil bola aladı.

XIX ásir qaraqalpaq shayırları xalıq epikalıq shıǵarmaları dástúrlerine súyene otırıp, ózleriniń epikalıq shıǵarmaların kórkem tildiń proza (qara sóz) túrinde emes, poeziya (qosıq) túrinde dóretkenin kórsettik.

XIX ásir qaraqalpaq klassikalıq ádebiyatında dóretilgen epikalıq janrdıń genetikalıq tamırları xalıq dástanlarına, terme-tolǵawlarına barıp taqalatuǵının aytıp óttik.

XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatındaǵı epikalıq shıǵarmalardıń

janrlıq qásiyetleri mınalarda málim boladı degen juwmaqqa keliwge boladı:

a) Epikalıq janr kólemli bolıp, shayır onda lirikadaǵı sıyaqlı sırtqı dógerektiń tásiri menen qaharmanda payda bolatuǵın ishki sezimdi bayan etiw menen yaki dramadaǵı sıyaqlı qaharmanlardıń ayırım jaǵdaydaǵı háreketin, dialogların beriw menen sheklenbey, al shıǵarmada qaharmanlardıń, personajlardıń belgili bir waqıt ishindegi háreketin, gúresin, turmıstaǵı, sana-sezimindegi, xarakterindegi

ózgerislerdi izbe-iz súwretlep, qaharmanlardıń qanday jaǵdayda jasap atırǵanlıǵı, háreketi, gúresi tuwrısında izbe-iz maǵlıwmat beredi.

b) Sonday-aq, epikalıq shıǵarmada shayır súwretleytuǵın waqıyasına bolǵan qatnasın, kózqarasın, lirikalıq shıǵarmadaǵı sıyaqlı barlıq waqıtta tuwrıdan-tuwrı

óziniń (lirikalıq «men»i) atınan bayanlamay, al onı qaharmanlardıń, personajlardıń obrazı arqalı bayan etedi.

v) Sonıń menen birge XIX ásirde payda bolǵan epikalıq shıǵarmalarda qaharmanlardıń, personajlardıń qarama-qarsılıqlarınıń, gúresleriniń belgili bir basqıshı, birqansha waqıyalar – syujetler bayan etilgen.

g) Sonday-aq, sol dáwirdegi epikalıq shıǵarmalarda waqıyanıń ishinde háreket etetuǵın ayırım personajlardıń portretindegi, xarakterindegi, tilindegi individual ózgeshelikler de beriledi.

80

XIX ásir qaraqalpaq klassikalıq ádebiyatında Berdaqtıń «Aqmaq patsha», «Aydos baba», «Ernazar biy», «Qulen bolıs», «Amangeldi», «Xorezm», «Ráwshan», «Shejire» hám t.b. sıyaqlı epiklıq shıǵarmalaları epikalıq janrdı qáliplestirdi hám rawajlandırdı. Berdaq óziniń epikalıq shıǵarmaların dástanshılıq usılınıń tásirinde jazǵan. Shayır óz shıǵarmalarında waqıyalardı qosıq qatarları menen súwretlegen.

XIX ásir epikalıq shıǵarmalarda awızeki dóretpelerdiń dástúrleri keń saqlanıp qalǵan dep aytıwǵa boladı. Ásirese usı dawir epikalıq shıǵarmalarda tolǵaw hám dástanshılıq stildiń basım ekenin ayta alamız.

81