MD hám PQJ / XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń janrlıq aspektten izertleniwi

turatuǵın shaytanıy isler (buzıqlıq, nápsiqawlıq hám t.b. pás qulıqlar). Olardan saqlanıw kerek, olardı jeńiw kerek.

Keltirilgen mısaldıń ekinshi bántiniń dáslepki eki qatarı suwfiylik poeziyanıń “sır“ (qupıya) shárti boyınsha qurılǵan. Bul shárt boyınsha ashıq óz

ıshqısın júreginde qupıya saqlawı lazım. Bul ıshqı shın ashıq bolǵan bendeniń qudaǵa qatnasın bildiretuǵın rámziy (simvolikalıq) belgi. Sonlıqtan Ahmad Yassawiydiń “Zikrin tamam qilib utdim devonaga, Haqdin wzga hech swzlamay begonaga“, Máshireptiń “Yurakning dardini har dwstu dushmandin nihon tuttim“

(Ishqımdı dos-dushpannan sır tuttım-Q.J.) yamasa Nawayınıń “Dardini baski nihon tuttim - wlarman pinhon“ (Eger dártimdidemek ıshqımdı - sır tutqan bolsam, sırımdı ashpastan ólermen- Q.J.), sonday-aq Ziywar shayırdıń “Men sáni sáwmishám eldin yagana, Adıńnı qılmadım yurtqa áshkara“ degeniniń mánisi suwfiylik iliminiń sır maqamına barıp tireledi.

Ziywar shayırdıń ıshqı-muhabbat temasına arnalǵan shıǵarmalarınıń ishinde

“Bir janan“ qosıǵı ayırıqsha kórkemlik hám emocionallıq kúshke iye. Lirikanıń syujetlik mazmunı tómendegishe: ashıq (lirikalıq qaharman) tún ortada uyqıda jatırǵanında námálim bir gózzal onı ádep-ikram menen oyatıp, kóz aldında jilwanaz etip turadı (“Kózime kórunub begler bir janan, mıń jilwa naz áylep baqtı da ketti“). Biraq bul janan lirikalıq qaharmanǵa bir kórinedi de, shiyrin-sheker sózler aytıp, sol zamatı ǵayıp boladı. (“Zaman eglenmeyin shıqtı da ketti“). Lirikalıq qaharman janandı kórgende aqıl-esin joǵaltıp (“Aqlımnı ketirdum kórgen shul zaman“), otqa túsedi, júrek-bawrı ezilip, janınan úmitin úzedi. Bunnan soń shayır shıǵıs poetikasınıń ráńbáráń boyawları menen sol namálim gózzaldıń portretin sızadı: ol Láyli, Zuhra, Sánem yańlı ápsanawiy gózzallarǵa usaǵan, kirpigi oq, qashları káman (jayday iyilgen), zulpı qara, tili shiyrin, tisleri sádep (merwert), qáwmeti tuwbı aǵashına (beyishte ósetuǵın, máńgi jasıl, sulıw ápsanawiy daraqqa) megzes, ústine atlas qamqa kiygen, basında túrme, álinde ruwmal hám t.b. Lirikalıq qaharman bul

42

ájayıp jánandı kórgende ter bolıp aǵıp ketedi (“Ashıq Ziywar anı kórgen máháli, Araq saylan etib aqtı da ketti). Qosıq usınıń menen juwmaqlanadı.

Ájiniyazdıń kópshilik shıǵarmalarınıń mánisin burınǵı qáliplesken dástúr boyınsha biz ádebiyatshılar xatqa túsken halında, dúnyawiy obrazlar hám dúnyawiy túsinikler sheńberinde talqıyın etip keldik. Bunı joqarıda aytqan edik. Sonıń ishinde “Bir janan“ qosıǵı da sol uranda talqılanadı. Geypara ádebiyatshılar tún ortada uyıqlap atırǵan jigitti qızdıń oyatqanı qolaysız dep túsinedi.51 Al, ekinshileri bul jaǵdaydı basqasha túsindiredi: “Revolyuciyaǵa shekemgi dáwirde qaraqalpaq bayları, molla-iyshanları hám ámeldarları boy jetken qızlar menen ullarına bólek otaw tigip bergen hám olar usı úyde jasap, qızlar jigitlerdi, jigitler qızlardı qonaq retinde qabıllaǵan hám usınday usıl menen ózleriniń ómirlik joldasın tańlaǵan“.52

Qosıq tekstin xatqa túsken halında jónekey túsinsek, eki ádebiyatshınıń da talqılawı turmıs shınlıǵınan uzaq emes. Tún ortada qızdıń jigitti uyqıdan oyatıwı da

ádepten emes, sonıń menen birge bardamlı xojalıqlar qızları menen ullarına bólek otaw tigip beretuǵını da, olarda qatar-qurbılardıń qatnası menen otırıspalar, zıyapatlar beriletuǵını da turmıslıq faktler. Biraq bul jerde izertlewshiler ashıqtı hám onıń mashıǵın (tekstte “janan“) dúnyawiy, kúndelikli turmıstan izleydi. Al, Ziywar shayır “Bir janan“ hám basqa da bir qatar ashıqlıq qosıqların shıǵıs romantikası usılında, suwfiylik iliminiń tiykarǵı baǵdarların, suwfiylik poeziyanıń kórkemlik dástúrlerin basshılıqqa alǵan halda jazǵan. Qosıqta dúnyawiy (jismaniy)

ıshqı emes, al iláhiy (haq), mistikalıq ıshqı jırlanadı. Onda haq diydarına ıntıq bolǵan bendeniń otlı ıshqısın jırlaw arqalı musılmannıń qudaǵa bolǵan qatnası beriledi. Suwfiydiń (ashıqtıń) yarǵa ıntıq bolıp aqshamları diydar (haqtıń) kútip jatıw motivin turmıstaǵı dúnyawiy obrazlar hám túsinikler menen beriw dástúri shıǵıs poeziyasında burınnan bar. Bir mısal:

51№1лимбетов Б. 6жинияѕды4 лирикасы. Н5кис, “№ара3алпа3стан“, qoiq, ur-бет.

52Байнияѕов №. 6жинияѕ шайыр мийрасларыны4 81ѕирги иѕертлени7 жа2дайлары. “6ми7д1рья“, N q0-qw, qoot, q0w-бет.

43

Tún oqsham keldiyu kelmas mening shami shabistanim,

Bu anduh wtidan har dam quyar parvanadek jonim.53

Nawayınıń joqarıda keltirilgen matla báyiti menen baslanatuǵın ashıqlıq

ǵázzelinde lirikalıq qaharman tún ortada yar kútip, yaǵnıy diydar kútip jatadı

(tekstte “shami shabistan“), onıń dártinen áziyz janı azap shegedi. Biraq, yar diydarın kóriwge nesip etse, lirikalıq qaharman óz janınan keshiwge tayar (““amim yuq buyla yuz jondin, etib gar kelsa jonanim“).

Aqshamları ashıqtıń diydarın kútip jatıw awhalı suwfiy shayırlardıń lirikasındaǵı dástúrli motivlerden, Ájiniyaz suwfiylik poeziyanıń baslı motivlerin tereń ózlestirgen, olardı óz shıǵarmalarında qollanǵan. Talqıyın etilip otırǵan “Bir janan“ qosıǵında Ájiniyaz usı diydar kútiw hám diydar kóriw (mójiza kóriw momenti) motivlerin ustalıq penen paydalanǵan.

Suwfiylik tálimat boyınsha haq diydarına erisiwdiń uzaq hám mashaqatlı jolları, hár qıylı basqıshları (maqamları) bar. Haqqa ashıq bolıp, onıń jolına basın tikken suwfiy bul maqamlardı tabanlı túrde, izbe-iz iyelep baradı.

Suwfiylik poeziyada ashıqlıqtıń túrli maqamların (basqısh-ların) kórkem sóz benen jetkerip beriw úrdis bolǵan. Ásirese, suwfiylik iliminiń hal maqamın (ilmi hal) sóz benen jetkeriw kútá qıyın bolǵan. Bul maqamda ashıq (mistik) ózi ómir boyı izlep júrgen haq diydarın kóriw baqtına minásip bolıwı múmkin. Onı ashıq aqıl-huwısh penen, kóz benen emes, al kewil menen, júrek penen sezedi. Hal momenti sonshelli qısqa, E.Bertelstiń aytıwı boyınsha ol hesh bir waqıt birligine jayǵaspaydı (“vnevremenno“).54 Hal momentinde suwfiy (ashıq) ózligin joǵaltıp, ruwxıy sezimlerdiń eń biyik shıńına jetedi, yaǵnıy materiallıq dene sıpatında

ózligin joǵaltıp, ruwxıy dúnya shegerasına ótedi. Ájiniyazdıń “Ashıq Ziywar anı kórgen zamanı, Araq saylan etip aqtı da ketti“ degen qatarları ashıqtıń ózligin joǵaltıp hal momentine ótkenine isharat bolıp e saplandı. Biz dúnyawiy

53Навоий. №ора к7ѕим. Тошкент, qoii, 4iy-бет.

54Бертельс Е. Суфиѕм и суфийская литература. с. y0.

44

obrazlar sheńberinde túsinip kelgen “Bir janan“ qosıǵında Ájiniyaz joqarıda aytılǵan hal momentin beriwge talaplanǵan. Qosıq orta ásirlik ádebiyatta keń tarqalǵan mójiza (videne) usılında jazılǵan. Bul usılda orta ásirlik Shıǵıs hám Batıs shayırları kóp shıǵarmalar dóretken. Mısalı, Ahmad Yassawiydiń bir qatar hikmetleri buǵan dálil bola aladı:

Un sakkizda chiltan birla sharob ichdim,

Zikrin aytib hozir turib kwksim teshdim,

Rwza qildi jannat kezib, hurlar kúchdim,

Haq Mustafo jamallarin kwrdim mano.55

Bul jerde lirikalıq qaharman mójiza kóriw (káramat kóriw) arqalı kózge kórinbeytuǵın shiltenler (ǵayıp erenler) menen hámsuhbat boladı, jánnetke túsip, húr qızların qushadı, álleqashan dúnyadan ótip ketken payǵambardıń (Mustafa) mubárek jamalın kóredi.

Al, Batıs Evropa ádebiyatında mójiza usılında jazılǵan shıǵarmalardıń úlgisi retinde orta ásirlik Italiya shayırı Dante Aligeridiń “Iláhiy komediya“ (“Bojestvennaya komediya“) shıǵarmasın kórsetiwge boladı. Onda avtor mójiza kóriw arqalı ol dúnyaǵa túsip, jánnet penen dozaqtı tolıq aralap shıǵadı, olardı tolıq súwretlep beredi. Ájiniyaz dúnya ádebiyatındaǵı usı mójiza motivin “Bir janan“ qosıǵı arqalı birinshi mártebe qaraqalpaq poeziyasına alıp kirdi. Ol mójizanıń múmkinshiliklerin paydalanıp, ashıqtıń (lirika-lıq qaharmannıń) diydar kóriw daqıyqasın (momentin) dúnyawiy obrazlar járdeminde tımsalıy (allegoriyalıq) súwretlew usılı menen bergen. Qosıqta shayır lirikalıq qaharmannıń arzıw etip,

ıntıǵıp kútip júrgen diydarın gózzal hayal obrazı menen beredi. Onıń portreti joqarıda eskertkenimizdey orta ásirlik Shıǵıs poeziya-sınıń dástúrli boyawları menen sızıladı. Mine, usı ájayıp obraz lirikalıq qaharmanǵa mójiza bolıp kórinedi

(“Kózime kórinub beglár bir janan“). Suwfiylik ilimge muwapıq diydar kóriw payıtında ashıq aqıl-huwshın ketirip, adam sıpatında ózligin joǵaltadı. Tómendegi qatarlar suwfiydiń

55 А8мад Ясавий. *икматлар. 55-бет.

45

(ashıqtıń) usı dúnyadan kóship, basqa bir ruwxıy dúnyaǵa ótkenin kórsetedi: Oyǵanıp uyqıwdın kórsám bir janan,

Aqlımnı ketirdim kórgán shul zaman.

Áziz janım tándin shıqtı da ketti. Ashıq Ziywar anı kórgen zamanı, Araq saylan etip aqtı da ketti.56

Demek, ashıq óz mashıǵın kórgen zamatta materiallıq dene sıpatında ózin joǵaltqanın, araq-ter bolıp aǵıp ketkenin aytadı.

Solay etip, Ájiniyazdıń “Bir janan“ qosıǵı shın ashıqtıń eń áziz ármanı bolǵan diydar kóriw daqıyqasın dúnyawiy obrazlar hám túsinikler menen beredi. Bul moment ruwxıy rawajlanıwdıń shıńına jetken kámil insan (ideal insan) ideyası menen suwǵarılǵan tereń filosofiyalıq túsinikti ańlatadı. Suwfiylik (tasawwıf) tálimatı sol kámil insan dárejesine erisiwdiń ilimiy hám ámeliy quralı bolıp esaplanadı.

Juwmaqlap aytqanda, Ájiniyaz shayırdıń qaraqalpaq poeziyası tariyxında birinshi mártebe pinhanı lirika (intim lirika) tártipleri boyınsha qosıqlar jazıp, olardı janrlıq qubılıs dárejesine jetkeredi. Joqarıda aytıp ótkenimizdey shayırdıń pinhanı lirikasında ashıqlıq teması sáwlelenedi. Biraq onda ashıq obrazı dúnyawiy turmıs negizinde realistlik usılda jaratılmaydı, al ruwxıy dúnya sheńberinde romantikalıq usılda jaratıladı. Shayır muhabbat qosıqlarında shın ashıq obrazı arqalı quda hám kámil insan, paniy dúnya hám baqıy dúnya, ruwxıy dúnya hám materiallıq dúnya usaǵan tereń filosofiyalıq máselelerdi kóteredi. Ájiniyazdıń ashıqlıq qosıqlarında janı taza, ruwxı joqarı, sap hújdanlı kámil insan obrazı kórinedi.

Ájiniyaz XIX ásir qaraqalpaq poeziyasın jańa janrlıq kórinis-pinhanı (yamasa intim) lirika menen, sonday-aq jańa obrazlar ashıq hám mashıq obrazları menen bayıttı.

56 6жинияѕ. 56, 52-бетлер.

46

b) Lirikanıń forması boyınsha klassifikaciyalanıwı ( murabba, tórtlik,

muxammes)

Shıǵıs ádebiyatında kóp ushırasatuǵın, lirikalıq formalardıń biri - murabbalar. Sózlik mánisi boyınsha murabba arab tilinde tórt degen sanaq sandı bildiredi, al terminologiyalıq mánisi boyınsha tórt qatarlı bir neshe bántlerden turatuǵın qosıqtı (sherdi) ańlatadı. Murabba haslında lirikanıń kitabıy forması bolıp, aruz ólsheminde jazılatuǵın bolǵan. Murabbanıń keń tarqalǵan klassikalıq

úlgileri a-a-a-a, b-b-b-a, v-v-v-a túrinde uyqasadı hám sońǵı bántte shayırdıń taqallesi (shayırdıń laqabı) keltiriledi. Ózbek ádebiyatında murabba Xoja Ahmad Yassawiy poeziyasında baslanıp (XII ásir), sońǵılıqta Nawayı (XV ásir) Máshirep (XVII-XVIII áá.), Muqimiy (XIX á.) dóretiwshiliginde joqarı dárejege kóterildi.

Tórtlikler

Házirgi zaman qaraqalpaq poeziyasında “tórtlikler“ yamasa “rubayılar“ degen aydarlar astında tórt qatarlı qosıqlar jiyi kórinip turadı. Biraq bulardıń qaysısı tórtlik, qaysısı rubayı ekenin oqıwshılar ajırata almay geyde qıynaladı. Sebebi, olardı bir biri menen salıstırǵanda anıq ayırmashılıqlar taba almaysań. Rubayı da tórt qatar qosıqtan turadı hám juwmaqlanǵan oypikirdi, ideyanı beredi, tórtlik degenimiz de tap usınday. Biraq rubayılar menen tórtliklerdi izertlep

úyrengen ádebiyatshı alımlar olardı qatań ajıratadı. Olardıń aytqanların jıynaqlastırıp rubayıǵa tómendegishe anıqlama beriw múmkin: óziniń janrlıq qásiyetleri boyınsha qatań mazmunlıq hám kompoziciyalıq shártlerge baǵınadı. Mazmunı boyınsha kóbinese filosofiyalıq, didaktikalıq, geyde ashıqlıq temalarındaǵı oy-pikirlerdi beredi. Kompoziciyası boyınsha shártli túrde tórt qatardan ibarat boladı hám usı tórt qatarda juwmaqlanǵan tema, ideya beriledi. Usı tórt qatar qosıq óz aldına pútin bir ádebiy shıǵarma sıpatında kózge taslanadı. Rubayınıń hár bir qatarı kópshilik jaǵdaylarda juwmaqlanǵan oy-pikirdi bildiretuǵın óz aldına sintaksislik forma (gáp) bolıp keledi. Rubayılar kóbinese a- a-b-a

47

yamasa a-a-a-a tárizinde uyqasadı. Rubayılar aruz qosıq ólshemine tiykarlanıp jazıladı.57 Mısallar:

Ishqing, netay, ixtiersiz qildi meni, (a)

Sabrimni olib qarorsiz qildi meni (a)

Olam eli ichra orsiz qildi meni (a)

Zuxd axliga (namazxan, taxıwa musılmanlarǵa -Q.J.) etiborsiz qildi meni (a)

(Babur).

(Ogaxiy)

Bul mısallar klassik poeziyadan alınǵan hám rubayı janrınıń barlıq

tártiplerine baǵındırılǵan shıǵarmalar. Al qaraqalpaq klassikalıq poeziyasında rubayılar bar ma? Bul jóninde hár qıylı pikirler bar. K.Mámbetov, H.Hamidov óz miynetlerinde Ájiniyazdıń tórt qatardan ibarat qosıqların rubayı dep ataydı.58

Mısal retinde olar Ájiniyazdıń: Qasqaldaqqa bir aǵarı may pitse, Ǵarqıldap kúledi kólin tanımas, Patshanıń dáwleti qaytayın dese, Kózine may pitip elin tanımas

-degen tórtligin keltiredi.

Sonday-aq ádebiyatshı B.Qálimbetov ta Ájiniyaz rubayı jazǵan degen pikirde hám Ájiniyazdıń “Ayrılsa“ redifli qosıǵınan bir tórtlikti rubayınıń

57*а33улов И. Yѕбек адабиетида рубайи. Тошкент, “ФАН“, qoiq, y-бет; Орѕибеков Р. Лирикада кичик жанрлар. Тошкент, qou6, 52-o0-бетлер; Насиров О., Жамалов С., Зиевуддинов М. Yѕбек классик шеърияти жанрлари. Тошкент, “Y3итувчи“, qouo, qtr-qyy-бетлер; Т7йчиев У. Лирика. - Адабий турлар ва жанрлар. Уч жилдлик. 2-жилд. Тошкент, “ФАН“, qoow, qoy-qoi-бетлер; Жамал Камол. Лирик шеърият. Тошкент, “ФАН“, qoiy, tt-бет.

58М1мбетов К. 6жинияѕ. Н5кис, “Билим“, qoor, qwq-qww-бетлер; *амидий *. Шы2ыс тиллериндеги жаѕба д1реклер 81м XIX 1сирдеги 3ара3алпа3 шайырлары. Н5кис, “Билим“, qooq, qyt-бет.

48

úlgisi retinde mısalǵa keltiredi.59 Shaması ol bul qosıqtıń hár bir tórt qatarın óz aldına bir rubayı dep qarasa kerek. Al Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı, poeziya janrların tereń túsinetuǵın hám óz shıǵarmalarında janrlıq tártiplerdi qatań tutatuǵın I.Yusupov qaraqalpaq klassik poeziyasında rubayılar yamasa ǵázzeller janr sıpatında qáliplesti degen pikirge qosılmaydı. “Ájiniyaz poeziyanıń aruz sistemasın da, ǵázzel, rubayı janrlarınıń da sırın álbette bilgen. Biraq buǵan qarap Ájiniyaz qaraqalpaq poeziyasına aruz ólshemin, ǵázzel janrın endirdi degen pikirlerdi men dálilsiz dep oylayman. Óytkeni, shayır ózi túsinip bilgen formalarınıń bárin óz ádebiyatına engize beriwge urınbaydı, bálki olardıń maqsetke muwapıq degenlerin ǵana paydalanadı.“60

Bul durıs pikir. Sebebi tórt qatarǵa rubayı dep at qoyǵan menen rubayı bola bermeydi. Onıń joqarıda aytılǵanday ózine tiyisli mazmun hám forma qaǵıydaları bar. Qala berse dástúr boyınsha rubayı aruz ólshemi menen jazıladı, al aruz qosıq

ólshemi qaraqalpaq poeziyasına tán qubılıs emes, oǵan jaydarı qosıqlar - sillabika

ólshemi tán. Mısalı:

Qısh aqrabı yaqshı ǵayrı elattan, Ǵayrı elat yaqshı jaman zúriyattan, Jorǵasız, júrissiz bir shaban attan, Qos arbaǵa belli ógiz jaqsıraq.

(Ájiniyaz). Tisgenem, saǵan razıman, Awızımnıń qalasısań, Tilgenem sennen narazıman, Bir basımnıń bálesiseń.

(Berdaq).

Bul tórtlikler mazmunı boyınsha rubayıdan uzaq emes: jámiyetlik, filosofiyalıq mazmunǵa qurılǵan. Biraq qosıq forması boyınsha dástúrli shıǵıs rubayılarına onsha juwıspaydı. Bular forması boyınsha jaydarı

59Калимбетов Б. Лирика Ажинияѕа. В аспекте поэтического мастерства. Ташкент, “ФАН“, qooq,с.uq

60Юсупов И. Дала Орфейи. - 6жинияѕ. Н5кис, “№ара3алпа3стан“, qout, qu-бет.

49

tórtlikler. Olay bolsa, Ájiniyazdıń geypara ádebiyatshılar rubayı dep atap júrgen shıǵarmaların bálki tórtlikler dep ataǵan durıs bolar. Ózbekstan xalıq shayırı I.Yusupov óziniń filosofiyalıq, jámiyetlik, didaktikalıq mazmundaǵı tórt qatarlı shıǵarmalarına mudamı “tórtlikler“ dep aydar qoyadı.

Aqılǵa uǵras kelmes bul úlken dúnya, Ayı, kúni hámmelerge teń dúnya, Insan peyli tarılǵanda biraqta,

Eki adamǵa tarlıq eter keń dúnya (I.Yusupov).

Kórinisi boyınsha bul shıǵarma rubayıǵa uqsaydı. Birinshi qatarı tap rubayıdaǵıday temanı (bul túsiniksiz dúnya) ortaǵa taslaydı, ekinshi qatarı onı rawjlandıradı, úshinshi qatarında antitezis (keńlik hám tarlıq) beriledi, tórtinshi qatarında sintez (juwmaq) beriledi, yaǵnıy bul dúnyanıń keńligi hám tarlıǵı insan peyliniń keńligi hám tarlıǵı menen baylanıslı degen avtorlıq juwmaq beriledi. Qosıqtıń forması da rubayını esletedi: a-a- b-a tárizinde uyqasadı hám óz aldına

ǵárezsiz shıǵarma retinde kórinedi. Biraq bilimli hám tájiriybeli shayır I.Yusupov bunday baǵdardaǵı qosıqların rubayılar dep atamay tórtlikler dep ataǵan. Demek, dus kelgen tórt qatarlı qosıq rubayı bola bermeydi eken. Al tórtlik degende onıń rubayıdan qay jeri tómen? Rubayı bergen temanı, ideyanı tórtlik te bere aladı. Onıń ústine rubayınıń ózi de túp-dáreginde eski tórtliklerden kelip shıqqan. Rubayı hám tórtliklerdiń janrlıq tábiyatın izertlegen belgili alımlar da rubayınıń eń dáslepki

úlgileri túrkiy hám parsı tilles xalıqlardıń áyyemgi tórtliklerinen órbigenin aytadı.61

Ayırması tek rubayı qatań formalarǵa, aruz ólshemine, dástúrli mazmunǵa qurılatuǵın kitabıy janr. Tórtlik bolsa túrli mazmunlarǵa, ólshemlerge (aruzǵa da, barmaq ólshemine de), uyqaslarǵa qurıla beretuǵın e rkin janr. U.Tuychiev

61 Бертельс Е.Э. История персидско-таджикской литературы. Москва, qo60, c. ii; Хамраев М. Пламя жиѕни. (О системе стихосложения тюркояѕычных народов). Ташкент, qoii, c. q5i; Орѕибеков Р. Лирикада кичик жанрлар. 6o-u0- бетлер.

50

aytqanday rubayı menen tórtlik arasında ótip bolmastay úlken jar joq. Biraq

“barmaq sistemasında jazılǵan sheyrler rubayı emes, al tórtlik janrına tiyisli“,62 jánede: “tórt qatarlı sheyrde rubayı kompoziciyasına ámel qılınsa (yaǵnıy rubayınıń kompoziciyası saqlansa - Q.J.), biraq ol barmaq ólsheminde jazılǵan bolsa, bunday shıǵarma bári bir tórtlik bolıp esaplanadı“.63 Joqarıda keltirilgen I.Yusupovtıń qosıǵı mazmunı hám kompozicyası boyınsha naǵız rubayını esletedi. Biraq poetikalıq bilimi hám sezimi kúshli avtor oǵan anıq etip “tórtlik“ degen janrlıq atama bergen. Sebebi qosıq sillabika ólsheminde jazılǵan. Ulıwma qaraqalpaq poeziyasında aruz benen jazılǵan birde bir rubayını tabıw qıyın. Olay bolsa qaraqalpaq poeziyasında, sonıń ishinde Ájiniyaz hám Berdaqta ushırasatuǵın juwmaqlanǵan bir ideyanı beretuǵın, bir birinen ǵárezsiz tórt qatarlı qosıqlardı rubayılar dep emes, al tórtlikler degen atama menen júritken maqul.

Solay etip Ájiniyaz, Berdaq, Kúnxoja poeziyasında rubayı ádebiy janrı shıǵıs klassikası úlgisinde qáliplespegen, al olarda tórtlikler bolǵan dep aytıwımızǵa tolıq tiykarlar bar. Bul olardıń rubayını bilmegenliginen emes, al óz oqıwshılarınıń kórkemlik-estetikalıq talǵamın qatań esapqa alıwınan bolıp tabıladı.

Muxammesler

XIX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatında Shıǵıs poeziyasına ózlestirilgen muxammes qosıqları ushırasadı. Olardı xalıq tilinde kóbinese muqalles dep ataydı. Qaraqalpaqlar arasında muqalles qosıqlarınıń keń tarqalǵanlıǵı sonshelli olar baqsılar repertuarınan keń orın alıp, óz aldına “muqalles“ namaları payda bolǵan. Biraq biziń ilimiy jumısımızda onı haqıyqıy kitabıy ataması menen

“muxammes“ dep júritemiz.

Muxammesler hár bir bánti (strofası) jup qatardan ibarat ǵázzel janrınıń tiykarında ósip shıqqan. “ázzel janrın izertlewshiler shıǵıs

62Т7йчиев У. Лирика. - Адабий турлар ва жанрлар. 2-жилд. qoi-бет.

63Т7йчиев У. Лирика. 226-бет.

51