MD hám PQJ / XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń janrlıq aspektten izertleniwi

lirikasındaǵı musallas (úsh qatarlı bántlerden ibarat lirikalıq shıǵarma, úshlik), murabba (tórt qatarlı, tórtlik), muxammes (beslik), musaddas (altılıq), musabba (jetilik), musamman (segizlik) dep atalatuǵın bul túrleriniń ǵázzelden ósip shıqqanın aytadı.64 “ázzelden órbigen bul lirikalıq túrlerdi jıynaqlastırıp kóbinese, bir termin menen musammatlar dep te ataydı. Joqarıda eskertkenimizdey XIX ásir qaraqalpaq poeziyasında muxammes (muqalles) kóbirek ushırasadı. Muxammes qosıq qurılısı boyınsha aruz ólsheminde jazılatuǵın lirikanıń bir túri. Ol bes qatardan ibarat bir neshe bántlerden turadı, a-a-a-a-a; b-b-b-b-a; v-v-v-v-a; g-g-g- g-a tárizinde uyqasadı. “ázzeller qanday tematika hám mazmunǵa iye bolsa, muxammesler de sonday tematika hám mazmundı sáwlelendiredi. Muxammesler

ádette mustaqil muxammesler hám taxmisler, yaǵnıy qanday da bir shayırdıń ǵázzeli tiykarında jazılǵan muxammesler bolıp ekige bólinedi. Mustaqil muxammesler hesh bir shayırdıń ǵázzeline baylanbastan ózinshe ǵárezsiz jazıladı.65 Taxmislerde bolsa, qanday da bir shayırdıń ǵázzeliniń jup qatarlı bántleriniń hár biriniń izinen taxmis avtorı óz tárepinen úsh qatar qosıp baradı. Nátiyjede bes qatarlı bántlerden turatuǵın muxammesler payda boladı. Taxmisler sol ózi baylanǵan ǵázzeldiń ideyalıq-tematikalıq mazmunı sheńberinde pikir júritedi, onı jáne de rawajlandıradı.

Qaraqalpaq poeziyasına shıǵıs lirikasınıń muxammes formasın birinshi ret alıp kirgen XIX ásirde jasaǵan klassik shayır Ájiniyaz boldı.66 Onıń muxammesleri hár qıylı temalarda jazılǵan. Biraq Ájiniyaz muxammestiń taxmis túrin emes, al tiykarınan, onıń ǵárezsiz (mustaqil) túrin qollanǵan. Shayır óz muxammeslerinde

ıshqı-muhabbat, ayralıq, saǵınısh, ókinish, súyiniw, tolqınlanıw usaǵan ishki sezimlerdi, ruwxıy tolǵanıslardı beredi.

Kóp sálám mendin biradar, ashnayıw duw jáhán,

64Хайтметов А. Навоий лирикасы. Тошкент. qo6q, 6u-бет; Носиров О., Жамалов С., Зиевуддинов М. Yѕбек классик шеърияти жанрлари. Тошкент, “Y3итувчи“, qouo, qqe-qqr-бетлер.

65Хотамов Н., Саримсаков Б. Адабиетшунослик терминларининг русча-7ѕбекча лу2ати. Тошкент, “Y3итувчи“, qouo, qot-бет.

66*амидий *. Шы2ыс жаѕба дереклери 81м XIX 1сирдеги 3ара3алпа3 шайырлары. Н5кис, “Билим“, qooq, qye-бет.

52

Shiddatiy ruzıy judalıqdur qıyametdin yaman, Altı san alashnı gezdim, tapmadım namiw-nıshan, Inshalla, gúzge bararman, bolsam aman,

Ah dariyǵa, waq dariyǵ, mıń sanı árman shıqtı jan.67

Muxammestiń mazmunına qaraǵanda Ájiniyaz onı nama (xat) tártibinde jazǵan. Onda lirikalıq qaharman júrek sırların, arzıwármanların, basınan keshken azapların bayan etedi. Muxammestiń uyqasları a-a-a-a-a, b-b-b-b-a tártibine qurılǵan. Ájiniyazdıń “Beri kel“, “Ay álip“, “Oyan“ muxammesleri ashıqlıq mazmunına, “Kózlerim“, “Shıqtı jan“ muxammesleri nalısh mazmunına, “Qız Oraz“ muxammesi táriyip jolına, “Kerak“ muxammesi házil-dálkek temasına jazılǵan.

Ájiniyaz óz muxammesleriniń kórkemligine ayrıqsha itibar bergen. Ol muxammestiń túrli formaların qollanadı hám óz muxammeslerin túrlendirip, jilwalandırıp jiberedi. Mısalı onıń ıshqı-muhabbat mazmunında jazılǵan ''Ay alip'', ''Beri kel'' muxammeslerinde sóz oyını tártipleri sheber isletilgen. Shayır Shıǵıs poeziyasında burınnan bar kórkemlik dástúrdi paydalanıp, joqarıda atalǵan muxammeslerdi álipbe tártibinde jazadı.

Ay - alip aq yuzińdur, ayni alam anwariy,

Be - beliń qıpsha dilbar, kóz ǵanań shahla wáliy, Te - tisińdur dana-dana láblerińniń pallarıy,

Se - sorıp shiyrin lábiń qanadurman áy páriy,

Jim - jamalıń kórmegenshe, zarı giryan Ziywariy.68

Ájiniyazdıń bul mısalǵa keltirilgen muxammesi álipbe tártibinde jazılǵan, bes qatarlı segiz bántten ibarat, álipbeniń barlıq háriplerine qatarlar baylanǵan, qatarları 14-15 buwınlı, a-a-a-a-b, b-b-b-b-a, v-v-v-v-a tárizinde uyqasadı. Bul muxammes mazmunı boyınsha ashıqlıq temasına arnalǵan. Ájiniyazdıń “Beri kel“ redifli muxammesi de álipbe tártibinde jazılǵan, bes qatarlı altı bántten turadı, bul da ashıqlıq temasın sáwlelendiredi. Álipbe

676жинияѕ. Н5кис, “№ара3алпа3стан“, qout, iw-бет.

686жинияѕ. Н5кис, “№ара3алпа3стан“, qout, uy-бет.

53

qosıqları Shıǵıs lirikasınıń túrli formalarında jazıla beriwi múmkin (mısalı,

ǵázzel yaki muxammes formalarında).

Ay - aliftek qomatingdin ibtido qildim bukun, Be - baloi doǵi darding dilga jo qildim bukun. Te - tilovat qilǵay erdim oyati ruxsoringni, Se - savobi xatmi quran intiho qildim bukun.

Jim - jamolingni kwray dep keldim, ey shohi jahon,

Xe - haetim boricha, man iltijo qildim bukun.69

Qaraqalpaqlar arasında Diywanayı Máshrep atı menen keń málim bolǵan

ózbek shayırı Babarahim Mashrabtıń bul álipbe sheyri ǵázzel tártibinde jazılǵan, 16 báyitten (ekilikten) ibarat, arab álipbesiniń barlıq háriplerin óz ishine qamtıydı, hár qatarı 15 buwınnan turadı, a-a, b-a, v-a, g-a tárizinde uyqasadı, hár báyittiń aqırı redif penen juwmaqlanadı, mazmunı boyınsha ashıqlıq temasın sáwlelendiredi. Qaraqalpaq shayırı Ájiniyaz da ózinen burınǵı túrki ziban kitabıy shayırlardıń janrlıq dástúrlerin rawajlandıra otırıp, álipbe muxammeslerin kópshilik xalıqtıń estetikalıq-kórkemlik talǵamlarına shaqlap jazadı, olardıń tilin ele de ápiwayılastırıp, kópshilik xalıqtıń oqıp yaki tıńlap qabıllawına qolaylastıradı.

Endi Ájiniyaz muxammesleriniń ólshemine keletuǵın bolsaq, bul jóninde eki túrli pikir bar. Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı joqarıda eslep

ótkenimizdey I.Yusupov qaraqalpaq klassikalıq poeziyasında, sonıń ishinde

Ájiniyaz lirikasında aruz ólshemi qollanıldı degen pikirdi xoshlamaydı. Negizinde

ádebiy dástúr boyınsha ǵázzel, rubayı, muxammes janrları aruz ólsheminde jazılıwı tiyis. I.Yusupovtıń pikiri boyınsha hár qanday shayır ózi túsinip bilgen ádebiy dástúrlerdiń, formalardıń bárin óz ádebiyatına engize bermeydi, bálki olardıń maqsetke muwapıq degenlerin ǵana paydalanadı.70 Qaraqalpaq qosıq qurılısın, onıń ólshemlerin arnawlı úyrengen ádebiyatshı Q.Muratbaev I.Yusupov penen

69Бабара8им Машраб. Ме8рибоним 3айдасан. Тошкент, qoo0, q5e-бет.

70Юсупов И. Дала Орфейи. - 6жинияѕ. Н5кис, qou5, qu-бет.

54

únles pikirdi aytadı: “Qaraqalpaq tili barlıq túrk sistemasındaǵı tillerdiń qatarında jalǵamalı (agglyutinativli) tiller sitemasına kiredi. Sonıń ushın da qosıq qatarındaǵı sózlerdiń uzın hám qısqa buwınlardıń almasıp keliwine, yaǵnıy arab tiliniń zakonlıqlarına tiykarlanǵan aruz qaraqalpaq tiliniń qurılısına, zakonlıqlarına sáykes kelmeydi“.71 Durısında da Ájiniyazdıń ayırım házil-dálkek, táriyip mazmunındaǵı muxammesleri qaraqalpaqlardıń jaydarı qosıq formasına jaqınlastırılǵan, olardı aruz ólsheminiń qatal tártipleri menen jazılǵan dep úzil-kesil tastıyıqlaw qıyın. Qaraqalpaq poeziyasında aruz ólsheminiń qollanılıwı jóninde joqarıdaǵı pikirlerge qarama-qarsı túsinikler de bar. Ájiniyaz dóretiwshiligin tariyxıy hám poetikalıq aspektinde puqta úyrenip, olar boyınsha itibarlı miynetler járiyalaǵan A.Murtazaev usı shayırdıń muxammesleriniń kópshiligi aruz ólsheminde jazılǵan dep esaplaydı. Ol óziniń “Shayırdıń muhabbatı“ degen kitabında aruz qosıq ólshemi tuwralı keń túsinikler beredi. Onnan soń Ájiniyazdıń shıǵarmalarındaǵı aruz ólshemi belgilerin konkret mısallar menen kórsetip beredi. “ ... Ol (Ájiniyaz) aruzdıń túrkiy poeziyaǵa tán, sińisken báhrlerinde (formalarında- Q.J.) qosıqlar dóretken. Onıń házirgi bar shıǵarmalarınan muxammesleri aruzdıń ramal báhrine (formasına) tiykarlanǵan.

71 Муратбаев №. №ара3алпа3 поѕиясыны4 3осы3 3урылысы. Н5кис, “№ара3алпа3стан“, qouu, ee-бет.

55

II BAP. XIX ásir qaraqalpaq epikalıq poeziyası hám onıń janrlıq k aspektten izertleniwi.

2.1. XIX ásir epikalıq poeziyasına sholıw. ( Berdaqtıń poemaları:

«Axmaq patsha», «Aydos baba», «Ernazar biy», «Kúlen bolıs», «Shejire», «Xorezm»)

XIX ásirde qaraqalpaq ádebiyatında epikalıq janr kútá rawajlanǵan. Usı dáwirdegi epikalıq shıǵarmalardıń rawajlanıw evolyuciyasın, obrazlar dúzimin, janrlıq ózgesheligin, janrdıń genetikalıq tamırların, folklor menen baylanısların, kompoziciyalıq ózgesheliklerin úyreniwdiń nátiyjesinde tómendegidey juwmaqlarǵa keliwge boladı:

1. Qaraqalpaq ádebiyatı XIX ásirde bunnan aldıńǵı dáwirlerdegi janrlıq shekleniwshilikten qutılıp, quramalasqan jańa janrlar dúzimin (sistemasın) qáliplestirdi. Izertlew barısında qarap shıǵılǵan ilimiy miynetlerge súyengen halda sonı aytıw múmkin, XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatındaǵı janrlar kópshilik jaǵdaylarda folklorlıq dástúrler hám janrlar menen tıǵız baylanısıp keledi. Sonıń menen birge bul dáwirdegi epikalıq shıǵarmalar jazba epikalıq dástúrler menen tıǵız baylanısta bolıp keledi.

2.XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatın janrlıq kózqaraslardan barlap qaraǵanda, onda lirikalıq shıǵarmalardıń basım orın tutatuǵının bayqaw múmkin. Sonıń menen birge ádebiyatta epikalıq janrlar da óz ornın iyeley baslaydı. Olar bir jaǵınan, xalıq dástanları, qıssaları menen tamırlas bolsa, ekinshi jaǵınan, Shıǵıs jazba epikalıq dástúrler menen jaqsı baylanısadı.

3.XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatında epikalıq janrdıń payda bolıwı xalıqtıń

tariyxıy-mádeniy turmısı menen baylanıslı boldı, dep juwmaq shıǵarıwǵa boladı. Sebebi, XIX ásir qaraqalpaq xalqınıń sociallıq turmıs dárejesi, tariyxıy hám mádeniy sharayatları, kórkem estetikalıq talapları epikalıq janrdıń payda bolıwına, qáliplesiwine tásir jasaydı. Shayırlar tariyxıy, sociallıq temalardı epikalıq baǵdarda sáwlelendire baslaydı. Buǵan

56

Berdaqtıń «Shejire», «Aydos baba», «Ernazar biy», «Aqmaq patsha» dástanları

dálil bola aladı.

4.XIX ásir qaraqalpaq shayırları xalıq epikalıq shıǵarmaları dástúrlerine súyene otırıp, ózleriniń epikalıq shıǵarmaların kórkem tildiń proza (qara sóz) túrinde emes, poeziya (qosıq) túrinde dóretti.

5.XIX ásir qaraqalpaq klassikalıq ádebiyatında dóretilgen epikalıq janrdıń

genetikalıq tamırları xalıq dástanlarına, terme-tolǵawlarına barıp taqaladı.

6. XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatındaǵı epikalıq shıǵarmalardı tallaǵanda olardıń janrlıq qásiyetleri tuwralı tómendegi juwmaqqa keliwge boladı:

a) Epikalıq shıǵarmalardı qaharmanlardıń, personajlardıń belgili bir waqıt ishindegi háreketin, gúresin, turmıstaǵı, sana-sezimindegi, xarakterindegi

ózgerislerdi izbe-iz súwretlep, qaharmanlardıń qanday jaǵdayda jasap atırǵanlıǵı, háreketi, gúresi tuwrısında izbe-iz bayanlanadı (Berdaqtıń «Axmaq patsha», «Ernazar biy», «Xorezm» dástanları sonday-aq XX ásirdiń basındaǵı epikalıq shıǵmalar).

b) Sonday-aq, epikalıq shıǵarmada shayır súwretleytuǵın waqıyasına bolǵan qatnasın, kózqarasın qaharmanlardıń, personajlardıń obrazı arqalı bayan etedi.

v) Sonday-aq sol dáwirdegi epikalıq shıǵarmalarda waqıyanıń ishinde háreket etetuǵın ayırım personajlardıń portretindegi, xarakterindegi, tilindegi individual ózgeshelikler de beriledi.

7. XIX ásir qaraqalpaq klassikalıq ádebiyatında Berdaqtıń «Aqmaq patsha», «Aydos baba», «Ernazar biy», «Qulen bolıs», «Amangeldi», «Xorezm», «Ráwshan», «Shejire» hám t.b. sıyaqlı epiklıq shıǵarmalaları epikalıq janrdı qáliplestirdi hám rawajlandırdı. Berdaq óziniń epikalıq shıǵarmaların dástanshılıq usılınıń tásirinde jazǵan. Shayır óz shıǵarmalarında waqıyalardı qosıq qatarları menen súwretlegen.

57

8. XIX ásirdegi epikalıq shıǵarmalarda awızeki dóretpelerdiń dástúrleri keń saqlanıp qalǵan dep aytıwǵa boladı. Ásirese usı dawir epikalıq shıǵarmalarda tolǵaw hám dástanshılıq stildiń basım ekenin ayta alamız.

9. XIX ásirdegi epikalıq shıǵarmalarda folklorlıq syujet hám motivlerdi kóriwge boladı. Olardıń tómendegidey kórinisleriniń bar ekeni málim:

a) folklorlıq dóretpelerde keń qollanılatuǵın ádalatlıq penen ádalatsızlıqtıń ortasındaǵı gúres motivi XIX ásir epikalıq shıǵarmalarda sociallıq máselelerdi, milliy ideyalardı sáwlelendiriwde keń paydalanılǵan.

b) Berdaqtıń «Aqmaq patsha» dastanında folklorlıq syujetler dáwirdiń turmıs shınlıǵına sáykeslendirip dóretiwshilik usıl menen tabıslı paydalanılǵan. Shıǵarmadaǵı hár qıylı motivler folklorlıq dóretpelerdiń syujetlerinde keń ushırasadı (ulsızlıq, qırıq qatın alıw, tuwılǵan qızdı qupıya jaǵdayda saqlaw h.t.b.).

10. Epikalıq shıǵarmalardıń kompoziciyalıq qurılısında, qosıq qurılısında, bayanlaw stilinde folklorlıq shıǵarmalardıń tásiri kúshli bolǵanlıqtan, olardaǵı qosıqlar kóbinese 7-8 buwınlı bolıp keledi. Qosıqtıń bunday túri, ásirese Berdaqtıń epikalıq shıǵarmalarında kóplep ushırasadı.

11. XIX ásir qaraqalpaq klassikalıq ádebiyatındaǵı epikalıq shıǵarmalarda obrazlar sistemasın qurıwda hár bir shayır óziniń dóretiwshilik sheberligine baylanıslı qaharman obrazın jaratıwǵa háreket etken. Usınday qaharman obrazın jaratıwda shayırlar onıń minez-hulqın, is-háreketin, oy-pikirlerin tiykar etip aladı. Mısalı, «Aydos baba», «Ernazar biy» dástanlarında Aydos, Ernazar obrazları olardıń jeke is-háreketlerin, minez-hulqın, maqset tileklerin súwretlew arqalı jaratıladı.

12. XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatında epikalıq shıǵarmalarda qaharmannıń epikalıq obrazın jaratıwda kóbinese dáwir menen baylanıslı tariyxıy waqıyalar, adamlar tiykar e tip alınǵan hám olar qaharmannıń

58

xarakterin, tariyxıy sharayatlardı ashıp beriwde úlken xızmet atqarǵan. Máselen, Berdaqtıń «Aydos baba», «Ernazar biy» Qulmurattıń «On toǵız», Qudaybergenniń «Márdikar» shıǵarmalarında qaharmanlar avtor jasaǵan dáwirdiń tariyxıy waqıyaları iyriminde háreket etedi, oylaydı, pikirleydi.

Ulıwmalastırıp aytqanda XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatında payda bolǵan epikalıq shıǵarmalardıń usı janr talaplarına juwap beretuǵını anıqlandı. Olarda bir qatar folklorlıq dástúrler paydalanıladı, biraq syujettiń kompoziciyalıq qurılısında, qaharman obrazın jaratıwda, waqıyalardı súwretlewde, olarǵa baha beriwde avtorlıq qatnas, avtorlıq kózqaraslar, individual stil basım keledi. Bul jaǵday usı sóz bolıp atırǵan dáwirde qaraqalpaq epikalıq poeziyası jańa epikalıq dástúrlerdi iyelep, jańa ádebiy qubılısqa aynalǵanınan dárek beredi.

2.2. XIX ásir epikalıq poeziyasınıń izertleniwi.

XIX ásirde qaraqalpaq ádebiyatın jańa kórkem-estetikalıq shıńlarǵa kótergen klassik shayırlardıń biri Berdaq Ǵarǵabay ulı bolıp tabıladı. Ol jasaǵan XIX ásirdiń ekinshi yarımında qaraqalpaq xalqınıń turmısında áhmiyetli tariyxıy waqıyalar bolıp ótken dáwir edi. «Xiywa xanları qaraqalpaq xalqın ózlerine tolıq baǵındırıp alıp, olarǵa alım-salıqtıń barlıq awırmanlıǵın salǵan edi. Bul dáwirde qaraqalpaq miynetkeshleri zalım Xiywa xanları menen onıń hámeldarlarınan, sonday-aq qaraqalpaqtıń óz ishindegi ekspluatatorlar baylar menen molla-iyshanlardan eki jaqlama eziwshilikti basınan keshirdi. Qaraqalpaq xalqı usınday hádden asqan awır zulımlarǵa shıday almay, eziwshilerge qarsı bir neshe ret kóterilisler jasaydı»72.

Usınday awır waqıyalardı xalıq penen birge basınan keshirgen Berdaq

«Akmaq patsha», «Ernazar biy», «Aydos baba», «Amangeldi», «Qulen bolıs» hám t.b. epikalıq shıǵarmaların dóretti. Mine, Berdaq shayırdıń usınday epikalıq janrdaǵı shıǵarmaları qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde kóp ǵana

72 Сағитов И. Әдебият ҳәм фольклор. -Нӛкис: Қарақалпақстан, 1983. Б.67-68.

59

ádebiyatshı ilimpazlardıń dıqqatın ózine tartıp kelmekte. Olardan N.Dáwqaraev, Q.Ayımbetov, I.Saǵitov, A.Murtazaev, A.Paxratdinov hám t.b. miynetleriniń úlken

áhmiyeti bar. Solardıń ishinde prof. A.Paxratdinov shayırdıń epikalıq shıǵarmaların «Berdaq shayırdıń dástanlıq shıǵarmaları» (Nókis, 1987) degen temada óz aldına arnawlı izertledi hám Berdaq epikalıq shıǵarmalarınıń ideyalıqmazmunı, izertleniw tariyxı haqkında bahalı pikirlerdi bildirdi. Óz gezeginde biz de joqarıdaǵı ilimpazlardıń ilimiy miynetlerine súyengen halda Berdaqtıń epikalıq shıǵarmalarınıń evolyuciyasın anıqlawǵa háreket ettik.

Berdaq dóretiwshiliginde kóbinese miynetkesh xalıqtıń awır jaǵdayları hám olardıń sociallıq teńsizlikke, ádilsizlikke qarsı gúresleri reallıq penen súwretlenedi. Berdaqtıń usınday mazmundaǵı «Aqmaq patsha» shıǵarması tuwralı ilimpaz A.Murtazaev óziniń «Berdaqtıń «Aqmaq patsha» poeması» (Nókis, 1979) atlı ilimiy monografiyasın járiyaladı. Mine, usı miynette «Aqmaq patsha» janrlıq jaqtan «poema» dep ataladı. Al, bul pikir N.Dáwqaraev, B.Qurbanbaevlardıń73 da miynetlerinde ushırasadı. Endi ilimpaz A.Paxratdinovtıń miynetine kelsek, shayırdıń «Aqmaq patsha» atlı shıǵarması hám basqa da epikalıq shıǵarmaları janrlıq jaqtan «dástan» dep atalǵan. Akademik H.Hamidov ta onı dástan dep ataǵan. Usı jerde ilimpazlardıń pikirlerin salıstırıp qaraǵanımızda, Berdaqtıń epikalıq shıǵarmaların janrlıq jaqtan belgili bir termin menen atawda birliktiń joq ekenligi kózge taslanadı. Óz gezeginde biz de bul máselege múnásibetimizdi bildirmekshimiz.

Ádebiyat teoriyasınan bizge málim poema da, dástan da epikalıq janrlar bolıp esaplanadı. Bul tuwralı erte dáwirlerden, yaǵnıy Aristotelden baslap ádebiyat teoriyasına baǵıshlanǵan miynetlerde aytılıp kiyatır. Biraq, olardıń hár biriniń terminologiyalıq anıqlamaları bar. Máselen, dástan ózleriniń xarakteri boyınsha poemalarǵa júdá jaqın. Olarda da waqıya hám ishki sezim aralas bolıp keledi. Biraq dástanlar poemalardan sırtqı

73 Дәўқараев Н. Бердақ шайыр. -Нӛкис: ҚҚМБ, 1950; Қурбанбаев Б. Бердақ ижоди. –Тошкент: Фан, 1977.

60

forması menen yaǵnıy waqıyanıń qıssa kórinisinde, ishki sezimniń qosıq formasında bayanlanatuǵını menen ayırılıp turadı. Dástanlardıń avtorları súwretlenetuǵın waqıyalarına poemalardaǵı sıyaqlı lirikalıq «Men» arqalı qatnaspay, al epikalıq shıǵarmalardaǵı sıyaqlı bayanlawshınıń obrazında ózlerin kórsetedi. Dástanlardaǵı qaharmanlardıń obrazı olardıń teń dárejede bayanlanatuǵın sezim-tuyǵusı hám turmıs jaǵdayı, is-háreketi arqalı aydınlasadı hám de specifikalıq xarakterge iye boladı. Bul jaǵday dástanlardıń da usınday xarakterde bolıwın támiynleydi74.

Al, poemada da waqıyalar, qaharmanlardıń is-háreketleri hám lirikalıq qaharmannıń oǵan bolǵan kózqarası, ishki sezimi bayanlanadı. Onda waqıyalar, qaharmanlar kóp bolıp, olar keń súwretlenedi. Poemada gúrrińlerdegi yaki povestlerdegi sıyaqlı qaharmanlardıń turmısı hám gúresi barlıq waqıtta jińishke, tolıq súwretlenbey, al onıń emocionallıq xarakterge iye bolǵan tiykarǵı waqıyaları, jaǵdayları lirikalıq qaharmannıń ishki sezimine qaplanıp bayanlanadı. Epikalıq shıǵarmalarda qaharmannıń xarakteri onıń, tiykarınan, sırtqı dógerek penen baylanısatuǵın qatnasın kórsetiw menen júzege shıǵarıladı. Poemada xarakterdi ashıwdıń sonday epikalıq qural menen birgelikte, personajlardıń hám olarǵa belgili bir kózqarası bolǵan lirikalıq qaharmannıń ishki seziminiń tuwrıdan-tuwrı yaki sırttan bayanlanıwı arqalı da xarakter júzege shıǵarıladı75.

Belgili ádebiyatshı Q.Mámbetov óziniń «Ádebiyat teoriyası» atlı miynetinde qaraqalpaq shayırlarınıń da epikalıq janrda shıǵarmalar dóretkenligin bılay dep bahalaydı. «… Hár qanday shayırǵa tek lirikası arqalı ǵana baha beriw qıyın. Hár qanday talantlı shayır ballada, poema hám dástan jazǵan. Demek, bul shıǵarmalarda lirikalıq terbelislerdiń de dawamı bar. Lekin, bul shıǵarmalar qosıq penen jazılıwına qaramastan haqıyqıy epikalıq janrlar úlgisi. Bul shıǵarmalarǵa liro-epika dep at qoyıp aydar taǵılıp júrgeniniń mánisi de usınnan bolsa kerek»76.

74Абдыллаев Ӛ. Әдебият теориясы. –Ашгабат: Магарыф, 1985. Б.287-288.

75Абдыллаев Ӛ. Әдебият теориясы. –Ашгабат: Магарыф, 1985. -286 б.

76Мәмбетов Қ. Әдебият теориясы. -Нӛкис: Билим, 1995. -193 б.

61