MD hám PQJ / XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń janrlıq aspektten izertleniwi

kúyiniw, súysiniw, muń-sher, qayǵı-hásiret, kóterińki, jerkenishli yamasa házilkúlki sezimlerdi oyatıw qásiyetin ashıw talapqa say keledi.

Sonıń menen birge XIX ásirdegi qaraqalpaq lirikasın mazmunlıq toparlarǵa yaki janrlarǵa bólip qarasaq, olardıń jámi-etlik, siyasiy, tariyxıy, filosofiyalıq, sociallıq mazmunın ashıw múmkinshiligi tuwadı. Bul jaǵdayda lirikaǵa tek estetikalıq kóz qaraslardan ǵana emes, al tariyxıyjámiyetlik kóz qaraslardan da jantasıw talap e tiledi. Máselen, Ájiniyazdıń

Beri kel , Ay álip shıǵarmaları estetikalıq qubılıs sıpatında adamnıń júrek tórinde jatırǵan gózzal sezimlerin, ruwxıy keshirmelerin, ruwxıy halatların beredi. Bul gózzal sezimler lirikalıq qaharmannıń ruwxıy keshirmeleri arqalı sáwlelenedi. Lirikalıq qaharman kúshli sezimler qursawında qalǵanlıǵı sonshelli, ol ózligin joǵaltıp, aqıl-huwıshtan ketiw dárejesine shekem baradı. Mısalı:

Ha-haya sharmim ketipdur tıyǵı jálladıń bilan, Xiqıyalımnan adastım danayı qalıń bilan,

Mánisi: seniń gózzalıǵın (tıyǵı jálladın) meni uyat-abıroydan ayırdı, júzińdegi qalıń meni aqıldan adastırdı.

Biraq, Ájiniyaz bul shıǵarmalarda tek ǵana emociyalar, sezimler dúnyasın beriw menen sheklenbeydi, al olarda turmıstıń belgili bir tarawın sáwlelendiredi. Bul jerde shayır óz shıǵarmasın sewgi-muhabbat temasına baǵıshlap, adamzatqa tán hasıl qásiyetlerdiń birin lirikalıq sezimler arqalı beredi. Bul taqlettegi shıǵarmalardı ámeliy is babında qolaylı bolıw ushın ádebiyatshılar mazmunına qarap muhabbat lirikası dep ataydı. Ájiniyazdıń

Bir páriy , Bir janan , Gózzallar , Bozatawlı názálim hám t.b. qosıqları mazmunı boyınsha muhabbat lirikasına jatadı.

Ulıwma alǵanda, lirika ádebiy janr sıpatında oy-pikirdi, ideyanı, mazmundı insanǵa tán jismaniy (fiziologiyalıq) sezimler, ruwxıy keypiyatlar, keshirmeler, tolǵanıslar, kúshli emociyalar arqalı beredi. Lirikalıq shıǵarmada kúyinishli hám súyinishli, kóterińki yamasa jerkenishli sezimler

12

oy-pikirlerdiń mazmunın, ideyalıq baǵıtın jaratıwda tiykarǵı faktor bolıp xızmet etedi.

XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatında tariyxıy jaǵdaylarǵa baylanıslı kórkem shıǵarmalardı janrlıq jaqtan ilimiy tallaw dástúri bolǵan joq. XIX ásirdegi ádebiy process folklor menen jazba ádebiyattıń bir birine tásir etiw, bir birinen ózlestiriw, bir birine eliklew jaǵdayında rawajlandı. (XIX ásirdegi ádebiy process tuwralı keyinirekte tolıǵıraq toqtap ótemiz). Bul dáwirde janrlıq atamalar hám jikleniwler kórkem dóretiwshiliktiń ámeliy barısında qáliplesip bardı. XIX ásir qaraqalpaq sóz

ónerindegi baslı janrlıq atamalar tómendegilerden ibarat: dástanlar, shejireler, qıssalar, qosıqlar yamasa ǵázzeller, tolǵawlar, termeler hám t.b. Sonıń ishinde qıssalar menen ǵázzeller shıǵısı boyınsha tiykarınan kitabıy (jazba ádebiyatqa tiyisli) janrlar bolǵan. XIX ásirdegi qaraqalpaq qosıqları geyde ǵázzeller dep te atala bergen (Bul másele boyınsha usı jumısta arnawlı maqala bar).

Eger de XIX ásirdegi qaraqalpaq klassikalıq lirikasın janrlıq qásiyetleri boyınsha, onıń mazmunlıq hám formalıq túrleniwleri babında qarastırsaq, onıń xalqımızdıń ruwxıy, mádeniy rawajlanıwındaǵı kórkemlik hám tariyxıy áhmiyetin, Oraylıq Aziya xalıqları ádebiyatlarındaǵı girewli ornın ele de keńirek ashıp beriw múmkinshiligi tuwadı. Qala berse ádebiy janrlar-dúnya ádebiyatına tán ulıwma kórkem qubılıs. Qaraqalpaq klassikalıq poeziyasındaǵı ayırım janrlardıń tipologiyalıq belgilerin dúnya ádebiyatınıń, anaw yaki mınaw basqıshlarında tabıwǵa boladı. Usı esaptan qaraqalpaq klassikalıq lirikasınıń eski túrkiy ádebiyat penen genetikalıq baylanısların, al musılman xalıqları ádebiyatları hám ulıwma dúnya ádebiyatı menen tipologiyalıq uqsaslıqların ashıwǵa boladı. Demek, bul jaǵday XIX ásirdegi hám onnan burınǵı qaraqalpaq ádebiyatı óziniń tariyxıy hám mádeniy sharayatlarına bola dúnyanıń aldıńǵı ádebiyatlarınan tariyxıy-jámiyetlik mazmunı boyınsha biraz keshewillep qalsa da ulıwma dúnya ádebiyatınıń baslı kórkemlik dástúrlerine

13

baylanısa alǵanın, onıń kishkene bir quram bólegine aynala alǵanın kórsetedi. Olay bolsa, qaraqalpaq klassikalıq poeziyasın, sonıń ishinde lirikanı házirgi

ádebiyattanıw iliminiń jetiskenligi dárejesinde janrlıq ózgeshelikleri boyınsha tallaw búgingi talaplardan kelip shıǵatuǵın zárúrli ilajlardan bolıp esaplanadı.

Qaraqalpaq lirikasınıń janrlıq jaqtan rawajlanıwın izertlewdiń barısında onıń genetikalıq tamırların ashıwǵa tiyisli dárejede dıqqat bóliniwi kerekligin joqarıda eskertken edik. Usı talaptan kelip shıǵıp, qaraqalpaq lirikasınıń kórkemlik saǵaların óz aldına arnawlı túrde úyrengendi maqul dep esapladıq.

1.2. XIX ásir qaraqalpaq lirikası hám onıń janrlıq aspektte izertleniwi a) Ádebiy túr sıpatında izertleniwi XIX ásir lirikasınıń mazmun sıpatı

boyınsha klassifikaciyalanıwı (didaktikalıq, muxabbat lirikaları h.t.b.)

Mazmunı boyınsha ajıralatuǵın qosıqlar

Kórkem shıǵarma jazıwshınıń (shayırdıń) jámiyetlik-tariyxıy, turmıslıq kóz qarasların ańlatıw ushın tiyisli kórkem formalardı qollanıwı nátiyjesinde dóreydi.

Ádebiy janrlar da, sonıń ishinde lirika janrı da tap usı tártiplerge hám talaplarǵa say qáliplesedi. Lirikanıń ádebiy túr sıpatında ulıwma qásiyetleri, onıń ishki jikleniw nızamları ulıwma teoriyalıq baǵdarda ádebiyattanıw iliminiń jetiskenlikleri tiykarında usı jumıstıń

1.1. bóliminde aytıladı. Sol bólimde lirika óziniń ulıwma estetikalıq, kórkemlik qásiyetlerin saqlap otırıp, mazmunlıq túrler hám formalar bolıp jiklenetuǵını keń tallawlar tiykarında aytılǵan edi. Bul boyınsha ádebiy janrlardıń tábiyatın, jikleniw nızamlılıqların tereń izertlegen belgili ádebiyatshılar G.N.Pospelovtıń, L.I.Timofeevtiń, L.V. Chernectiń, V.E.Xalizevtiń, Izzat Sultannıń, U.Twychievtiń, R.Arzıbekovtıń, A.Hayitmetovtıń, Z.Axmetovtıń, Z.Qabdolovtıń hám t.b. pikirleri e sapqa

14

alınıp, olarǵa avtorlıq tallaw jasaldı. Sonlıqtan biz bul máselege qayta oralıp qosımsha sóz etip otırmastan, tikkeley XIX ásirdegi qaraqalpaq shayırlarınıń qosıqlarına hám olardıń túrlerine ayrım-ayırım toqtap ótemiz. Olardıń janr sıpatında payda bolıw, qáliplesiw hám rawajlanıw jaǵdayların ádebiy-tariyxıy hám teoriyalıq baǵdarda qarastıramız.

Didaktikalıq qosıqlar

Adamdı iyman-insap, ilim-bilim, aqıl-násiyat jolları menen tárbiyalaw, tutas jámiyetti usı jollar menen rawajlandırıw - áyyemgi zamanlardan berli kiyatırǵan,

túrli dáwir sınaqlarınan ótken dástúrli jollardan. Sonlıqtan bular biziń ruwxıy dúnyamızdıń ajıralmas bir bólegine aynalıp ketken. Ruwxıy dúnyanıń bunday

tárepleri ilim tilinde didaktikalıq ideyalar yamasa didaktikalıq oy-pikirler dep júritiledi. Didaktikalıq oy-pikirler tiykarında didaktikalıq ádebiyat jaratıladı.

Didaktika-lıq ádebiyat yamasa didaktikalıq janr sociallıq turmıstı, jámiyetlik

qubılıslardı, jámiyetlik qatlamlardıń jaǵdayların hám olardıń ara qatnasıqların, sonday-aq jeke adamnıń kelbetin, onıń jámiyettegi ornın, jámiyetke qatnasların etikalıq kózqaraslardan, yaǵnıy ádep-ikramlılıq, adamgershilik paziyletler, adam huqıqları, grajdanlıq wazıypalar kóz qaraslarınan sáwlelendiredi.

Biraq burınǵı sovet jámiyettanıw iliminde, sonıń ishinde ádebiyattanıw iliminde, sonday-aq kórkem ádebiyatta hár qanday jámiyetlik, tariyxıy hám sociallıq túyin máselelerdi klasslıq gúres hám revolyuciya jolı menen sheshiw

ruwxı (ideyası) basım boldı. Ótmish ádebiyatındaǵı hár qanday kórkem shıǵarmadan klasslıq gúres ruwxı hám sociallıq revolyuciya motivleri izlendi,

jámiyetlik illetler tuwralı hár qanday sın pikir revolyuciyalıq ideyalar sheńberine

aydap kirgizildi. Nátiyjede kútá jaqsı didaktikalıq shıǵarmalar onsha itibarǵa

alınbadı. Didaktikalıq oy-pikirler nátiyje bermeytuǵın hám turmısta iske aspaytuǵın utopiya dep talqıyın etildi.

Tariyxıy hám sociallıq áhmiyettegi máselelerdi aqıl-parasat, iymaninsap, ilim-bilim, hadal miynet islew, paraxat rawajlanıw jolları menen sheshiw ideyası

dúnya danıshpanlarınıń e ń jaqsı shıǵarmalarında e rte

15

dáwirlerden berli sáwlelenip kiyatır. Olardan b.e.sh. VIII-VII ásirlerde jasaǵan antik Greciya shayırı Gesiodtıń “Miynetler hám kúnler“, b.e.sh. I ásirde jasaǵan Rim shayırı Vergiliydiń “Diyxanshılıq jırları“ (“Georgiki“) poemaları, Shıǵıs

ádebiyatındaǵı “Kaliyla hám Dimna“, “Qabusnama“, Yusup Has Hajibtiń “Qutlı bilim“ (“Qutadǵu bilik“), Axmad Yugnakiydiń “Haqıyqatlıq sawǵaları“ (“Xibatul haqayıq“), Axmad Yassawiydiń hikmetleri, Nawayı hám Maqtumqulınıń aqılnásiyat shıǵarmaları didaktikalıq ádebiyattıń eń jaqsı úlgilerinen bolıp sanaladı. Olarda hadallıq, ádillik, insaplılıq, ádep-ikramlılıq, miyrim-shápáát, qayır-saqawat, dóretiwshilik miynet, adamlar arasındaǵı óz ara kelisim hám múlayım qatnaslar usaǵan hasıl qásiyetler ulıǵlanadı. Bul shıǵarmalar dúnya xalıqlarınıń ruwxıy

ǵáziynesine qosılǵan salmaqlı úles bolıp tabıladı.

Qaraqalpaq xalıq awızeki dóretiwshiliginde didaktikalıq oy-pikirlerdiń ayrıqsha orın tutqanlıǵı sonshelli, olar kórkem shıǵarmanıń qálegen túrinde (naqılmaqallardan, terme-tolǵawlardan baslap dástanlarǵa deyin) ushırasadı. Batırlıq dástanlardıń hár birinde aqıl-násiyat sózlerge keń orınlar ajıratıladı.

XIX ásirdegi qaraqalpaq poeziyası da aqıl-násiyat mazmunındaǵı lirikaǵa bay boldı. Qaraqalpaq shayırları xalıq didaktikalıq poeziyasınıń, Axmad Yassawiydiń, ásirese Maqtumqulınıń jolınan barıp, násiyat qosıqların jazıwdı

ózlerine úrdis etip aladı. Nátiyjede aqıl-násiyat qosıqları óz aldına úlken bir lirikalıq janrǵa aynaladı. Qaraqalpaq shayırları ózlerin qorshap turǵan ortalıqtıń, konkret turmıstıń, ruwxıy rawajlanıwdıń talaplarına muwapıq jámiyetlik qaǵıydalar, ádepikramlılıq, turmıs-tirishilik tártipleri, ilim-bilim, tálim-tárbiya máseleleri haqqında oy-pikir júritedi, olardı jaslarǵa uǵındıradı, keń xalıqqa násiyat etedi. Kúnxojanıń “Nege kerek“, “Kerek maǵan“, “Jetimniń haqın jep qoyma“, “Bara almas“, Berdaqtıń “Xalıq ushın“, “Jaqsıraq“, “Kim aytar“, “Qashan ráhátlanadursań“, “Bilgeysiz“, “Nadan bolma“, “Balam“, “Eken“, Óteshtiń

“Dárkar“, “Qarız alma“, qosıqların didaktikalıq lirikanıń

16

úlgileri sıpatında tanısa boladı. Bul qosıqlarda jeke adamnıń minez-qulqı, onıń úyde, jámiyette ózin tutıwı ádeplerinen baslap, onıń miynetke, jámiyetke, óziniń azamatlıq parızlarına, ruwxıy turmısqa qatnasları, kóz qarasları máselelerine deyin qozǵaladı.

Ájiniyazdıń shıǵarmaları da didaktikalıq oy-pikirlerge bay. Olardan

“Násiyhat“, “Bolurmı“, “Hár jerlerde dilgir mútáj bolsańız“, “Hár kim xatam bolur paniy dúnyada“, “Kerek“, “Jigitler“, “Bolmas“, “Hár kimsanin yarı bolsa“, “Bárshe birdey bolǵan emes“, “Kerekti“, “Arjaǵında bolmaǵansha“ hám t.b. qosıqlarında adamnıń jámiyettegi ornı, júris-turısı, sociallıq ádillik, iyman-insap, qayır-saqawat, jaqsılıq hám jamanlıq, miyrim-shápáát hám zulımlıq máseleleri kóteriledi.

Kúnxojanıń, Ájiniyazdıń, Berdaqtıń, Óteshtiń didaktikalıq oypikirleri mázi shayırlıq yoshtan tuwılǵan subektivlik qıyallardan ibarat emes, olardıń turmıslıq, kórkemlik, ideologiyalıq saǵaları hám tirekleri bar. Qaraqalpaq shayırları, didaktikalıq oy-pikirlerdi eń birinshi gezekte ózleri jasap turǵan ortalıqtan, jámiyetlik dúzimnen, konkret turmıstıń talaplarınan, ózgesheliklerinen kelip shıǵıp alǵa súredi. Usı shayırlar jasaǵan XIX ásirdiń ortaları hám ekinshi yarımında Xiywa xanlıǵında siyasiy hám jámiyetlik turmıs turaqlı bolmadı. Xalıqtıń basım kópshiligi kámbaǵal turmıs keshirdi. Sonıń menen birge iri feodallar materiallıq baylıqtıń úlken bólegin óz qollarına usladı (jer, suw, óndiris quralları, mallar, jaylawlar hám t.b.). Nátiyjede jámiyette úlken sociallıq ayırmashılıqlar, usı tiykarda sociallıq ádilsizlikler payda bolıp turdı. Iri múlik iyelerinde, ámeldarlarda baylıqqa kózsiz umtılıw, ashkózlik, sociallıq máselelerge kewil bólmew jaǵdayları mudam júz berip turdı. Bul jaǵdaylar tuwralı Kúnxojanıń “Oraqshılar“, “Shopanlar“, “Jetimniń haqın jep qoyma“, “Kún qayda“, Berdaqtıń “Jaz keler me?“, “Salıq“, “Bıyıl“, “Kórindi“, Ájiniyazdıń “Kerek“ qosıqları anıq gúwalıq beredi.

17

***

Qaraqalpaq shayırlarınıń didaktikalıq janrǵa múrájat etiwinde, onı rawajlandırıwda ruwxıy azıq bolǵan hám ruwxıy tirek bolǵan derekler bar. Bular birinshi gezekte islam aqıydaları (mazmunın talqılawǵa bolmaytuǵın, oǵan shek keltirmey sózsiz isenetuǵın diniy talaplar), islam filosofiyası (iláhiyat ilimi), musılmannıń parızları (namaz, ruwza, zákat hám t.b.), musılmanlıqtıń súnnetleri (orınlanıwı qatań túrde shárt bolmaǵan musılmanshılıqtıń úrp-ádetleri, dástúrleri, hár qıylı isleri), musılmanlardıń muqaddes kitabı bolǵan “Quran“, sonday-aq musılmanlardıń turmısta basshılıqqa alıwı tiyis bolǵan diniy, huqıqıy normalarınıń jıynaǵı “Shariat“ tártipleri bolıp esaplanadı. Joqarıda keltirilgen mısallarda Berdaq penen Ájiniyaz ózleriniń pándi-úgitlerin, ulıwma didaktikalıq oyların birinshi gezekte usı dizip ótilgen dáreklerge súyenip aytqanlıǵı kórinip tur. Olarda lirikalıq qaharman patshaǵa da, bayǵa da, qazıǵa da, basqa ámeldarlarǵa da boysınbaydı, olardıń tajıtaxtın, baq-dáwletin, kúsh-kúdiretin tán almaydı, onıń tabınatuǵın birden bir kúdireti - bul haqtıń jolı, moyınlaytuǵın tártipleri - bul shariat zańları. Sonlıqtan lirikalıq qaharman jámiyettegi kúshli qatlamlardıń aldında haqıyqatlıqtı aytıwdan, olarǵa tuwrı joldı, yaǵnıy haqtıń jolın siltewden tartınbaydı, kerisinshe bunı óziniń musılmanlıq wazıypası, parızı dep biledi.

XIX ásirdegi Orta Aziya regionında jasaytuǵın xalıqlardıń sanaseziminde, turmıs tájiriybesinde adam huqıqı hám olardı qorǵaw ilajları usı xalıqlar ıqtıqat etetuǵın islam dininiń ruwxıy kúshine hám huqıqıy normalarına súyendirilgen edi. Orta Aziyanıń feodallıq dúzimde jasap atırǵan xalıqlarında diniy normalar menen yuridikalıq normalar qarısıp ketken edi. Demek, Orta Aziya xanlıqları orta ásirlik feodalizm dáwirinde keń tarqalǵan teokratiyalıq (diniy) basqarıw usıllarına kóbirek súyener edi. Muftiyler, qazılar institutı hám meshit-medreseler mámleketti basqarıwda bir jaǵınan yuridikalıq, e kinshi jaǵınan ideologiyalıq tirek boldı. Xorezm,

18

Qaraqalpaq jaǵdayında shariat normalarınıń xalıq arasında tarqalıwı, olarǵa yuridikalıq hám ruwxıy tirekler sıpatında xalıqtıń arqa súyewi, sonday-aq ayırım bay-dáwletli adamlar, ámeldarlar, qazılar, ruwxaniylar tárepinen shariat normalarınıń buzılıwı Kúnxojanıń “Ólim“, “Jetimlerdiń haqın jep qoyma“,

Berdaqtıń “Kim aytar“, “Zamanda“, “Aqıbet“, Ájiniyazdıń “Kóriń“, “Násiyxat“ qosıqlarında real hám kórkem berilgen. Bul shayırlar ózleriniń jasap turǵan tariyxıy hám jámiyetlik jaǵdaylarına baylanıslı adam huqıqların qorǵawdıń birden bir tiregi retinde shariat zańların húrmet etedi, olarǵa isenedi, olardı buzǵan adamlardı haqtıń jolın buzǵanlar sıpatında ashshı tilleydi.

Jámiyettiń sociallıq jaqtan ázzi qatlamına dıqqat bóliw, yaǵnıy ǵáripqáserlerge, jetim-jesirlerge qol sozıw, olardıń jaǵdayların jaqsılaw ushın gúresiw ideyası - Shıǵıs shayırlarınıń gumanizminiń tutas bir bólegi. Qaraqalpaqlar arasında “Diywanayı Máshrep“ atı menen keńnen málim bolǵan suwfiy shayır Babaráhim Mashrab (1657-1711) óziniń mudamı ǵárip-miskinler tárepinde ekenin, olardıń táǵdiri óziniń táǵdiri ekenin ashıq aytadı.

Ne gunah qildim, xudo, dunyoda men bwldim ǵarib,

Har qaerda bekasu becharaǵa hamxanaman.7

XVIII ásirde jasaǵan Maqtımqulı da ózi jasap turǵan dáwirdiń sociallıq alaǵatlıǵın kózde tutıp, jámiyettiń ázzi bólegine shın tilegin bildirip, bul boyınsha

óziniń azamatlıq poziciyasın tutadı:

Zalımlar qor bolıp qalar ayaqta, Ǵárip, sen jılama, sherdey bolarsań.8

Maqtımqulı hár bir azamattı ǵárip-miskinler tárepin alıwǵa, hadal bolıwǵa shaqıradı:

Hadal isle, bil ózińniń halıńdı,

Paqırdı ınjıltıp, etpe jábirdi.9

7Бабаре8им Машраб. Ташкент, qoo0, qwu-бет .

8Ма3тым3улы. Н5кис, qoir, qi-бет.

9Ма3тым3улы. o-бет.

19

Berdaq ta usınday jámiyetlik másele boyınsha anıq poziciyada turadı. Duwrı tutsań niyetińdi,

Xalıqqa bursań betińdi, Sıylasań

ǵárip-jetimdi,

Shın azamat boladursań.10

(“Qashan ráhátlanadursań“)

yamasa:

Berdimurat, tıńlap sózińdi kórgil, Júrgen soqpaǵıńnan izińdi kórgil, Ǵamgún bolma,

ǵáriplerge qol bergil,

Sonda is etkeniń móhminler ushın.11

(“Xalıq ushın“)

Mısallarǵa qarasaq, jámiyettiń belgili bir probleması boyınsha, ásirese jámiyettiń sociallıq jaqtan ázzi qatlamınıń jaǵdayları boyınsha Máshireptiń, Maqtımqulınıń, Berdaqtıń tutqan jámiyetlik poziciyaları birdey, kóz qarasları, ideyaları únlesedi. Shayırlar bul máseleni sáwlelendirgende birinshi gezekte ózleri jasap turǵan sociallıq jaǵdaylardan, jámiyetlik dúzimniń ózgesheliklerinen kelip shıǵadı. Sonıń menen birge bul konkret sociallıq másele boyınsha usı shayırlardı jaqınlastıratuǵın, pikirles etetuǵın ideologiyalıq dárekler bar ekenin joqarıda aytqan edik. Bul shariattıń normaları, musılmanshılıqtıń parızları, ǵárip-miskinlerge qol sozıw, jıǵılǵandı súyep qatarǵa turǵızıw ideyaları. Sonlıqtan shayırlar bul ideyalardı shariat talaplarınıń biri sıpatında jalıqpastan jırlaǵan, shariat talapların buljıtpay orınlawdı, haqtıń jolınan taymay dúziw júriwdi óziniń zamanlaslarına pándi-úgit etken, bunı keleshek áwladlarǵa ruwxıy miyras hám turmıs tájiriybesi sıpatında wásiyat etken.

Demek, Berdaqtıń hám onıń zamanlas shayırlarınıń aqıl-násiyat qosıqların dóretiwdegi ruwxıy azıq alǵan birden bir sháshmesi hám

10Берда3. yu-бет.

11Берда3. uy-бет.

20

***

Qaraqalpaq shayırları jámiyetti birlestirip turatuǵın uyıtqı sıpatında shariat zańlarına tiykarlanǵan nekeni, birlikli semyanı, erli-zayıplılar arasındaǵı sadıqlıqtı, hadal qatnasıqlardı tanıydı. Musılmanshılıqtıń shártleri boyınsha hár bir musılman

óz nekelisine sadıq bolıwı, oǵan húrmet-izzet, mehir-muhabbat penen qatnas jasawı tiyis. Erli-zayıplılar arasındaǵı bunday jıllı qatnaslardı Muhammed payǵambardıń ózi bárshe úmmetlerine wásiyat etken dep aytıladı. Onıń hádiyslerinde mınaday sózlerdi ushıratamız: “Egerde kimde kim óziniń juptı halalına (nekeli hayalına) súyiwshilik penen qarasa, hayalı da súyiwshilik penen qarasa, Allatala olarǵa miyrim-shápáát penen qaraydı“12. Biraq erli-zayıplılar arasındaǵı qatnaslar shariat tártibi boyınsha kútá qatal. Óziniń nekelisine qılap qılıw, onıń kózine shóp salıw jaǵdayları musılmanlıqtan sheginiw menen barabar

úlken gúna sıpatında qaralanadı. Neke hám semya tuwralı payǵambar tárepinen aytıldı dep esaplanǵan bul aqıl-keńeslerdi muqaddisler (payǵambar hádiyslerin jıynawshı ulamalar) payǵambar násiyatlarınıń toplamlarına (hádiyslerge) kirgizgen. Olarda Muhammed payǵambar óz úmmetlerine “Kimde-kim birewdiń hayalın azǵırsa, ol bizden emes“13, (yaǵnıy payǵambar úmmetlerinen emes, musılman emes-Q.J,) yamasa “Kimde kim ózi menen nekede bolmaǵan hayalǵa

ıqlas etip, onıń menen qatnas qılsa (jınısıy), bul Allatalaǵa shirk keltiriwden (yaǵnıy qudanıń barlıǵına gúman keltiriwden-Q.J.) sońǵı eń awır gúnadur“14 dep qatal túrde eskertken. Berdaqtıń bir qatar násiyat qosıqlarında neke, semya máselesi musılman yuridikası islep shıqqan túsiniklerge, huqıqlarǵa, sondayaq payǵambar násiyatlarına tiykarlanıp qozǵaladı.

12Мухаммед пай2амбар 3иссаси. *одислар.Ташкент, qooq, yw-бет.

13Сонда. 112-бет

14Сонда. 105-бет

21