MD hám PQJ / XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń janrlıq aspektten izertleniwi

qızıǵınan bezedi, sebebi olyalǵanshı, paniy. Ol ıshqı jolında azapaqıretlerge, jábiriw-japalarǵa giriptar bolsa da, olarǵa kónedi, yar jolına yaǵnıy quda jolına óz

ómirin baǵısh etedi. Ziywar shayırdıń “Yar dep ómirim ada boldı“ degen sózleriniń mánisi de usında.

Suwfiylik jolın tutqan kóp ǵana ashıqlar haq ıshqısında kúyip janǵan. Shayıq Najimatdin Kubra (1145-1221), Shibli-ashıq (Abu Bakr ash-Shibli - 861945), Xoja Ahmad Yassawiy (1105-1166), Hákim Ata (Sulayman Baqırǵanıy, XII ásir), Suwfı Allahiyar (XVII ásir), Diywanayı Mashrep (Babarahim Mashrab - 16571711) hám t.b. haq diydarına ashıq bolıp ótken, ómirlerin haq ısh-qısına baǵısh etken ullı shayıqlar. Suwfiylik tálimattı ózine sińirgen kóp ǵana parsı-tájik hám túrkiy shayırlar haq ıshqısın ómir boyı jırlap ótken. Olardan bir qatarı (Ahmad Yassawiy, Sulayman Baqırǵanıy, Suwfı Allahiyar) haq ıshqısın tuwra mániste, yaǵnıy tikkeley qudanıń óz atı menen jırladı.

Mısalı:

Oshiqlarni etti kwkka etar ohi, Ollah desa yaksan bwlur har gunohi. Oshiqlarni kwp kuydirgan haq diydori, Oning uchun tinmay yiǵlab qilur zori.33

Al ekinshileri bolsa quda ıshqısın dúnyawiy túsinikler hám obrazlar arqalı tımsallap berdi. Jamiy, Nawayı, Máshrep hám t.b. shayırlar quda ıshqısın hayalǵa bolǵan dúnyawiy ıshqı túrinde astarlap beredi.

Allataalaǵa bolǵan ıshqı-muhabbattı tımsalıy hám rámziy obrazlar menen túrlendirip beriw orta ásirlik arab, parsı-tájik, túrkiy (eski ózbek) poeziyasında keń tarqalǵan ádebiy dástúr bolǵan. Shayırlar gózzal hayal súwretine tabınıp, sol arqalı qudaǵa bolǵan muhabbatın, yar saǵınıshı arqalı Allataalaǵa bolǵan sheksiz ıqlasın bildire bergen. Mısalı:

Qachon kwrarmon e rim yuzini,

Qalom qoshini, shahlo kwzini.34

33 Ахмад Яссавий. *икматлар. Тошкент, qooq, qui-бет.

32

Bul jerde suwfiy shayır Máshrep yar saǵınıshın jırlaw arqalı haqqa bolǵan sheksiz ıqlasın bildiredi.

Suwfiylik poeziyasındaǵı bul ádebiy qubılıs alımlar tárepinen hár qıylı jılları qashshan-aq aytılǵan edi.35

Islamnıń suwfiylik aǵımı XIX ásirdegi qaraqalpaqlar arasında da keń tarqalǵan ilim boldı. Buxara, Xiywa, Iran, Jaqın Shıǵıs medreselerinde oqıp, tereń bilim alıp qaytqan qaraqalpaq oqımıslıları musılman ilimine tiykarlanǵan ózleriniń mekteplerin, medreselerin, suwfiylik jámiyetlerin dúzdi. XIX ásirde házirgi Qaraqalpaqstan aymaǵında itibarlı 15 medrese islep turǵan.36 Al qaraqalpaqlardıń bilimlendiriw tariyxı menen shuǵıllanıp júrgen tariyxshılardıń arxivlik hújjetlerge súyenip keltirgen maǵlıwmatlarında 1895-jılǵa Túrkstan guberniyasınıń Ámiwdárya bóliminde (demek, Ámiwdárya jaǵalıǵında) irili-kishili 60 qa jaqın medreseler islep turǵanı aytıladı.37 Olardıń ishinde Shımbay aymaǵındaǵı Qaraqum iyshan, Ayımbet iyshan, Xalqabadtaǵı Qum ózek iyshan (Iyshan qala), Qońırattaǵı

Asamatdin iyshan medreseleri talıp-ilim mollaları, kámil piyirler dárejesine erisken múrshiydler (iyshanları), haq jolına basın tikken múriydleri (suwpıları) menen dańqı shıqqan diniy hám bilim orayları boldı. Ziywar shayırdıń:

Begler táriyp etsem qalpaq yurtını, Xup

ájep tamasha elleri bardur.

Arif bolıp haq yolına erishken, Múrshidu mukammal pirleri bardur.38 -

dep maqtanısh penen jazılǵan qatarları asıra siltewshilik emes, al qaraqalpaqlar arasında ilim-bilimniń abırayın, onıń dárejesin anıq kórsetedi.

Ájiniyaz dóretiwshiliginde islam dini aqıydaları-na, shariat

34Бобора8им Машраб. Ме8рибоним 3айдасан. Тошкент, qoo0, wyi-бет.

35Бертельс Е.Э. Суфизм и суфийская литература. Москва, “Наука“, qoyt, c. y0-yt; Фильштинский И.М. История арабской литературы. Москва, “Наука“, qooq, c. eow; Арипов М. Гуманизм Алишера Навои. Ташкент, qooq, ot, oi-q0t~ Насиров О., Жамалов С., Зиевутдинов М. Yзбек классик шеърияти жанрлари. Тошкент, qouo, ow-oe-бетлер.

366ле7ов %. №ра3алпа3станда т1лим-т1рбиялы3 ойларды4 31липлеси7и 81м ра7аж-ланы7ы. Н5кис, “Билим“, qooe, oe-

бет.

37№арлыбаев М. №ара3алпа3станда2ы мешит-медреселер. “Еркин №ара3алпа3стан“, we-январь, qooy-жыл.

386жинияз. Н5кис, qout, y0-бет.

33

tártiplerine súyengeni, islam filosofiyasın metodo-logiyalıq tiykar etip alǵanı dawsız. Sonıń ishinde tasawwıf (suwfiylik) iliminiń baslı ideyaların óziniń shıǵarmalarına arqaw etip alǵanı anıq. Ol óz shıǵarmalarında shariat tártiplerin, musılmanshılıqtıń parızların, ulıwma insaniylıq, hújdan, ar-namıs, ruwxıy páklik máselelerine tıǵız baylanıstırıp sáwlelendiredi. Bul onıń filosofiyalıq, didaktikalıq qosıqların-da keń sáwlelengen. Sonıń menen birge Ájiniyaz óz lirikasında pák hújdanlı, iymanǵa bay kámil insan ideyasın baslı orınǵa qoyadı. Kámil insan dárejesine tek ǵana sadıq muhabbat jolı menen erisiw múmkin, yaǵnıy páklikke, hadallıqqa, sadıqlıqqa, ruwxıy baylıqqa umtılıw ǵana adamdı jetilistiredi, ruwxıy mánzilge (haq diydarına) jaqınlastıradı. Biraq, bul joldıń óz aldına azapları, qıyınshılıqları bar. Haq jolın tańlaǵan insan ómir boyı ashıq bolıp ótiwi kerek. Shın ashıqlıq, sadıq muhabbat adamnıń kewlin tazartadı, hár qıylı pás qılıqlar menen qásiyetlerden qutqaradı, ruwxın kóterip, kúshli, shıdamlı etedi, Allataalaǵa beyim etedi. Demek, ashıqlıq - adamnıń ruwxıy rawajlanıwınıń bir jolı. Mine, usı ideyalardı beriw ushın Ájiniyaz ıshqı - muhabbat temasın tańlap aladı, onı puqta hám tereń iyelep, óz aldına ádebiy janr dárejesine jetkeredi, pútin bir koncepciyaǵa aylandıradı.

Ziywar shayırdıń “Áy názálimler“, “Gózzallar“, “Bir janan“, “Bir páriy“, “Sáwdigim“ qosıqları XIX ásirdegi qaraqalpaq poeziyasında pinhanı lirikanıń

(intim lirikanıń) ájayıp úlgileri bolıp esaplanadı. Pinhanı lirikanıń tártipleri dúnya

ádebiyatı boyınsha birdey. Onda lirikalıq qaharmannıń júrek tórinde jatırǵan názik sezimleri kórinedi, ol óz júregi menen ózi sóylesedi, óziniń ruwxıy keshirmelerin, dártlerin, halatların bayan etedi. Sonıń ushın da dúnya shayırları ıshqı-muhabbat sezimlerin jırlaǵanda pinhanı (intim) lirikaǵa júginedi, onıń janrlıq múmkinshiliklerin iske saladı.

Ájiniyazdıń joqarıda atalǵan qosıqlarında ashıqlıq sawdası jırlanadı, yar dártine muptala bolǵan, yar jolına qádem qoyǵan insannıń

34

lirikalıq obrazı jaratıladı, yarǵa ıntıq bolǵan ashıq júregindegi dártli sezimler joqarı kórkemlik penen beriledi hám oqıwshı júregin biyıqtıyar jawlap aladı. Biraq

Ájiniyazdıń ashıqlıq lirikasın tek dúnyawiy obrazlar shegerasında talqıyın etiw jetkiliksiz ekeni joqarıda aytıldı. Házirgi zaman ádebiy talǵamı menen tárbiyalanǵan bizler Ájiniyazdıń muhabbat lirikasın tek xatqa túsken halında túsinip keldik. Bizler onıń qosıqlarındaǵı ayırım járdemshi syujetlerge súyenip hám lirikalıq qaharmannıń yar jolına bas qoyǵan jaǵdayına qarap shayır rastan da bir sulıw qızǵa essiz ashıq bolǵan, onı uzaq jıllar izlegen, barǵan jerlerinde sorastırıp júrgen dep túsinip keldik. Mısalı shayırdıń “Shıqtı jan redifli muxammesinde (besliginde) súyiklisin izlep dúnyanı gezgen lirikalıq qaharmannıń obrazı kórinedi. Usınday shıǵarmalarǵa qarap Ájiniyaz alatuǵın qızın joyıtıp, onı qazaq, orıs, noǵay (tatar), estek (bashqurt) elleri arasına barıp ta izlegen degen natuwrı pikir qáliplesken.39

Ájiniyazdıń qazaq arasına qayta-qayta barıwınıń qız izlewden góre salmaqlıraq sebepleri bar. Olar Orta Aziyadaǵı tariyxıy jaǵdaylar menen baylanıslı. XIX ásirdiń ortalarında eki úlken imperiya Ullıbritaniya hám Rossiya dúnyanıń ekonomikalıq rawajlanıwdan artta qalǵan ellerin óz ara bólisip alıw, eń bolmasa olarǵa tásir jasaw siyasatın júrgizip jiberdi. Rossiyanıń jeńiliwi menen tamamlanǵan úlken Qırım urısı (1853-1856) usı tiykarda kelip shıqtı. Orta Aziya regionı, mine, usı eki imperiyanıń koloniyallıq ishteyin óziniń shiyki zatqa bay resursları menen mudamı qozdırıp júr edi. Eki imperiya da ózleriniń Orta Aziyadaǵı timiskeleniwlerin baslap jiberdi. Bul jaǵdaydı tariyx ilimi tómendegishe dálilleydi: “XIX ásirdiń ortalarında Xiywanıń Túrkiya menen, ol arqalı Angliya menen baylanısı Qırım urısı waqtında kúsheydi. Angliya hákimleriniń qollapquwatlawı jaǵdayında Orta Aziya xanlıqlarına jergilikli basqarıwshılardıń britan ekspansionistleriniń mátibiyliginde Túrkiya sultanı menen baylanısın jaqsılaw ushın Túrkiya elshileri jiberildi.

39 Муртазаев А. Шайырды4 му8аббаты. Н5кис, “№ара3алпа3стан“, qoii, ww-wr-бетлер; М1мбетов К. 6жинияз. Н5кис, “Билим“, qoor, ww-we-бетлер.

35

Orta Aziya xanlıqları da óz elshilerin Túrkiyaǵa jiberdi. 1853-1854- jılları Muxammed Ámin xan (Xiywa xanı-Q.J.) óz wákillerin bir neshe ret Konstantinopolǵa jiberdi.

Usı jılları Xiywa xanı anglichanlardıń hám túrklerdiń kórsetpesi boyınsha qazaq dalasına óz agentleri-mollalar arqalı orıslarǵa qarsı agitaciyanı aktivlestiredi“.40 Faktlardan kórinip turǵanınday Xiywa musılman Túrkiya arqalı Angliyaǵa beyimirek bolǵan. Sonlıqtan ol orıs tásirinen saqlanıwǵa kóbirek háreket etken. Sonıń ushın qońsılas ellerde, atap aytqanda qazaqlar arasında orıslarǵa qarsı keyiplerdi tarqatıw ushın dinislamdı úgitlew sıltawı menen xan medresesinde hám basqa medreselerde oqıǵan talıp-ilim kóplegen mollalardı, sonıń ishinde qaraqalpaq mollaların Xiywa xanı qazaq arasına turaqlı túrde jiberip turdı.

Usı mollalardıń arasında xan medresesin pitkergen qánige sıpatında Ájiniyaz da bolǵan. Bul tuwralı onıń “Shıqtı jan“, “Salam degeyseń“, “Eldi kórer kún bar ma eken?“, “Molla Erime“, “Qal imdi“, “Ǵam ema“, hám t.b. qosıqları gúwalıq beredi. Demek, Ájiniyaz qazaq dalasına qız qıdırıp emes, al pútkilley basqa maqsetler menen barǵan.

Qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminiń saǵasında turǵan, kóp faktlardı biletuǵın kórnekli alım N.Dáwqaraev Ájiniyazdıń jat ellerge barıp qız izlegeni tuwralı úzilkesil pikir aytpaydı, ol shayırdıń “Shıqtı jan“ qosıǵın qız izlew menen baylanıstırmaydı. Atalǵan qosıqtı N.Dáwqaraev shayır Ájiniyaz kóp el-xalıqtı aralaǵan, kóp jerlerdi kórgen, sayaxatshı bolǵan degen mániste túsindiredi.41

Olay bolsa, Ziywar shayırdıń “Shıqtı jan“ hám onnan basqa da yar sawdası menen baylanıslı bolǵan biraz shıǵarmaların qız izlew yaki tiri ǵayıp bolıp ketken qalıńlıǵın izlew motivi tiykarında emes, al pútkilley basqasha talqıyın etiw kerek. Olardı ulıwma Orta ásirlik musılman ádebiyatı ruwxı, onıń ideyalıq, janrlıq

ózgeshelikleri, dástúrleri

40№ара3алпа3стан АССР тарийхы. 6ййемги заманнан бизи4 к6нлеримизге дейин. Н5кис,“№ара3алпа3стан“, qoio, qqr-

б

41Д173араев Н. Шы2армаларыны4 толы3 жыйна2ы. e-том. Н5кис, “№ара3алпа3стан“, qouo, uw-бет.

36

tiykarında talqıyın e tiw talap etiledi. Ájiniyaz usı musılman ádebiyatınıń

suwfiylik (tasawwıf) aǵımınıń ideyalıq, kórkemlik sırların, onıń kóp sanlı ádebiyfilosofiyalıq terminlerin tereń iyelegen shayır. Ájiniyaz óziniń kóp ǵana qosıqların, sonıń ishinde “Shıqtı jan“ qosıǵın suwfiylik ádebiyattıń tártipleri boyınsha jazǵan.

Suwfiylik poeziyanıń keń tarqalǵan qásiyetleriniń biri mınadan ibarat: shıǵarmanıń sırt kórinisine, syujetlik jelisine qarap ápiwayı logika (jón túsinik) penen talqıyın ete beriwge bolmaydı, ol kóbinese natuwrı juwmaqlar beriwi múmkin. Sebebi, orta ásirlik talantlı shayırlar óz qosıqların, sonıń ishinde ashıqlıq temasındaǵı ǵázzellerin tımsalıy (allegoriyalıq) hám rámziy (simvolikalıq) usıllar, obrazlar menen jazǵan. “Eger de usı obrazlardı tuwra mánisinde túsinetuǵın bolsaq, onda olardı shayırdıń oy-pikiriniń sayızlıǵı ... dep moyınlawǵa tuwra keledi. Biraq suwfiylik poeziyasında jaǵday basqasha. Onda obraz biyǵárez, óz aldına bir bólek mániske iye bolmaydı. Suwfiylik poeziyasında obraz shıǵarmanıń shın filosofiyalıq mánisin jasırıp turatuǵın nıqap bolıp xızmet etedi“.42 Joqarıda atalǵan “Shıqtı jan“ muxammesindegi lirikalıq qaharmannıń “mahbubası“ shayırdıń úylenbekshi bolıp izlep júrgen qızı emes, al ol tımsalıy obraz. Suwfiylik poeziyanıń sırlarına muwapıq shayır kópshilik jaǵdaylarda “gózzal janan“, “mahbuba“, “húr qızı“, “páriy“ obrazları arqalı lirikalıq qaharman talap etip izlep júrgen “haq“ (quda) túsinigin beredi. Lirikalıq qaharman onı ómir boyı izleydi. Súyikli yarın, mahbubasın (haqtı) el qoymay, jer qoymay izlep zarı-giryan bolǵan shın ashıq obrazı Ájiniyaz úlgi alǵan orta ásirlik arab, parsı-tájik, túrkiy

ádebiyatlarında oǵada kóp ushırasadı. Bir-bir mısal keltirsek, bul pikir ele de ayqınlasadı:

Tákiye áylep ol xalıqıw álamdı men ettim sapar, Tapmadım mahbubımdı gezip jahandı hesh xabar, Sharq urıp gezip jahandı, jutıwban qanıw-záhár, Kózime uyqı almayın, zar aǵlaban shamıw-sáhár,

42 Бертельс Е.Э. Суфизм и суфийская литература. с. q0o,

37

Aq dariyǵa, waq dariyǵ, mıń sanı árman shıqtı jan.43

Ájiniyaz “Shıqtı jan“.

“Shıqtı jan“ muxammesin Ájiniyaz óziniń dostı bol-ǵan molla Erimge qazaq dalasında júrip xat (nama) retinde jazǵan. (“Molla Erim, sen oqıǵıl ashıpki Ziywar dápterin“, ... Kóp sálam mendin biradar, ashnayıw duw jahan“). Demek, onıń oqıwshısı tasawwıf ilimin biletuǵın ulama kisi. Sonlıqtan Ájiniyaz lirikalıq qaharmannıń basındaǵı ashıqlıq sawdasın tasawwıf iliminiń túsinikleri menen bayanlaydı. Muxammeste lirikalıq qaharman qudaǵa táwekel etip yar jolında, yaǵnıy kámil insan bolıp, haq diydarına minásip bolıw jolında sapar shekkenin, biraq jáhándi gezip, qan, záhár jutsa da, túnlerde uyıqlamay, zar jılap qudaǵa ibadat qılıp ótkerse de (“Kózime uyqı almayın, zar aǵlaban shamıw-sáhár“) mahbubasın - súyiklisin taba almay júrgenin (“Tapmadım mahbubımdı gezip jahandı hesh xabar“), yaǵnıy diydar (quda diydarın) kóriw ele nesip bolmay júrgenin aytıp, muńın shaǵadı, nalısh etedi. Lirikalıq qaharmannıń usınday ruwxıy jaǵdayların sufiy shayır Máshreptiń bir qatar shıǵarmalarında kóriwge boladı.

Izlab yururman Shamu Iraqi,

Tapmadim aslo yarning suraqi,

Kuydirdi dustlar oning firaqi,

Kwrdim yuzingni alhamdilillah,

Uchradi har kim, seni suradim,

Kucha-bekucha seni qaradim,

Kechayu kundiz seni tiladim,

Kwrdim yuzingni alhamdilillah.44

Kórinip turǵanınday Ájiniyazdıń muxammesi menen Máshreptiń murabbası

ózleriniń teması hám syujetlik mazmunı boyınsha bir-birine kútá jaqın. Eki shıǵarmanıń da teması - yar ıshqısı, sadıq muhabbat, al ideyalıq mazmunı birden kózge taslanbaydı, ol biraz jasırınıp jatadı. Bul

436жинияз. iw-бет.

44Бобара8им Машраб. wuq-бет.

38

jerde Máshirep hám Ájiniyaz orta ásirlik Shıǵıs ádebiyatınıń hám kórkemlik, hám ideyalıq dástúrlerine súyenip jazǵan. Orta ásirlik poeziyada obrazlardı, ideyalardı tımsallap, astarlı mániste beriw úrdis bolǵanlıǵı joqarıda aytıldı. Atalǵan eki shayır da suwfiylik tálimattı poeziyaǵa sińirgen, olar óz shıǵarmalarında haq (quda)

ıshqısına muptala bolǵan, onıń námálim, diydarına ıntıq bolǵan, yar jamalın kórermen dep tınımsız izlengen, azap-aqıretler kórgen xas musılmannıń obrazın beredi. Tasawwıf ilimi boyınsha quda diydarı námálim onı sıpatlap bolmaydı, ol

átiraptaǵı tábiyatqa, qubılıslarǵa mujassamlanǵan (qosılıp, qarısıp ketken, emanaciya-lanǵan) boladı. Sonlıqtan suwfiy shayırlar haq (quda) túsinigin gózzal qız, más qılatuǵın násheli ishimliklerdiń (máy, sharap, kóknar) obrazları arqalı súwretlegen. Haq diydarına erisiw ushın ashıq mudamı izleniwde bolǵan. Sonıń ushın shayırlar ashıqtı otqa umtılǵan párwanaǵa (gúbelekke), ásel (pal) izlegen hárrege, shólde suw qıdırǵan jáyranǵa hám t.b. megzetip súwretlegen. Joqarıdaǵı mısallarda lirikalıq qaharman óz mashıǵın el-jer qoymay gezip, izlep júrgen sayaq (sayaxatshı) obrazında kórinedi.

Ziywar shayır dóretken ıshqı-muhabbat qosıqları tiykarınan romantikalıq metod penen jazılǵan. Olarda yar obrazı real turmıstan kútá uzaq, bálki ájelli bendeler arasınan onı tabıw qıyın.

Kelmes onday dilbar yaqtı-jáhánǵa,

Xúsnini megzettim húwri-ǵulmana,

Dishlari masallik hanji-marjana,

Bu zamanda yoqdur shunday dilbariy.45

Demek, lirikalıq qaharman kóńil qoyǵan dilbar jánnet qızı húrge megzes, onday dilbar pany jahanda hám bul zamanda joq, demek, ol dilbar dúnyawiy

emes, yaǵnıy jismaniy emes.

Tassawwıf ilimi boyınsha ashıq bolǵan bende óz mashıǵınıń (qudanıń, haqtıń) diydarın bir kóriwdi, onıń menen qosılıp ketiwdi

45 6жинияѕ. 55-бет.

39

(emanaciyalanıwdı) ómir boyı árman e tedi, bul jolda ol janın pidá etiwge tayar:

Hár kim aytur ańa hámdam bolsam dep,

Yolında janımdı qurban qılsam dep,

Mubarek jamalın (haqtıń-Q.J.) jáne kórsem dep,

Taqatım qalmadı kórgennen beri.46

Bul jerde shayır romantikalıq páriy hám oǵan ashıq bolǵan lirikalıq qaharman obrazları arqalı haq diydarına ashıq bolǵan hám oǵan erisiw ushın (iyman tabıw ushın) azap-aqıretlerge, ruwxıy daǵdarıslarǵa giriptar bolǵan suwfiy obrazın astarlap beredi.

Tınbas keshe-kúndiz kózim giryanı, Bolıpman men anıń baǵrı biryanı, Jismimdi órtedi daǵı, hijranı, Kózde yashım tókip ketti shul páriy.47

Ashıq kúni-túni kóz jasın tınbay tógedi, onıń júrek-bawırın, barlıq denesin hijran azabı órteydi. Degen menen ashıq yar azabınıń bárine qayıl, sebebi sol namálim páriydi ol essiz súyedi:

Men anıń ıshqında boldım xorı-zar,

Aqlı-huwshım alıp ketti shul páriy.48

Yar ıshqısında miynet hám azap shegiw, azıp-tozıw, xorlıq penen zorlıqtıń ne bir túrlerine kónip, olarǵa shúkirlik etiw suwfiylik tálimattıń ámeliy talaplarınıń biri. Sonıń ushın da ullı suwfiy shayır hám shayıq Xoja Ahmad Yassawiy ıshqımuhabat jolın tańlaǵan musılmanǵa bılayınsha wásiyat etedi:

Ishq boǵini mehnat tortib kwkartmasang,

Xorlik tortib shum nafsingni wldirmasang,

Ollah deban ichga nurni twldirmasang,

Vallah-billah senda ishqning nishoni ywq.49

466жинияѕ. 55-бет.

476жинияѕ. 55-бет.

486жинияѕ. 54-tt-бет.

40

Suwfiylik poeziyada yardıń waspın dúnyawiy obrazlar, zatlar, atamalar menen beriw dástúrli jollardan. “Yol bolsın“ qosıǵında shayır periyzat obrazın jasaǵanda jergilikli qaraqalpaq oqıwshısınıń talǵamın esapqa aladı. Bul qosıqtaǵı gózzal qız qaslarına súrme shekken, zerli ruwmal tartıp, basına jıǵa shanıshqan,

ústine pashshayı báshpent kiygen, qulaǵında altın sırǵası móldiregen, túrme belbewli, aq siynesinde tilla háykeller dizilisken, uzın kóshtiń basında sámen jorǵanı súrip baratırǵan halında ráńbáráń, túsinikli boyawlar menen súwretlenedi. Dizimge alınǵan detallardıń barlıǵı derlik jergilikli áhmiyetke iye zatlar, yaǵnıy qaraqalpaq qızlarına tiyisli milliy kiyimler hám bezeniw zatları. Usı belgilerge qarap bul shıǵarma ıshqınıń dúnyawiy túrin, yaǵnıy jismaniy ıshqını jırlaydı degen juwmaqqa keliw múmkin. Biraq joqarıda eskertkenimizdey suwfiylik poeziyanı tuwra mánisinde túsiniw durıs juwmaqlar bere bermeydi. Qosıqtıń keyingi bántleri shıǵarmanıń dúnyawiy ıshqıǵa emes, al ruwxıy, mistikalıq ıshqı máselesine arnalǵanın kórsetedi.

Hár sózińde mıń naz etip óltirmá, “ussa bilán yúrákimni tolturma,

Aqıl bolsań, raqiblara bildirma, Xabarıń ber periyzadım yol bolsın. Men seni

sáwmishám eldin yagana, Adıńnı

qılmadım yurtqa áshkara, Qoydıń meni ada bolmas hijrana, Xabarıń ber, periyzadım yol bolsın.50

Bul bántlerde suwfiylik poeziyanıń terminleri, shártli jumbaqları bar. Mısalı,

“raqib“ termini isletiledi. Suwfiylik terminologiyada “raqib“ sap ruwxıy ıshqıǵa, haq ıshqısına kesent keltiretuǵın, ashıqtı óz jolınan shıǵaratuǵın shuǵıl, shaytan,

ázazúl yamasa nápsi bálesi mánisinde túsiniledi. Demek, “raqibler“ ruwxıy tazalanıw, pákleniw jolına kese

49А8мад Яссавий. *икматлар. ui-бет.

506жинияѕ. 4o-бет.

41