MD hám PQJ / Sh. Seytov shıǵarmalarında janapaylardıń qollanılıw ózgeshelikleri

11

Al, quramalı janapaylarǵa eki yamasa onnan da artıq sózlerdiń dizbeginen bolǵan janapaylardıń toparı kiredi. Quramalı janapaylardıń sanı dara

janapaylarǵa qaraǵanda tilimizde júdá az: tek ǵana, eń asa, júdá hám .

aldına ayırım sóz shaqabı sıpatında bólip qaramay, ekewin birge qosıp qaraydı. Ol janapay menen modal sózlerdi birge qosıp qarap , olardı toǵızǵa bóledi.1

Qaraqalpaq tili boyınsha miynetlerde janapaylardıń anıqlaması birinbiri tolıqtırıp keledi. A. Bekbergenovtıń arnawlı maqalasında «Janapay - kómekshi sóz. Ol óziniń leksikalıq mánisine iye emes, sonlıqtan da bólek turıp gáp aǵzası bola almaydı. Morfologiyalıq jaqtan olar ózgermeytuǵın hám morfemalarǵa ajıralmaytuǵın sózler» -dep kórsetilgen.2 Al qaraqalpaq tiliniń morfologiyası boyınsha sońǵı miynetlerde olardıń birese bes túri3, birese tórt túri kórsetilgen.4

A. Bekbergenovtıń maqalasında da janapaylardıń úlken tórt túri berilip, keyninen olar óz ishinde kishkene toparlarǵa bólingen.5

2Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиндеги жанапайлардың классификацисы ҳаққында. Өз РИАҚБ «Хабаршысы». Нөкис, 1992, №2. 117-120-бетлер.

3Ҳəзирги қарақалпақ тили. Морфология. Нөкис 1981, 256-бет.

«Хабаршысы». Нөкис, 1992, №2. 118-бет.

janapaylarǵa arnalǵan miynetinde2 janapaylardı segiz túrge bóledi:

5.Salıstırıw janapayları: túgil, qurlı-ǵurlı, emish;

6.Gúman janapayları: shıǵar, /bolar/, -dı, -di, -tı, -ti, -aw,

7.Boljaw mısqıllaw janapayları: -mıs, -mis, -sımaq

8.Ótinish janapayları: -shı, -shi.

Q Amiralievtıń Túrkiy tillerdegi janapaylardıń semantikalıq grammatikalıq funkciyaları boyınsha jazılǵan ilimiy jumısında qaraqalpaq, ózbek hám qazaq tillerindegi janapaylar salıstırmalı túrde úyreniledi. 3

Azerbayjan tilinde janapaylar altıǵa bólingen4 Chuvash tilinde janapaylardıń toǵız túri kórsetlgen:5 1.Kúsheytiw

janapayı; 2.Sheklew janapayı; 3.Siltew janapayı; 4.Soraw janapayı; 5.Biykarlaw janapayı;

Чувашского государственное изд-во 1957,с331.

13

6. Belgisizlik janapayı; 7.Belgilew janapayı; 8. Boljaw janapayı; 9.Modallıq janapayı;

K.Musaev qarayım tilindegi janapaylardı beske bólip qaraǵan:1

1.Soraw janapayları;

2.Belgisizlik janapayları; 3.Sheklew janapayları; 4.Kúsheytiw janapayları; 5.Slavyanlıq janapayları;

Yakut tilinde janapaylar arnawlı izertlengen. Bul tilde janapaylar

úshke bólip úyrenilgen:

1.Tiykar janapaylar /sobstvenno chastitsı/

2.Atlıqtan jasalǵan janapaylar./Otımennıe chastitsı/ 3.Feyilden jasalǵan janapaylarq /Otglagolnıe chastitsı/

Qaraqalpaq tilindegi janapaylar sońǵı waqıtları A. Bekbergenov hám E.

Dawenovlardıń miynetlerinde bir qansha jańasha klassifikaciyalanǵan hám olar bir-birine uqsas: A. Bekbergenovta:

1.Qosımsha máni beriwshi janapaylar; 2.Modallıq janapaylar; 3.Emocional-ekspressivlik janapaylar; 4.Forma jasawshı janapaylar; 2

E. Dáwenovtıń ilimiy miynetinde bolsa janapaylar tómendegidey túrlerge bólinip úyreniledi.3

1.Qosımsha máni beriwshi janapaylar; 2.Modallıq máni beriwshi janapaylar;

3.Ishki sezimilik hám tásirlilik máni beriwshi janapaylar;

1Мусаев К. М. Краткий грамматический очерк караимского языка, М. изд-во Наука. 1977, 66.

2Бекбергенов А. Көрсетилген мақаласы. 118-бет.

14

4.Forma jasawshı janapaylar;

Avtorlardıń olardı analizlewi de uqsas, biraq ayrım ózgeshelikler de ushırasadı.

Biz bul jumısımızda belgili qaraqalpaq jazıwshısı, bir neshe prozalıq shıǵarmalardıń avtorı Sh. Seytovtıń shıǵarmalarında qollanılǵan janapaylardıń semantika-grammatikalıq hám fonetikalıq qollanılıw ózgesheliklerin analizleymiz. Janapaylardı toparlarǵa bóliwde biz joqarıda kórsetilgen A. Bekbergenovtıń hám E. Dáwenovtıń klassifikaciyasın basshılıqqa alamız hám hár topardıń ishinde Sh. Seytov shıǵarmaları tilinde qollanılǵan janapaylardıń mánilerine, fonetikalıq hám grammatikalıq ózgesheliklerine toqtaymız.

.

2. Modallıq máni beriwshi janapaylar shıǵarma tilinde gáptegi aytılǵan oy-

pikirlerge yamasa qanday da bir qubılıslarǵa soraw, gúman, maqullaw hám biykarlaw sıyaqlı hár qıylı modallıq máni beriw ushın jumsaladı.

3. Ishki sezimlik hám tásirlilik máni beriwshi janapaylar Sh. Seytov shıǵarmaları tilinde hár qıylı ishki sezimlik hám tásirlilik mánilerdi bildiriw

1. Qosımsha máni beriwshi janapaylardıń qollanılıw

ózgeshelikleri

Qosımsha máni beriwshi janapaylar ózleri baylanıslı bolǵan sózge yamasa gápke hár qıylı mánilik tús beredi. Bunday janapaylar oypikirlerdi tereńlestirip anıqlaydı, isenimli etip beredi, ayırımları ózi menen baylanısqan sózdiń mánisin ele de kúsheytedi. Al birazları sheklew hám ajıratıw mánilerinde jumsaladı.

A. Bekbergenov hám E. Dáwenovlar miynetlerinde qosımsha máni beriwshi janapaylar tórt túrge bólinedi.

1.Siltew janapayları;

2.Anıqlaw janapayları;

3.Kúsheytiw janpayları;

4.Ajıratıw – sheklew janapayları;

Sh. Seytov shıǵarmaları tilinde qosımsha máni beriwshi janapaylardıń bul tórt túri de keń qollanılǵan. Ásirese shıǵarma tilinde kúsheytiw janapayları bir qansha kóbirek qollanılıp, da-de, -aq janapayı kútá jiyi paydalanılǵanın kóriwge boladı. Siltew, ajıratıw hám sheklew janapayları menen salıstırǵanda anıqlaw janapayları bir qansha jiyi qollanıladı. Anıqlaw janapaylarınan aw hám ǵoy janapayları Sh. Seytov shıǵarmaları tilinde kóbirek orın alǵan.

Ajıratıw janapaylarınan ǵana, bolsa janapayları, siltew janapaylarınan kóbinese áne janapayı jiyi ushırasadı.

mınaw!...

Jazıwshı shıǵarmaları tilinde ajıratıw-sheklew janapaylarınan ǵana janapayı

stillik maqsette qayta-qayta qollanılǵan: Usılarǵa bir ǵana sutka dem berse, bir

ǵana sutka, -dep oylaydı Panov,- tek bir ǵana, sutka dım ǵana oyatpastan uyqılatsań!

Bul gápte sheklew mánisi menen qosa anıqlaw mánisi de bildirilgen. a) Siltew janapaylarınıń qollanılıwı.

Siltew janapayları sóz yamasa gápke qosımsha nusqaw, baǵdarlaw, siltew

mánilerin júkleydi. Olar ózi baylanısıp kelgen sózge yamasa gápke siltew, nusqaw, názerin awdarıw, juwmaqlaw qusaǵan qosımsha mánilerdi bildiredi.

Sh. Seytov shıǵarmaları tilinde siltew janapayları da jiyi qollanılǵanın kóremiz. Mısalı: 1. Áne, sol kemede bunıń jaman ákesi jónine júrmey patshaǵa patsha bolǵanda qay patsha dese, aq patshaǵa qarsı shıǵıp, bir qamalıp keldi. 2.

Áne, baspashılar usını tilge tiyek etiptidaǵı, biziń ulamalardı mat qılıp, Iyshanqalanı shawıp jetipti.

3. Mine, baspaǵı menen sıyırın qorsıldatıp quwıp, Qurbandurdı da jetip qaldı.

18

Birinshi mısaldaǵı «áne» janapayı siltew mánisin ańlatıp tur. Ekinshi

mısalda «áne» janapayı ózi baylanısıp kelgen názer awdarıw ushın qollanılıp tur.

kóplep ushıratıwǵa boladı. Mısalı: Áne, basıń islep ketti, - dep marapatladı, erkeletkendey dawıs penen.

Áne janapayı nusqaw mánisin beriw ushın da jumsaladı. Mısalı: Meniń jańaǵı gáplerimdi kóringenge ayta júr, áne, sonda umıtpaysań!

Sh. Seytov shıǵarmaları tilinde ásirese mine janapayı siltew mánisinde júdá kóp qollanılǵan. Mısalı: -Sheshe, kórip tursań ba, mine, qayıq emes, tik jar eken!- dep, tewip kórsetip atır, sonda da kempirde ún joq. Mine, jaslıqtaǵı jiger

ǵarrıǵa áyne usı pursatta kerek edi.

Sh. Seytov shıǵarmaları tilinde ásirese siltew janapaylarınan áne janapayı jiyi qollanılǵanın kóriwge boladı. Áne, azamat! - dedi Xalmurat onıń arqasınan qaǵıp. –Áne, siz jańa diydimnen shıqtıńız, kábaptan alıń? Áne usı waqıtta sırttan: -Alla-yarr!- degen dawıs shıqtı.

b) Anıqlaw janapaylarınıń qollanılıwı.

Anıqlaw janapayları belgili bir sózdi yamasa ulıwma gáptegi pikirdi anıqlap tastıyıqlaydı, oǵan isenimdi bildiredi. Bunday mánini bildiretuǵın janapaylarǵa

ǵoy, dá, -aw, naǵız, dál, janapayları kiredi.

19

Janapay haqqında jazılǵan ilimiy miynetlerde anıqlaw janapaylarınıń tek besewi -ǵoy, dá, -aw, naǵız, dál janapayları kórsetilgen1. Biraq Sh. Seytov shıǵarmalarında anıqlaw mánisin bildirip keletuǵın onıń ǵo variantı kóp qollanılǵan. Sonlıqtan joqarıda kórsetilgen bes janapaydan tısqarı anıqlaw janapayı retinde ǵo janapayın da alıwdı maqul kórdik.

Ǵoy, dá, -aw janapayları gápte bildiriletuǵın oy-pikirdiń anıq hám isenimli etip beriliwi ushın qollanıladı. Kópshilik jaǵdaylarda ol gáptiń aqırındaǵı sózge jalǵanadı.

Ǵoy janapayı anıqlıq mánini bildiredi. Mısalı: Men medreseden quwılǵanımdı jasırıp júrgenim joq ǵoy. Dońız atıw bir basqa, adam atıw bir basqa, oyaqlarınan qorqaman, bolmasa, onı ǵoy, múlt jiberedi demeymen. Biz ol jaǵınan qorıqpaymız, biraq, Dosjan arbadan túse almaydı ǵoy?

Ǵoy janapayı ótinishti anıqlap kórsetedi: -Al, endi, meni egleme, gáptiń aqırın ayta ǵoy?:

Ǵoy janapayı gáptiń aqırında kelip, pútin gápke baylanıslı bolıp, úndew mánisin ańlatadı. Mısalı: Sóytip júrgeninde basına túsip atırǵan sawdalar ǵoy bul. Watanınan bezbese – jaylarına bayıwlı úyelep atır ǵoy!

Dá janapayı tastıyıqlawdı kúsheytip kórsetedi. Mısalı: Kózi ashılmastan, kókiregi nurlanbastan, basındaǵı suw miyge aynalmastan bizdey bolıp ótá ketedi

–dá! Waqıt bolǵanın da, birinshi gezekte, kóshirmekshi bolǵan báneniń jerge qalay bekitilgenin eslep alıw kerek edi-dá!

Dá janapayı gáptiń aqırında kelip aytılǵan pikirdi yamasa hádiyseni tastıyıqlawdı, oǵan isenimdi bildiredi. «Ólim, ólim, bir ólim,

1 Ҳəзирги қарақалпақ Əдебий тилиниң грамматикасы Сөз жасалыў ҳəм морфология. Нөкис: 1994. 395-бет

20

jatıp qalǵansha atıp qalayıq,»-dedik –dá! Aqırı hár qaysısı bir úydiń erkesi –dá! Aw janapayı da tastıyıqlawdı ańlatadı. Mısalı: Jeńgey esikti ashıp ketken

bolsa, apań shamallap qalatuǵın boldı-aw! Bay-buw, aytıp qoydım-aw!

Aw janapayı shamalıq mánide de anıqlap kúsheytip keledi. Mısalı: Kún tam boyı kóterilgende ǵarrı «bes-altı shaqırım astım -aw» dep shamaladı, soń ol joldı eshek emes, quyash óndiretuǵınday qarsı quyashqa qaray berdi. Úsh súlderdiń solay burılǵanın kórip, ǵarrı

«bul awılǵa taǵı el qonǵan qusaydı-aw» dep oyladı hám usı waqıtqa shekem bir soǵıp ótpegenine ókindi.

Aw janapayı edi, eken tolıqsız feyillerine jalǵanıp, gáptegi aytılǵan pikirdi shamalawdı, boljawdı bildiredi. Mısalı: 1. Balamdı bir kórip ólsem bolar ediaw! 2. Usı tamaqsawlıǵına bola diyxanshılıq etse eken-aw, oǵan da aylanıspaydı.

Aw janapayı sorawlıq mánide de qollanıladı. Mısalı: Endigi jaǵında aytqanına Allayar kónse bolar edi-aw

Sh. Seytov shıǵarmaları tilinde -aw janapayları feyillerge jalǵanıp kóbinese gáptiń aqırında keledi. Mısalı: Sózine shıdamay dáryaǵa boyın taslap, ólip qala ma, dep, janım qalmadı-aw, shabazım! Qıpshaqqa kiriwden birinshi talabım - shayxana bolar-aw, - degen oy keshti qıyalınan.

Joq sózi menen aw janapayı dizbeklesip keledi. Shıǵarma tilinde bunday jaǵdayda aw janapayı joq sózi menen birge biykarlawdı anıqlaydı. Mısalı: Paay, usındayda kavaleriyanıń qádiri joǵaw!.. Eshek joldıń dáryalıq tamanın alıp, qayt etken túserlik tabılsa túsip kete jaqtay alańlap kiyatır edi, « eshek qurlım aqılım jo-ǵaw»

Naǵız, dál janapayları teńliktiń soǵan isenimdi anıqlap kórsetedi. Sh. Seytov shıǵarmalarında bul janapaylar júdá siyrek qollanılǵan.