MD hám PQJ / Sh. Seytov shıǵarmalarında janapaylardıń qollanılıw ózgeshelikleri

51

dedi. –Sende ashıw ǵoy, ashıw, erkeklik te, erlik te joq! Sozanaydıń dekenesindey náhán etilip, shom baylanıp, qasına sınıq sháńgil qabaq ta qoyıldı.

Esekeń baslıq ta boladı ele!- dep ǵawqıldastı birewler.

Sh. Seytov shıǵarmaları tilinde jaqsı, yaqshı maqullaw janapayları da qollanılǵan. Bul janapaylar da seslik dúzilisi jaǵınan j til aldı únli dawıssızınıń ornına, y-til ortası, sonor dawıssızı jumsalınǵan fonetikalıq variantı bolıp esaplanadı. Bul jerde ya háribi túpkilikli hám sırttan kirgen sózlerde ya –seslik

ishkizip, qırǵannan alıp qalǵan kim, Shınıqul aǵa, bárin kózim kórdi, hawwa. Awwa-dá, jarlı bar jerde bay bar, bayı bolmasa jarlınıń jarlılıǵın qalay bileseń, bul dúnyada hámme óz kewline bay, sher.

Sonday-aq, Sh. Seytov shıǵarmaları tilinde joq, jaq, yaq biykarlawshı janapayları da jumsalǵan. Olar seslik dúzilisi jaǵınan biri ekinshisinen ózgeriske ushıraǵan fonetikalıq variant, biraq mánileri bir-birine jaqın, biykarlawshı sózler bolıp shıǵarma tilinde keń qollanıladı. Mısalı: - Joq, meniń ózim, usı basbashılardı «kók» deymen. Ja-aq, qılmaydı. Qurbandurdıǵa hayranman, ózi yawmıt, ol neden qorqıp kóshedi, ya kók emes, ya qızıl emes, ya artıq aspay malı joq! -Yaq dep otırǵan

1 Бердимуратов Е., Дəўлетов А, Ҳəзирги қарақалпақ тили, фонетика, лексикология, Нөкис Қарқалпақстан. 1979, 155-бет.

52

ol joq (Shırashılar). –Yaq, azanda bul qáwpirimbet qamır ashıtıp qalıp edi.

Birinshi sózde o –til artı, juwan dawıslısı jumsalsa, ekinshi sózde a -til artı, juwan dawıslısı jumsalǵan. Úshinshi sózde y- til ortası, sonor dawıssızı jumsalǵan.

Sonday-aq shıǵarma tilinde joq biykarlawshı janapayınıń awızeki sóylew tilinde joǵaw variantı da qollanılǵan. Mısalı: -Shatqayaq urǵanım jo-ǵaw, pay, sen-ám bir jorttırasań-aw!- dedi, gápti bólip Nazarbay.

Joqarıda keltirilgen mısalda joǵaw janapayı fonetikalıq jaqtan seslik

ózgeriske ushırap qollanılǵan. Joq janapayına -aw affiksi jalǵanıwı arqalı, keyingi dawıslıdan baslanǵan qosımta qosılıwı qosılıwı nátiyjesinde joq janapayınıń aqırǵı q sesi ǵ sesine ózgergen.

Shıǵarma tilinde -a, -á janapayları da óz ara fonetikalıq variant bolıp jumsaladı. Mısalı: Altı jıldan beri kempir ǵarrıńnıń tahret suwın jılıtıp berip, jolıńa ayday qarap otırǵan bolsa-a,…-deydi háwes penen. Baǵdiyar palwannıń ǵulǵulasına erdi me, basqa kim bolatuǵın edi- á, sol buzdı balamdı, ketti de bardı!

Sh. Seytov shıǵarmaları tilinde sańa, seńo, sáńá modal-buyrıq janapayları da bayanlawısh sózlerge dizbeklesip kelip, ózi dizbeklesip kelgen sózge buyrıq, tilek, ótinish, gijiniw sıyaqlı túrli modallıq mánilerdi beriw ushın qollanılǵan. Bul janapaylarda birdey máni ańlatqanı menen seslik quramı jaǵınan

ózgeshelenip turadı, yaǵnıy aqırǵı a, o, á, sóz ortasındaǵı a, e, á fonetikalıq jaqtan óz-ara sesler almasıp qollanılǵan. Mısalı: Sóyte-sóyte ádebinde túńilgen Baǵdiyarınan: «maǵan bir attırıp úyretseńo ǵoshshım!» -dep ótinish ete beretuǵın boldı. -Kelseńa, tezirek dushpanlar jaqınlasıp qaldı-ǵo!

53

Sen ele ırayıńnan qaytıp, taxtıńnan tússeńo shabazım. Ne jaqsılıq, jumbaqlay

dawıslılar menen dawıssızlardıń tek jińishke reńki qollanıladı.

Sh. Seytov shıǵarmaları tilinde jiyi qollanılatuǵın janapaylardıń jáne bir túri ishki sezimlik hám tásirlilik máni beriwshi janapayları bolıp esaplanadı. Bul janapaylardan: –aw, ay, -a,-á, -e, mıs-mis, mısh-mish, emish janapayları jazıwshı tilinde gáp aqırındaǵı feyil bayanlawıshqa dizbeklesip kelip, olar sol baylanısıp kelgen sózler menen birge boljaw yaki shamalaw, mısqıllaw, kemsitiw sıyaqlı mánilerdi bildiriw ushın qollanılǵan. Olardan mıs-mis, mısh-mish janapaylarınıń

quramındaǵı ózgesheliklerdi bayqaymız. Yaǵnıy bul dawıslılar jaǵınan

ózgeshelenip -ı, dawıslısınıń ornına i jińishke dawıslısı jumsalǵan. Dawıssızlar boyınsha s til aldı, únsiz dawıssız jumsalǵan bolsa, ekinshiden sh til aldı, únsiz dawıssız sesleri qollanılǵan. Mısalı: Jazı menen jilinshigińizdi ılashıqlarıńızdıń bahanların tirep jatasız túwe, júdá má kep kúnniń ıssısı da jaqpaydı, túwe, «kún

ótip ketedimish!» (Shırashılar).

moynımızda buǵaw joq-ǵo!... –dedi ǵarrı.

Janapaylardıń kópshiligi qaraqalpaq tiliniń baslı fonetikalıq nızamı esaplanatuǵın singarmonizmge baǵınıp keledi. Máselen, soraw janapayları bolıp esaplanatuǵın ma-me, pa-pe, ba-be, she janapayları gáp ishinde ózi baylanısıp keletuǵın sózlerdegi seslerdiń ıńǵayına qaray ózgeredi. Yaǵnıy janapaylardıń birde juwan, birde jińishke, birde

54

únliden, birde únsizden baslanatuǵın variantları dizbeklesip keledi. Mısalı:

Tusınan ótip baratırǵan at tuyaǵınıń dúrsildisin esitiwin esitse de erindi me, ya tanıdı ma, ǵarrı kópek boyan gúdiden jılısıp túse qoymadı, degen menen iyt

iytligin etip: «wax-wax» - dep bir-eki úrdi de tumsıǵın burıp ákelip, taǵı

búyirine tıqtı. -Qurban aǵa tabılıp pa?-dedi shókkishti urıp turıp Biysen, Ámetke

kórsetiwge boladı.

Tańlay únlesligine baylanıslı juwan buwınlı sózlerden keyin ma, ba, pa janapayı, jińishke buwınlı sózlerden keyin me, be, pe janapayı dizbeklesip keledi. Mısalı: Suwıq urdı ma, urmadı ma xabarı joqtay, dárya tassa tobıǵına

yaqshı» demey ketkenin biyádeplikke jorıǵan joq. Sizler qaytıa sógaman degenshe men qızdı kempirine kóndirtip, murınǵa suqqanday etip tayarlatıp qoyaman quda qálese, soǵan kelistik pe?

Qaraqalpaq tilindegi modal buyrıq janapayları bolıp esaplanıwshı shı-shi, sonday-aq sańo-seńo janapayları da singarmonizm nızamlıqlarına boysınadı. Janapaylardıń bul túri kóbinese awızeki sóylew tilinde

55

jumsaladı. Mısalı: Ilajı bolsa búgin barshı, qaraǵım. Mınaw ǵarrınıń qızın hám men túwe ózinen de qızǵanıp, Aǵajan iyshanǵa inam etpekshi!... –«Baslıqtıń orınbasarı xabardı jurttan burın bilip, birewikomsomol, birewi-orınbasar, islep otırǵanın qarań, ózlerinikin jasırıp, jurttan jıymaqshı» dep shıǵadı bul jurt.

tiliniń singarmonizm nızamına baǵınbaytuǵınları da kóplep ushırasadı. Olarǵa naǵız, sarras, júdá, hasla, oǵırı, nayatıy, asa, ǵoy, túwe, dım hám t.b. Mısalı:

Sen óziń naǵız gúres adamısań. Házir oqıp qalıń, bolmasa túwe, ákeńizdey bolıp, qartayǵanda oqıw miyińizge qonbay júredi.

Solay etip, qaraqalpaq tilinde ayırım ma-me, ba-be, pa-pe, da-de, ta-te, mımi, bı-bi, pı-pi, shı-shi, sańo-seńo janapayları gáp ishinde ózleri baylanısıp keletuǵın sózlerdiń seslik dúzilisine ǵárezli bolıp singarmonizm nızamına

Qullası Sh. Seytov shıǵarmaları tilinde jumsalǵan janapaylardıń ózine tán

fonetikalıq variantları keń qollanılǵan. Sebebi janapaylar birdey máni ańlatqanı menen, olardıń seslik ózgeshelikleri ayqın kórinip turadı. Awızeki sóylew tiline tán bolǵan janapaylardıń keń qollanılıwı jazıwshı tiliniń ózinshelik bir tillik

ózgesheligi bolıp esaplanadı.

56

2. Janapaylardıń grammatikalıq sıpatlaması

Janapaylar kómekshi sózler bolıp esaplanadı. Ol óziniń leksikalıq mánisine iye emes, sonlıqtan da bul bólek turıp gáp aǵzası bola almaydı. Morfologiyalıq jaqtan olar ózgermeytuǵın hám morfemalarǵa ajıralmaytuǵın sózler.

Janapaylar basqa kómekshi sózlerge salıstırǵanda basqasha xızmet atqaradı. Eger tirkewishler hám dánekerler tek sózlerdi baylanıstırıw xızmetin atqaratuǵın bolsa, janapaylar sózlerge hám sóz dizbeklerine, al geyde pútkil gápke de hár túrli qosımsha máni júklep, olar modallıq, ishki sezimlik, tásirlik, mánilerdi bildiriw ushın qollanıladı. Sonlıqtan da olar kóbinese awızeki sóylew tilinde keń qollanılıp, ózine tán intonaciyaǵa iye boladı.

Janapaylar mánisi boyınsha modal sózlerge jaqın, biraq olar arasında ayırmashılıqlar bar. Modal sózler gápte kiris sóz, sóz-gáp xızmetlerin atqaradı. Al janapaylarda hesh qanday leksikalıq máni joq. Ózleriniń funkciyasına qaray janapaylar affikslerge de jaqın turadı. Biraq affiksler bólek sóz emes, tek sózdiń sostavında ǵana qollanılıp belgili bir tártipte ornalasadı. Máselen qaraqalpaq tilinde sózlerde dáslep sóz jasawshı affiksler, onnan keyin forma jasawshı affiksler, sońınan sóz ózgertiwshi affiksler keledi: ból-im-she-ler-imiz-den. Al janapaylar jeke sóz bolıp, olar sózdiń aldında da, keyninde de hátteki sózdiń ishinde de kele beredi. Mısalı: tek sen, adam ǵoy, barmısań. Sonday-aq janapaylar tek bir sóz shaqabına ǵana tiyisli emes, ol qálegen sóz shaqabı menen dizbeklese beredi hám hár qıylı mánilerdi ańlatadı.

Janapaylar – kómekshi sózlerden bolǵan sóz shaqaplarınıń ishinde shataslı grammatikalıq kategoriyalardıń biri.

Grammatikalıq xızmetine qaraǵanda janapaylar, bir jaǵınan. dáneker menen tirkewishlerge bir qansha jaqın bolsa, ekinshi jaǵınan modal sózlerge

57

de jakınday kórinedi.1 Biraq olar ózine tán ózgeshelikler arqalı ayırılıp turadı.

1.Janapaylar leksikalıq mánini bildirmeydi, al abstrakt grammatikalıq mánini bildiredi. Sonday-aq, olar ayırım turıp gáp aǵzası da bola almaydı: eń, júdá, dım, dál, ǵoy, asa, orasan, óte, sirá, tek, sarras, sımaq hám t.b.

2.Janapaylar gápte ayırım qollanılmaydı, al basqa mánili sózler menen birge qollanılıp, olarǵa qosımsha yaki ústeme máni júkleydi, hám olardıń

ayırımları gápke modallıq, ishki sezimlik, tásirlilik mánilerdi bildiredi: -Wa-ay wálátizná-áy! –dedi. –Tabıttı ǵana mingir! Arǵı jaǵaǵa shıǵıwıń kerek eken, ha bir awız sorasań da beremen ǵo!-dep, bermeytuǵın qayıǵıń da beretuǵın bolıp atır. Biraq, inim, dım tóreligińiz joq adam ekensiz, -dedi Biybala nárse ashıwlanbaǵanday mıyıq tartıp.

3.Janapaylar pútin sózdiń jarım-jartı bólekshesi sıpatında ma-me, da-de, dıdi, sha-she, shı-shi, -a, -á, sa-se, al geyparaları pútin sóz formasında da (naǵız, asa, misli, gilkiy, awa, jaqsı maqul, joq, jaq) qollanılǵan. Pútin sózdiń jarım – jartı bólekshesi sıpatındaǵı janapaylarǵa -a, -á, da-de, ta-te, dı-di, tı-ti, ma-me, ba-be, pa-pe, she, shı-

shi, sa-se, ay, aw, dá, aq, mıs/-mis, mısh/-mish, ǵoy, tek, ǵana, túwe, emish, sımaq janapayları kiredi.

4.Janapaylar gáptegi qollanılıw ornına qaray ózleri baylanısıp keletuǵın mánili sózlerdiń aldında da (tek, gilkiy, naǵız, sirá, óte, dım, júdá), keyninde de (-aw,-á,-a, dá, she, shı-shi, da-de, ma-me, -aq, ǵoy,

ǵana), geyde sózdiń ishinde de (mı-mi,pı-pi, bı-bi, uyde-mi-seń, usta-mı- sań, sheshen-bi-seń hám t.b.) kelip, gápte hár qıylı mánilerdi beriw ushın qollanılǵan.

1 Ҳəзирги қарақалпақ Əдебий тилиниң грамматикасы Сөз жасалыў ҳəм морфология. Нөкис: 1994. 391-бет.

58

5. Janapaylar forma jasawshı xızmetinde de qollanıladı (mısalı: bar- barma,otır-otırma, isle-isleme).

Házirgi qaraqalpaq tilindegi janapaylar shıǵısı jaǵınan eki toparǵa bólinedi: naǵız yaki túpkilikli janapaylar hám basqa sóz shaqaplarınan qáliplesken janapaylar.

a) Naǵız yaki túpkilikli janapaylar. Bunday janapaylar sırtqı túri jaǵınan putin sózdiń jarım-jartı bólekshesi túrinde qollanıladı hám gáp ishinde tek janapaylıq mánide qollanıladı1. Bul janapaylarǵa tek, aw, -a, á, ǵana, da, dá, she, shı-shi, ós, túwe, ap (anıq), jap (jaqsı), qıp (qızıl), sap (sarı), kip (kishkene), kúpá (kúndiz) t.b. Mısalı: Qudaybergen shundıy jer menen jeksen boldı-á! Biraq, aǵılshın tili me edi, mına «Zinger» mashınlardı ákelip júrgenlerdiń tili-she. – Usı, hár kimnen bir gáp esitip, sarı uwayımǵa batıp júrgenshe kózim menen kórip, kewilimdi ánjamlap qaytayın-shı! –dep pátlendi ǵarrı. Tap, mına kepkir

ǵıjlap tur-aw, qıpqızıl!

b) Basqa sóz shaqaplarınan qáliplesken janapaylar. Janapaylardıń bul túri tiykarınan, sonday-aq ayırım kómekshi sózlerden bolıp, olar gápte bárqulla janapaylıq xızmette qollanıw arqalı birotala janapay bolıp qáliplesedi. Bul toparǵa tómendegi janapaylar kiredi: eń, júdá, dım, orasan, asa, kútá, óte, sirá, naǵız, sarras, misli, dál, bir, ǵoy, áne, mine, hám, da, de t.b. Til xatım qáne,- dedi Nazarbay sarras jigirma toǵız kilo dándi qapshıqqa quyıp bolǵanan soń. Túsinemen ǵoy inim, bir haǵınan kelip atırmandaǵı! Biz bir tozǵan adambız, jatamız da, turamız da. Aqırı, sonsha labır bákendi qırǵa shıǵarıp taslaǵan tolqın onıń qara shógirmesin-hám serpip taslawı múmkin edi-dá!

1 Ҳəзирги қарақалпақ Əдебий тилиниң грамматикасы Сөз жасалыў ҳəм морфология. Нөкис: 1994. 393-бет.

59

Qaraqalpaq tilinde janapaylar dúzilisi jaǵınan dara hám quramalı janapaylar

bolıp ekige bólinedi.

a) Dara janapaylarǵa quramı jaǵınan tek ǵana bir sózden bolǵan janapaylar kiredi: ǵoy, ǵana, áne, tek, misli, dál, dım, naǵız, sarras, eń, júdá, asa, kútá, óte, sirá, túk, hasla, oǵırı, gilkiy hám t.b. Mısalı: Jas tulǵa jaslıǵına barıp, Allayar erteńine-aq túk kórmegendey tik ayaǵınan basıp, ǵarrınikine

keldi. Dos pa, dushpan ba,-qızıl ma, kók pe, usı máhál de ǵarrıǵa bunıń túk

parqı joq, tek, mına apattan qutqarsa bolǵanı edi..

b) Quramalı janapaylarǵa eki yamasa onnan da artıq sózlerdiń dizbeginen bolǵan janapaylardıń toparı kiredi: tek ǵana, eń asa, júdá hám t.b. Mısalı: Ǵarrı bunıń aǵash emes shınjır ekenligin, óziniń usı shınjırǵa eshekke mingendey

minip turǵanın, hátte ayaqlarınıń sanasınan biyǵárez ashırım alıp

taslaǵanın-hám sezdi, óytkeni, óldim azarda jutanıp jutqan bir jutım hawası tek

ǵana jan emes, sanasın da endirip úlgergen edi.

Janapay sózler ózine tán mánilik ózgesheligine qaray tórt toparǵa bólinedi: 1. Qosımsha máni beriwshi janapaylar; 1. Modallıq máni beriwshi janapaylar; 3. Ishki sezimlik hám tásirlilik máni beriwshi janapaylar; 4. Forma jasawshı janapaylar.1

1.Qosımsha máni beriwshi janapaylardıń grammatikalıq ózgesheligi

Bul túrge kiretuǵın janapaylar ózleri qatnaslı bolǵan sózge yaki gápke hár túrli qosımsha mánilerdi júkleydi. Bunday janapaylardıń ayırımları oy-pikirdi anıqlaydı, gey birewleri gáptiń mánisin kúsheytip kórsetedi, al taǵı birewleri siltew yaki baǵdarlaw mánilerin beredi. Mine,

1 Ҳəзирги қарақалпақ Əдебий тилиниң грамматикасы Сөз жасалыў ҳəм морфология. Нөкис: 1994. 395-бет.

60

usınday hár túrli mánilik tús beriwlerine baylanıslı olar, tiykarınan tómendegi

túrlerge bólinip qaraladı.

a)Anıqlaw janapayları. Bunday mánini bildiretuǵın janapaylarǵa ǵoy, dá, aw, naǵız, dál janapayları kiredi. Bul janapaylar gáp aqırındaǵı sózdiń keynine dizbeklesip kelip, gápten ańlasılatuǵın oypikirdi anıq hám isenimli etip beriw ushın qollanıladı. Mısalı: Dáryadan ótken soń óz baydalıńa sen keterseń-aw, men men qay górge qasharman, úyge qaytaman-ǵoy!...(Shırashılar).

Jol-jónekey otaw, otaw,

Bul zamanda sharwa xot-aw (Qıyal atawı).

b)Kúsheytiw janapayları. Bul túrdegi janapaylarǵa da-de, daǵı , hám,

-aq janapayları kiredi. Da-de janapayı gápte belgili bir sózdiń keynine dizbeklesip kelgende, dizbeklesip kelgen sózlerdi basqa sózlerge qaraǵanda ayrıqsha kúsheytip kórsetedi. Mısalı: Óli–tirisin aldı menen bildiretuǵın da

ózim. Sonday-aq da-de janapayı waqıt baǵınıńqı gáplerdiń ǵan (ım) da, -

ǵan+waqıtta (máhálde, gezde t.b.) ǵannan+keyin, ǵannan+soń, ǵan+soń formalı bayanlawıshlarına dizbeklesip kelgende, ol baǵınıńqı gápten ańlasılatuǵın waqıtlıq mánini anaǵurlım kúsheytip kórsetedi. Mısalı: Qız «uh»! dep esikten shıǵıp baratırǵanda da, shegir kóz ókshesine qarap qalǵan edi.-

Órge baratırǵannan soń da, bala eskek qayıqtıń júrisi ónip ne jalshısın.

Hám janapayı dánekerlik xızmetti atqarıwı menen birge, ózi dizbeklesip kelgen sózdiń mánisin kúsheytip keliw arqalı janapaylıq xızmette de belgili dárejede jiyi qollanıladı. Mısalı: Sonlıqtan hám ómirdiń usınday zańlı kubılıslarına teginlikte tańlanbaytuǵın, teginlikte harǵınlıq shókken kózlerin jaslamaytuǵın náwqıranlardan edi. Sebebi, musılman musılmanǵı basbashılıq etse sháriyatqa shar