MD hám PQJ / Sh. Seytov shıǵarmalarında janapaylardıń qollanılıw ózgeshelikleri
.pdf
|
|
|
71 |
|
|
|
|
|
janapayları qollanılıw jiyiligi boyınsha |
kúsheytiw |
janapaylarınan |
keyingi |
|||||
orında |
turadı. |
Anıqlaw |
janapaylarınan |
aw, ǵoy janapayları |
da kóp |
|||
paydalanılǵan. Anıqlaw janapaylarınan |
naǵız, |
dál, janapayları Sh. Seytovtıń |
||||||
shıǵarmalarında kútá siyrek qollanılǵan. |
|
|
|
|
|
|||
Ajıratıw janapaylarınan |
ǵana, tek, |
tek ǵana, |
bir, |
bolsa, janapayları |
||||
paydalanılǵan. Olardan ásirese ǵana, tek janapayları kóbirek ushırasadı. Al gil, gileń, gilkiy, ılǵıy, tánhá, ajıratıw janapayları Sh. Seytovtıń shıǵarmalarında
derlik |
qollanılmaǵan. Siltew |
janapayları |
da shıǵarmada jiyi paydalanılıp, |
olardan ásirese áne, mine janapayları kóbirek qollanılǵan. |
|||
2.Modallıq máni beriwshi |
janapaylar |
da Sh. Seytovtıń shıǵarmasında |
|
kóplep ushırasadı. Olardan soraw janapayları ayırıqsha kóbirek qollanılıp ma-
me, mı-mi, ba-be, pa-pe, formaları menen birlikte she túri |
de paydalanılǵan. |
Salıstırıw janapaylarınan Sh. Seytovtıń shıǵarmalarında |
tap hám túwe |
janapayları ushırasadı. Misli janapayı bolsa shıǵarmada derlik ushıraspaydı.
modallıq máni beriwshi janapaylardıń modal-buyrıq janapayları dep atalǵan
túrine Sh. Seytovtıń shıǵarmalarında ós, sesh, há, sańo, qáne, o, shı túrleri ushırasadı. Biykarlaw janapaylarınan jaq, emes, túrleri, al maqullaw
janapaylarınan awa, yaqshı, sonday-aq awızeki sóylew tilindegi hawwa, awwa
túrleri keń paydalanılǵan. Bul janapaylar oypikirdi maqullaw, hám oǵan razılıq bildiriw sıyaqlı mánilerdi bildiredi. Maqullaw janapaylarınan ájep, maqul boladı shıǵarmalar tilinde siyrek ushırasadı.
3. |
Ishki sezimlik |
máni beriwshi janapaylardan ay, mısh, mish, á |
túrleri paydalanılıp bul |
janapaylar sózdiń izine dizbeklesip kelip ishki |
|
sezimdi |
kúsheytiw ushın |
qollanıladı. |
Bulardan á janapayı kóbirek ushırasıp, ol Sh. Seytovtıń shıǵarmaları tilinde tańlanıw, hayran qalıw, háwesleniw, renjiw
72
mánilerin bildirip keliwde qollanıladı. Al mıs-mis, mısh-mish, meish, sımaq janapayları shıǵarma tilinde boljaw yaki shamalaw mısqıllaw, kemsitiw sıyaqlı
mánilerdi bildirip keliwde jiyi qollanadı.
4.Forma jasawshı janapaylar da Sh. Seytovtıń shıǵarmalarınıń tilinde keń qollanılǵan. Olardan ma-me, ba-be, pa-pe, janapayları bolımsız feyillerdi jasaw
ushın xızmet atqaradı. Mı-me janapayı sonday-aq tákirar sózlerdiń birinshi
sıńarına jalǵanıp ta qollanılǵan. Sonday-aq sóz ishinde de mı-mi janapayı
qollanılıp, sózdiń jańa formasın jasawda da keń qollanılǵan
Juwmaqlap aytqanda Sh. Seytovtıń shıǵarmalarında awızeki sóylew tili
elementleri kóp bolǵanlıqtan, onda janapaylar kútá ónimli qollanılǵan. Olardıń kópshiligi qaharmanlardıń awızeki sóylew tilinde hár qıylı modallıq mánilerdi
ańlatıw ushın paydalanılǵan. Sh. Seytov |
óz shıǵarmalarında janapaylardıń |
|
usınday awızeki variantların qollanılıwı |
arqalı |
shıǵarma tilin elede bayıtıp |
barǵan hám bul jazıwshı tiliniń |
ózine |
tán ózgesheligi ekenligin |
kórsetedi. |
|
|
73
Paydalanılǵan ádebiyatlar
1.Амиралиев К. Семантикограмматические функции частиц тюркских языковАвтореф, дис. Канд.фил. наук.-Алма-Ата, 1980,
2.Базаров О. Частицы в узбекском языке. Автореф. дис.канд. фил. наук-
Москва, 1983,
3. Bekbergenov A. Qaraqalpaq tilinde janapaylardıń klassifikatsisı haqqında
Ózbekstan Respublikası |
Ilimler Akademiyası |
Qaraqalpaqstan bóliminiń |
xabarshısı, 1992, №2 |
|
|
4. Бекбергенов А. Классификация частиц в каракалпакском языке. –XI |
||
научно-теоретическая |
конференция НГУ. |
Тезисы докладов и |
сообщений. Нукус,1987 |
|
|
5.Бекбергенов А. Модальные слова как самаостоятельная часть речи в современном каракалпакском языке. –Қарақалпақ тил билиминиң айырым мəселелери. Нукус, изд-во НГУ, 1987.
6.Berdimuratov E., Dáwletov A, Házirgi qaraqalpaq tili, fonetika, leksikologiya, Nókis Qarqalpaqstan. 1979
7.Баскаков Н. А. Каракалпакский язык, II, фонетика и морфология, часть первая, М., 1952.
8.Dáwenov E. Qaraqalpaq tilinde kómekshi sózler. Nókis. Bilim, 1994,
9.Dáwletov A. Házirgi qaraqalpaq tili, Fonetika, -Nókis. Bilim, 1994
10.Дмитриев Н. К. Грамматика башкирского языка. М-Л. 1948.
11.Кенжебаев Ф. Послелоги и частицы в современном казакском языке.
Автореф, дис. Канд.фил. наук.-Алма-Ата, 1964.
12.Qaraqalpaq til bilimi máseleleri. Nókis.: Qaraqalpaqstan, 1983
13.Мусаев К.М. Краткий грамматический очерк каракалпакского языка
–Москва.: Наук,1977
14. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń grammatikası. Sóz jasalıw hám
morfologiya. Nókis, 1994.
74
15.Házirgi qaraqalpaq tili. Morfologiya. Nókis, Qaraqalpaqstan 1981.
16.Qırǵız ádebiy tiliniń grammatikası. I bólúm, Fonetika jańa Morfologiya,
«ilim » basması, Frunze, 1980.
17.Ысқақов А. Қазирги қазақ тили. Морфология. Алматы, 1974.
18.Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń grammatikası. Stntaksis, Nókis, 1992.
19.Shrazov B. Qaraqalpaq tilinde janapaylardıń seslik ózgeshelikleri.
Ózbekstan Respublikası Ilimler Akademiyası |
Qaraqalpaqstan |
bóliminiń xabarshısı, 2000, №1.
20. Shoabdurahmanov Sh. Ózbek tilida yordamchi sózlar. Toshkent, 1953.
Kórkem ádebiyatlar
1.Seytov Sh. Shırashılar, Nókis, 1986.
2.Seytov Sh. Xalqabad, Nókis, 1989.