MD hám PQJ / Sh. Seytov shıǵarmalarında janapaylardıń qollanılıw ózgeshelikleri

31

qollanılǵan. Ajıratıw-sheklew janapaylarınan gil, gileń, gilgey, ılǵıy, tánhá sıyaqlı túrleri Sh. Seytovta siyrek qollanılǵan yamasa ayırımları birotala ushıraspaydı.

Ajıratıw-sheklew janapaylarınan tek, ǵana, bolsa janapayları Sh. Seytov

shıǵarmalarında keńirek orın alǵan. Mısalı: Artına bádár aynalmastan, jalǵız bala bunda ketti, Báǵdiyar bolsa bul joq. Sonda tek bir kún-aq jasaǵanman,

basqa kúnlerimniń bári tek soǵan usap kete bergen. Bala házir ǵana ótken

jıllardan qalǵan Shigin uradan shıǵarılıptı.

Bir- janapayı da jazıwshı tárepinen ajıratıw-sheklew mánisin bildiriw ushın paydalanılǵan. Mısalı: Bir, qoy awzınan shóp almaytuǵın biymálel, «óziń tiymeseń saǵan hesh kim tiymeydi» dep júrgen ǵárip adam ywedi. Sh. Seytov shıǵarmaları tilinde ajıratıwsheklew janapaylarınan dizbeklesken tek ǵana túri de ushırasadı. Mısalı: …Óytkeni óldim azarda jutınıp jutqan bir jutım hawası

tek ǵana jan emes, sanasında endirip úlgergen edi.

Siltew janapaylarınan áne, mine janapayları sóz hám gáplerge qosımsha

nusqaw, baǵdarlaw, siltew mánislerin júklew ushın qollanılǵan. Mısalı: Áne,

úseytemen, miyim qursın, ǵarrılıq ta, birin aytıp otırıp, ekinshisine ótip kete

emocionallıq-ekspressivlik xızmetler atqaradı. Bul Sh. Seytov shıǵarmanıń tilin

úyreniw nátiyjesinde anıq boladı.

Modallıq janapaylar gáptegi aytılǵan waqıyalarǵa, qubılıslarǵa bolǵan hár qıylı qatnaslardı ańlatadı. Yaǵnıy gápke subektivlik qatnastaǵı hár qıylı qosımsha mánilerdi bildiredi. Gáptegi aytılǵan oy-pikirge yaki qanday da

qubılıslarǵa túrlishe modallıq tús engizedi. Máselen, bazı birewleri gápke

bóledi: a) Modallıq-buyrıq janapayları; b) Maqullaw janapayları; v) Biykarlaw janapayları; g) Soraw janapayları;

Al E. Dáwenov bolsa bul túrdegi janapaylardı beske bóledi2: a) Soraw janapayları; b) Maqullaw janapayları; v) Biykarlaw janapayları; g) Salıstırıw janapayları; d) Modal-buyrıq janapayları;

Bunda aldıńǵı toparǵa tek ǵana bir túri qosılǵan, yaǵnıy salıstırıw janapayı

óz aldına bólek alıp qaralǵan. Bul túrge túwe, tap, misli kirgizilgen.

Sh. Seytov shıǵarmalarında túwe, tap salıstırıw janapayları jiyi qollanıladı, al misli janapayı ushıraspaydı.

Biz bul jumısta modallıq janapaydıń bir túri retinde E. Dáwenovtıń pikirine súyene otırıp, salıstırıw janapayların bólek alıwdı maqul kórdik, sebebi bul janapayǵa kiriwshi tap, túwe janapayları shıǵarma tilinde kóplep qollanılǵan.

33

a) Modal-buyrıq janapaylarınıń qollanılıwı.

Olarǵa shı-shi, sańo-seńo, sońo, da, ga, se, áy, ós, sesh, al, ay, aw, ha, a, o janapayları kiredi. Shı-shi janapayı feyildiń buyrıq meyil formasına jalǵanadı:

Sen aparshı - dedi Nuraxmetke.

Shı-shi janapayları tilek mánisin bildiriw ushın Sh. Seytov shıǵarmalarında jumsalǵan. –Usı, hár kimnen bir gáp estip, sarı uwayımǵa batıp júrgenshe kózim menen kórip, kewlimdi ánjamlap qaytayın-shı! –dep pátlendi ǵarrı.

Bul janapaylar sorawlıq mánide de jumsaladı: Ta-aq, meniń taǵı bir

ótinishim bar: meni mınaw Esshan ǵarrıǵa tirisinde bu bir xızmet qarızdar edim, sonıń eń bolmasa, ólgeninde óteyin-shi?

Sańo-seńo-sańa janapayları, seńá, sońo, sańá, sańa túrinde de ushırasadı. Bul janapaylardıń jumsalıwında hesh qanday mánilik ózgeshelikler joq. Olardı tek fonetikalıq variantlar dep qarawımız kerek. Sh. Seytov óz shıǵarmalarında bul janapaylardı shıǵarma tilin ele de bayıtıw ushın jiyi qollanǵan.

Sońo janapayı ótinish mánisin bildirip kelip qollanılıwı: «Atań kelgen qusaydı, barıp xabar alsońo-otın ayırıp atır -ǵo», deyin dese, balası esikten kirmey atır. Sóyte-sóyte ádebinde túńilgen Baǵdiyar:

«maǵan bir attırıp úyretsońo ǵoshshım!» dep ótinish ete beretuǵın boldı.

Sańo janapayı shıǵarma tilinde buyrıq mánisin ańlatıp kelipte qollanıladı: - Haw, qayda-a, awqatqa qarasańo! –dep atır aǵam. Ǵarrı:

«altı ay jazlay egip-tigip, jıynalǵan quwan qawınlarımdı aytsańa!» - dedi ishinen hám «soqır quday, ne jazıǵım bar, bunsha nege miynetimdi kúydire bereseń!» -dep nalındı.

Modal -buyrıq janapaylarınıń ayırımları Sh. Seytov shıǵarmalarında siyrek jumsalǵan: Mısalı: Qáne, kámandár, baslasań basla, bolmasa men shıdayjaq emespen. Usı búgin seni kóre

34

almay ólermen dep edim! –dep, bolǵan hádiyselerdi úzip-julıp umıtqanım, ǵarrı, sen aytósse?-dep aytıp attı. Jaydıń arqa kún batar tamanındaǵı ay nurınan sayalaǵan tárepinen entelep kelip qalǵan eki qaranı ya Allayar, ya Baǵdiyar abaylasesh.

B) Maqullaw janapaylarınıń qollanılıwı.

Maqullaw janapayları ulıwma pikirge kelisimdi, onı maqullawdı bildiredi. Olar grammatikalıq mánisi hám xızmeti jaǵınan modallıq máni beriwshi janapaylardıń toparına kiredi. Sebebi bular aytılǵan oypikirdi maqullaw hám oǵan razılıq bildiriw sıyaqlı modallıq mánini ańlatadı. Buǵan awa, yaqshı, jaqsı, maqul, boladı, máyli, ájep, xosh janapayları kiredi. Mısalı: Ishińnen, ha-a, awwa, ótkeremiz jıllını?...- Boladı-ı, asıqpa ele. -Yaqshı, men jańaǵımdı aytıp alayın.

Sh.Seytov shıǵarmaları tilinde awa sóziniń ornına kóbinese awızeki sóylew tilindegi hawwa túrin paydalanǵan. Mısalı: Hawwadaǵı, Mádiyar, adamnıń záhárin adam aladı. Hawwa, Ǵarlınıń sárdarları tamanǵa dım tabanı tartpay kiyatır. Hawwadaǵı, waqıt ta bir tınımsız aǵıp turǵan suwday, waqıttıń suwdan parqı-waqıt jaqsı-jaman hádiyselerdiń júrekke salıp ketken daǵın, yadqa sızıp ketken súwret - súlderlerin shayıp ketetuǵın qusaǵan. –Hawwa, júdáma azıwıń háyran qalıp turıp edi,-dep biyhazar dálkek etti.

Shıǵarmada máyli sózi de siyrek maqullaw janapayı retinde qollanılǵan: Mısalı: «Balamız qızıl bolsa túbinde bizdi qızartpay qoya ma! Máyli,

ǵoshshım,» dedi Kumingerge. Suwıtsa suwıtsın, kún jamanı keter,báhár jılt etse bári de umıt bolar, saratanda elp etken samal tappay jelpingenlerińde bul jurt qıstıń salqının saǵınadı, suwıtsın, máyli!

35

V) Biykarlaw janapaylarınıń qollanılıwı.

Bul topardaǵı janapaylar ulıwma kelispewshilikti, biykarlawdı bildiredi. Grammatikalıq mánisi hám xızmeti jaǵınan aytılǵan oypikirdi biykarlaydı hám oǵan narazılıǵın ańlatıp keledi.Bul topardaǵı joq, jaq, /yaq/,emes, emey, ma-me,

pa-pe, ba-be sıyaqlı janapaylar biykarlaw hám narazılıq usaǵan modallıq

mánilerdi bildiredi. Mısallar: Ja-aq, bular kúnnen kúnge azayıp,kúnnen jeńilip baratır. -Yaq,kelin, shalabıńdı shayqama, bizge járdemiń soltezirek táwir bolıp

ket, men mına Allayardı alıp ketemen, tap házir… Negedur, doynaq sesti pıshaq keskendey tıyılıp, doynaq emes júregińniń dúrsildisi ózine estildi. Kórse bayaǵı Kuminger emes!-Biziki emes enesiniki dep pe ediń! Soǵan qaraǵanda bul

káradaǵı urıstıń toqtaǵanınan kóp waqıt bolmasa kerek, - dep shamaladı.

Baǵdiyar Esjan ǵarrını usınsheli sabır-parasatlı halında hesh kórmegen hám usınday jan alqımǵa tayalǵanda bunshelli salqınqanlı boladı dep oylamaǵan edi. Áshirdiń haq qanı qızıllardıń moynında ketti, sonı ala almasań, ónbegeyseń,

óspegeyseń! Oqıǵanına isensem, Nurahmettiki durıs, musılman menen musılman

be, pa-pe hám emes janapayları basqalarına salıstırǵanda ónimlirek qollanılıp hár qıylı biykarlaw mánilerin ańlatadı.

G) Soraw janapaylarınıń qollanılıwı.

Bul janapaylar Sh. Seytov shıǵarmalarında soraw mánisin hár túrli

modallıq sıpatlar menen bildiredi. Bunday modallıq máni beriwshi soraw janapaylarına ma-me, ba-be, pa-pe, she kiredi.

Olardan eń kóp qollanılatuǵınları ma-me, pa-pe, ba-be janapayları bolıp esaplanadı. Bul atawısh sózlerge de, ráwish jáne feyil sózlerge de, modal sózlerge de dizbeklesip keledi. Solay etip, gápte

36

modallıq sorawlıq mánini ańlatadı. Kópshilik jaǵdaylarda bul janapaylar bayanlawısh sózlerge dizbeklesedi. Sh. Seytov shıǵarmalarında bul janapaylardıń jiyi qollanılǵanın kóriwge boladı. Mısalı: Biz shıqqanda, saattıń neshe ekeninen xabarıń bar ma? Jurttıń ádiram qalǵırlarına bunshelli qan sorpa bolıp basıńa kórindi me? Sizler qaytıp soǵaman degenshe men qızdı kempirine kóndirtip, murınǵa suqqanday etip tayarlap qoyaman quda qálese, soǵan kelistik pe? Dúnyanıń jırtıq - tesigin pitew usılarǵa qalıp pa? Al súwretti ne qılamız, qosıp kómip jibere beremiz be?!-dedi Kuminger.

Soraw janapayları Sh. Seytovtıń shıǵarmalarında shamalaw yamasa boljaw mánilerin bildiriw ushın da qollanılǵan. Gáp ishinde ma-me, pa-pe, ba-be soraw janapayları kópshilik jaǵdaylarda birgelikli bayanlawıshlardıń dáslepkisiniń de hám sońǵısınıń da keyninen qaytalanıp jumsaladı. Mısalı: Bárinen de beter, Nazarbay simsik, qayda qunarlı, suw tiyip turǵan jer bolsa, urı iyttey timiskilenip tawıp, asqabaq bar ma, qawın, másh-lobiya bar ma, dasmal qabaq, suwqabaq bar ma, ege bergen, ege bergen. Biraq qos qulaǵı birden mıqlap shalma menen shandılǵanlıqtan óziniń dawısın ózine gállesiniń ishinen gúńgirlep esitildi me, uzaqtan esitildi me, esitildi áytewir. Sońǵı kúnleri: usı men bul dúnyada jasadım ba, jasamadım ba?-dep kóp oylana beretuǵın bolıp qaldım.

Ayırım jaǵdaylarda ma-me, ba-be, pa-pe soraw janapayları sózdegi basqa qosımtalardıń ortasında keledi hám mı-mi, bı-bi, pı-pi túrine ózgerip jumsaladı: Mısalı: Sen ne baspashımısań ?! Sóytip dártim shıdamay kelgenim edi, qalay endi, shúkrilewmiseń?.. Men Xalmurat doktorman, tanıp turmısań? Tamnıń basınan Baǵdıyardıń: «Ne boldı-ı, balam, oq tiygennen amanbısań?!» degen qáweterlengen dawısı esitildi.

37

Sh. Seytov shıǵarmalarında ma-me, pa-pe, ba-be janapayları menen dizbeklesip kelgen sózlerdiń keyninde edi, eken kómekshi feyilleri qollanılǵanda

bolmaspedi?!» dep dawısladı. «Balanı saralawǵa shıqqanında martıu basqan joqpeken!» degen oyı birden shorshıtıp jiberdi.

Bunday janapaylardı qollanıw arqalı Sh. Seytov awızeki sóylew tiliniń

ózgesheligi menen shıǵarma tilin bayıtqan.

She janapayı da tilimizde ónimli jumsaladı. Ol negizinen baslawısh hám bayanlawıshqa dizbeklesip keledi. Bul janapay kópshilik jaǵdaylarda ataw sepligi formasındaǵı hám tartımlanǵan atlıqlar hám almasıqlar menen birge dizbeklesip qollanıladı. Qaraqalpaq tilinde ol sonday-aq feyildiń shárt meyil formalarına hám t.b. dizbeklesip kelip, sorawlıq mánide qollanıladı. Bul

janapaydı aytqanda dawıs tolqını kóterińki aytıladı hám onıń qatnasıwınan

ańlasılatuǵın sorawlıq máni kúshli bolıp keledi. Sh. Seytov shıǵarmasında she janapayı gúmanlı sorawlıq boljaw mánisin beriwde qollanılǵan. Mısalı: Bul, bir, ekinshiden, Aman da, Oraz da tek bir sahıpjamal tabılǵansha júrgen adamlar bolıp shıqsa-she, onda qızǵa kózi qızıp alıp qashıwǵa táwekel etiw Orazdıń qolınan keledi. Al endi, «jaman aytpay jaqsı joq, urıs bolıp ketse-she?!»

D) Salıstırıw janapayınıń qollanılıwı.

Modallıq máni beriwshi túwe, tap, misli janapayları Sh. Seytov shıǵarmalarında qanday da bir zattı basqa bir zatqa yaki qanday da bir waqıyanı basqa bir waqıyaǵa salıstırıp, uqsatıp kórsetedi, sonday-aq sońǵı gáptegi oypikirdi, dáslepki gáptegi oy-pikirge salıstıradı.

38

Tap, misli janapayları sózdiń, sóz dizbekleriniń yamasa gáptiń aldında dizbeklesip keledi. Al túwe, ózi baylanıslı bolǵan sózlerdiń keyninde keledi. Mısalı: Biraq, onıń shıra jaqqanday shaması joq edi, kózi sál ilinse kúni keshegi ǵana ózin, balanı, qayıǵın, tap erteklerdegidey, dástanlardaǵı qıdır atalarday ǵayıptan tayıp, apattan qutqarıp ketkenlerdiń katerleriniń qayırılıp atırǵanları eles-eles berip uyqısı shayday ashılıp kete beredi. Sonda, óz abırayım menen ólip ketken bolaman, onda sizlerge qız túwe, bir salım duz da joq!

Sh. Seytov shıǵarmalarında modallıq janapaylardı qollanıwǵa ayrıqsha itibar bergen, sebebi olar gáptegi sóz bolǵan qubılıslarǵa hár qıylı modallıq qatnaslardı bildiredi. Modallıq janapaylardıń barlıq túrleri de shıǵarmada keń orın alǵan. Shıǵarmada ásirese soraw janapaylarınıń ma-me, pa-pe, ba-be, she, -

á sıyaqlı túrleri kóp keltirilgen. Salıstırıw janapaylarınan tap, túwe janapayları

Biykarlaw janapaylarınan emes, jaq, ma-me, ba-be túrleri kóp ushırasadı. Maqullaw janapaylarınan yaqshı, máyli, xosh, hawwa, boladı túrleri

paydalanılǵan. Solay etip, modallıq janapaylar Sh. Seytov shıǵarmalarında

ádewir jiyi qollanılǵan.

39

3. Sh. Seytov shıǵarmalarında ishki sezimlik hám tásirlilik

máni beriwshi janapaylardıń qollanılıw ózgeshelikleri

A. Bekbergenov óziniń janapaylardıń klassifikaciyasına arnalǵan

maqalasında bunday janapaylardı emocional-ekspressivlik janapaylar dep ataǵan hám olardıń qatarına qanday, ne degen , deyseń, ay, há, a, á, mısh-mish, aw janapayların kórsetken. 1

Al E. Dáwenov bunday janapaylardı ishki sezimlik hám tásirlilik máni beriwshi janapaylar dep ekige bólgen. Ishki sezimlik máni beriwshi

janapaylarǵa ol -aw, ay, a, á, iısh-mish, emish, sımaq janapayların hám soraw almasıqların, al tásirlilik máni beriwshi janapaylarǵa, onıń pikiri boyınsha kelbetliktiń arttırıw dárejesiniń jasalıwındaǵı qısqarǵan ap, jap, qıp, sap qap,

ıp sup, kip up, dop, qup, map, up, kúpá, shop, bop, tip, sip, sıp, tup, elementleri hám júdá, kútá, orasan, óte, asa, eń, sirá, dım, oǵada, oǵırı, nayatıy, din, shım, shılt kiredi dep kórsetken.2

Ilimpazdıń kelbetliktiń intensiz formalarınıń birinshi qsıqarǵan elementin janapay dep qarawı bir qansha gúman tuwǵızadı, sebebi bul elementler bólek sóz emes, al ekinshi elementtiń qısqarǵan túri: tap-taza, qıpqızıl hám t.b. Al janapaylar óz aldına bólek sóz shaqabı. Sonday-aq júdá, oǵırı, dım usaǵan sózlerdi de janapayǵa kirgiziw qaıyın, sebebi olar mánili sózler hám sońǵı waqıtları kúsheytiw ráwishleri dep qaralıp kiyatır. Janapay bolıwı ushın sózler leksikalıq mánisin joytıp, modallıq mánige ótiwi kerek. Máselen, júdá jaqsı degende júdá-kúsheytiw ráwishi. A. Bekbergenov onı janapayǵa ótip qollanıwına mınaday mısal keltiredi: Sonı bilmespen

1 Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиндеги жанапайлардың классификацисы ҳаққында. Өз РИАҚБ «Хабаршысы». Нөкис, 1992, №2. 120-бет.

2 Ҳəзирги қарақалпақ тилиниң грамматикасы. Сөз жасалыў ҳəм Морфология. Нөкис. Билим,

1994, 404-405-бетлер.

40

júdá. Bul jerde, haqıyqatında da, júdá sóziniń leksikalıq mánisi joq, al tek,

sezimdi kúsheytip tur.

Sonlıqtan biz E. Dáwenov tárepinen tásirlilik máni beriwshi janapaylar dep qaralǵan sózlerdi janapay dep esaplaymız hám bul magistrlik jumısımızda

arnawlı toqtaymız.

Jumısta biz tek A. Bekbergenov tárepinen emocional-ekspressivlik dep qaralǵan, al E . Dáwenov tárepinen ishki sezimlik máni beriwshi dep atalǵan janapaylardı ǵana alıp qaraymız hám olardıń Sh. Seytovtıń shıǵarmalarında

qollanıw ózgesheliklerin ǵana sóz etemiz.

a) Ishki sezimlik máni beriwshi janapaylardıń qollanılıwı

Ishki sezimlik máni beriwshi janapaylar Sh. Seytov shıǵarmalarında sózlerge dizbeklesip kelip, adamlardıń tańlanıw, qıynalıw, ókiniw hám renjiwlerin bildiredi. Olarǵa -aw, -ay, -o, -á, mıs-mis, mısh-mish, emish, sımaq janapayları kiredi. Bul janapaylar sózdiń keynine dizbeklesedi hám kópshilik jaǵdaylarda gáptiń aqırındaǵı sózlerge dizbeklesip keledi. Bulardan tısqarı tilimizde ishki sezimlerdi kúsheytip kórsetiw ushın janapaylıq xızmette sonday, sonsha, bunday, bunsha, qaysı, qanday, qansha, qanshama, qalay sıyaqlı soraw almasıqları hám de ne degen, deyseń usaǵan sózleri de qollanıladı1.Usınday

almasıq hám basqa sózler ózine baylanıslı bolǵan sózdiń aldında kelip,

adamnıń hár túrli ishki sezimlerin ańlatadı. Janapaylıq xızmettegi sózler hám ishki sezimdi bildiretuǵın janapaylar kópshilik waqıtta úndew gáplerdi dúzedi.

Sh. Seytovtıń shıǵarmalarında bul janapaylar da keń qollanılǵan.

-Aw, ay, -a, á janapayları hár qıylı mánilerdi ańlatadı: 1.Ókiniw, gijiniw, ayaw, qıynalıw, qapalanıw mánilerin bildiredi.

Mısalı:Bul úyiń jańǵırlar, jaw kórmey serpilip kóshti –aw! Bul da