MD hám PQJ / Sh.Seyitovtıń Xalqabad romanınıń leksikası

71

– Jaq, jaq, maǵan onday paltay-shaltayıń (boltay) ótpeydi, kórshi… (II,

28).

– Olay bolsa biz siziń niykakoy (ne kakoy) ǵoshshı-poshshıńız emespiz, - dep gáp qostı «ózimizdiń Shanannıń balası» dep otırǵan qızıl beti (II, 21).

– Sizler bul kámsiyasızlar (komissiya) ma, ya bir miy aylandırǵısh birewsizler me?! (II, 21).

«bul kámisiyaǵa qosıp jibergen inkibiniń (NKVD) jansızı» dep qapılttı (II,

23).

Biykar aytasań jańaǵını, sen sayasiy neǵıramıtnıy (negramotnıy) adamsań (II,

28).

– Dabay, (davay) bozǵa tarı shashamız?! (II, 32).

Isin sotqa (sudqa) ótkerip, ózin Qaraqalpaqstannan da shıǵarıp jiberemiz (II, 108).

Sh.Seyitovtıń «Xalqabad» romanında awızeki sóylew tiliniń birliklerine kiretuǵın mısallar júdá kóp. Bul mısallar izertlenip atırǵan temanıń basqa da bólimlerinde qarastırılǵanlıqtan, barlıǵın kórip shıǵıwdı maqul kórmedik. Atap aytqanda, turaqlı sóz dizbekleriniń, erkeletiwshi hám kishireytiwshi formalardıń, tabu hám evfemizmler hám basqa da elementlerdiń awızeki sóylew tiline tán túrleri bar.

3.2. Varvarizm hám vulgarizmler

Sh.Seyitovtıń «Xalqabad» romanınıń sózlik quramında awızeki sóylew tilinde ushırasatuǵın, biraq ádebiy tildiń normalarına qaramaqarsı keletuǵın varvarizm hám vulgarizmler sózler ushırasadı. Sh. Seytov varvarizm sózlerdi

ádebiy shıǵarmadaǵı waqiyanı kórkem súwretlewde, dáwir shınlıǵın ashıp beriwde, qaharmannıń minez-qulqın, oy-órisin oqıwshıǵa tásirli etip jetkeriwde orınlı paydalanǵanlıǵınıń gúwası bolamız. Mısali: - Bayısın pajalısta, hárkim islegenine qaray tisleydi, biraq

72

kulaqqa aynalmaydı, adam jumsamaydı, qan sorımaydı(I.20). –Voobche, óziń bolmaytuǵın balasań mıltıqsız da úy bolameken,- degeni menen, Murattıń ózinde de mıltıq joq edi (I.61). – Seniń óziń interesnıy jigit ekenseń, Mádiyar! (I. 21). –

Voobchem, qurı shabıspa boldı, Sarı atawǵa shekem shaptıq-á (I.22). Bul mısallarda pajalısta, Voobche, interesnıy Voobchem,sózleri orıs tiline tán sózler bolıp esaplanadı. Jazıwshı emocionallıq tásirlilikke erisiw, qaharmannıń minezqulqın, haqıyqıy kelbetin ashıp beriw ushın diologlarda varvarizm sózlerdi orınlı paydalanǵan.

Sh. Seytovtıń sóz qollanıw sheberligin usı shıǵarmada qollanılǵan vulgarizim sózlerden de kóremiz.

Sh. Seytovtıń “Xalqabad” romanında ádebiy tildiń ólshemlerine qarsı keletuǵın vulgarizmler yaǵnıy ǵarǵıs hám turpayı sózler de ushırasadı. Olar tiykarınan eki túrde ushırasadı. 1. Qaharmannıń tilinen aytılǵan ǵarǵıs sózler. Mıaslı: Uyiń janǵırdıń uyqısı da joq! (I.3). – Ólim, sorap alaǵoy berse! –dep mısqıllı kúldi. Látte pám! sóyleme!... Meni tanıp qoyǵan qusaydı. (I/11). Bunıń ǵoy, qolınan hesh nárse kelmeydi húkiwmetke de jaǵıp júrgen joq biraq naysaptıń shawqımı jaman “jińǵıl deseń, qırǵın” deydi, qorıǵanı “góne kesegi” simsik, tufiw!

(I.4). Bul mısallarda Uyiń janǵırdıń, Ólim, Látte pám! simsik, tufiw! Sózleri arqalı qaharmannıń unamsız qılıqların súwretlep oqıwshıǵa oǵan degen jek kóriwshilikti payda etedi.

2. Qaharman tilinen aytılıp adamnıń minez qulqınıń kemshiligin bildiretuǵın turpayı sózler Mısalı: - Bári óziniń paydası ekenin túsinse bul geshsheler!... degen qıyal ótti (I.4). – Awıl basına bir qızıl shápekten qaramaydı, solardıń da qayda júrgenin bilmeysiz, láttepámler! (I.10). Bir qotırt eshkińiz joytılse, pa, izlep biler edińiz-aw, qayda júrgenin, simsikler! (I.10). Bul mısallardaǵı geshsheler!...

láttepámler! Simsikler sózleri arqalı bir qaharmannıń kópshilikke degen jek kóriwshiligin bildiriw ushın ótkirlestirip qollanadı.

73

Qaharmanlardıń bir-biri menen sóylesiwindegi leksikalıq jaqtan usınday

ózgeshelikti dál kórsetiw ushın Sh.Seytovtıń sóylew tilindegi vulgarizm sózlerdi de qollanǵan.

“Xalqabad” romanında jumsalǵan varvarizm hám vulgarizm sózleri belgili bir stilistikalıq maqsetlerde bayanlanıp atırǵan waqıyalardıń ornı hám waqtına baylanıslı qollanılǵan. Jazıwshı ádebiy shıǵarmadaǵı waqıyanı kórkem súwretlewde sóylew tili leksikasına kiretuǵın varvarizm hám vulgarizm sózlerin tiyisli orında qaharman tilinde qanday da bir emocionallıq kúsheytkish máni bildiriw, onıń jeke ayrıqshalıǵın kórsetiw maqsetinde orınlı qollanǵanlıǵın kóremiz.

1 Бердимуратов Е. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Лексикология. –Н.: Билим. 1994. –Б.85.

74

Appırmay bala, gózzaldıń gózzallıǵın aytamız dep, kelinlerge, neǵıǵan kelin, ba-ay, Haytmurattay bir piltaban diyqannıń júnles bilegin jastanıp atırǵan birewdiń

gózzallıǵın aytamız dep dinnen de shıǵıp boldıq-aw! (II, 14).

Shelden bir ótkersek boldı (II, 46).

Sebebi, biziń kolxozdıń atızında bunday bolıq paxta joq (II, 46). Irım ushın, e gilmeytuǵın bir partawın súrip ketti (II, 31).

salqın kúnler, «qodireń daqıl» - mádeniy eginniń jabayılasqan túri hám t.b. sózler qollanılǵan.

75

Belinde oraǵı, kún qızbay turıp, hámmeni boyan, qamıs oraqqa

saladı (II, 30).

Balaqların túrinip, suwǵa túsken oraqshılar kól jiyegine túski chayǵa ján

shóp tayarlaw, yaǵnıy jaz aylarında shóplerdi orıw,

«oraqshı» - ot-shóplerdi orıwshı, tayarlawshı adam, «en salıw» - mallardı basqa mallardan ajıratıwshı, menshiklewshi belgi salıw, belgilew,

«shopan» - mallardı baǵıwshı adam, «aydaw» - gúz aylarında barlıq mádeniy eginler jıynalıp bolǵan soń, mallardı óz erkine qadaǵalamastan, baqpastan jiberiw sıyaqlı mánidegi sózler jumsalǵan.

Qaraqalpaq xalqınıń turmısında jiyi qollanılıwshı kásipler bolǵan joqarıdaǵı diyqanshılıq hám sharwashılıqqa baylanıslı kásiplik sózler menen birge hár qıylı

basqa da kásipke baylanıslı sózler ushırasadı. Mısallar:

Kolxoz bolmasınan táwir-aq burın Esbergen raykom, ispolkomlarǵa barıp:

ózbek, ózi sırnayshı, ózi dápshi! (II, 27).

- Ibrayım baqsı ǵoy aytıp atırǵan! (II, 154).

mına awıldaǵı Shanan qassaptıń balası (II, 18).

Joqarıdaǵı mısallardaǵı «quwırdaqshı» - balıq quwırıwshı adam,

«sırnayshı», «dápshi», «baqsı» - sazende, saz shertiwshiler, «arbakesh» - arba basqarıwshı, «qassap» - mal soyıw kásibi menen shuǵıllanıwshı adamlar mánilerinde qollanıladı.

3.4. Jargonizmler

Jazıwshınıń «Xalqabad» shıǵarmasında sol dáwirdegi ayırım sociallıq

- ata-babalardı eske alıp, olardıń ruwxına baǵıshlanıp may kúydiriw mánisin bildirse, «quran shıqpa» - ata-babalar ruwxına baǵıshlanǵan, olardıń atların atap quran súrelerin oqıw, sadaqa beriw mánilerin bildiredi.

–Sonı sen Sıdıqqa isleteseń, kishi árwaq Bayqadamov sóydedi! (II, 297). Shıǵarmada sol dáwirde ornatılǵan socialistlik dúzimdi awdarıwǵa urınǵan ayırım qaharmanlardıń óz tilinde «kishi árwaq» jargonizmi – awıl ishindegi tilekles adamlardıń sırttaǵı basshılarınıń biri mánisinde jumsalǵan.

–Esbergen Qosbergenov xatlansın, shunnan jawız kulak joq!... (II, 65).

«Kulak» sózi óziniń tiykarǵı awdarması bolǵan «mush»

77

mánisinde emes, al shıǵarma súwretlenip atırǵan dáwirdegi jámiyetlik dúzimge

mısallardaǵı «aǵıw» - paxtanıń sonday dárejede kópligi, «yapıp keliw» - urlaw, jasırınıp teriw, «basıp alıw» - mektep oqıwshıların paxta tergiziwge tezlik penen jumsaw mánilerinde isletilgen.

Ne buyırsań e lpildep isley beredi, biraq shamalı qashqash taslaydı (II, 36). «Qashqash» jargonınıń mánisi narkotik ónim bolǵan

«kóknar» degen mánisti bildiredi.

«Urıp ketti, paxta az» dep qarap jatıw bar ma (II, 53). Kórsetilgen mısaldaǵı «urıp ketti» dizbegi, diyqanlar tilinde jumsalıwshı sóz bolıp, gúzgi waqıttaǵı salqın hawa-rayınıń tásirinen eginlerdiń suwıqta óliwi, pispey qalıwı mánisin bildiredi.

Al endi, Tájimuratqa kún kesilip, Buxaraǵa etap bolıp ketkeli bul káradan

ótkendi qoyıp edi (II, 85). «Etap» - organ xızmetkerleri hám jınayatshılardıń sóylew tilinde qamaq jazasın ótep atırǵan jınayatshılardıń hár altı aydan qamaqxanalardı almastırıwı, kóshiwi, orın almasıwı mánilerinde jargon sóz xızmetinde jumsalǵan.

3.5. Tabu hám evfemizmler

Jámiyet rawajlanıwınıń dáslepki dáwirlerinde adamlar ózlerin qorshaǵan ortalıqtaǵı zatlar hám qubılıslardıń, olardıń qásiyetlerin tolıq túsinbey, ayırım predmet hám hádiyselerdi «qásiyetli, káramatlı» dep esaplap, onday sózlerdi aytıwdı qadaǵan etiwden payda bolǵan sózler ushırasadı. Túrkiy xalıqlarda e rte dáwirlerden-aq, kúyewi

78

yamasa hayalı, olardıń ata-anaları, aǵayinleri, tuwısqanlarınıń atların aytıp

shaqırıw qadaǵan e tilgen.

Sh.Seyitovtıń «Xalqabad» romanı tilinde bunday qadaǵan e tiwden payda

Bay: Jin urǵanın bileseń, bayıńa nege iyelik e tpeyseń?! (II, 365).

Beg: - Ne buyırasız taqsıyır, begim sizge xızmet islewdi buyırıp ketti, -

59).

Jiyen: Tilewbay degen jumalaq qara «jiyenimen» dep aldap júr, sonıń malayı… (II, 69).

Qatın: Italiya degen jaqta boldım, qatınları pul berseń, jalańash qursaǵı menen oynap beredi (II, 9).

79

Perzent: Biraq Bazar joq úyde, ol perzenttiń zarı bolıp, bir hápteden

beri Shıbılashıyıqta túnep atır (II, 30).

Bul mısallardaǵı «qaynaǵa» sózi kúyewiniń urıwlas, awıllas aǵaları,

«kúyew», «bay», «beg» sózleri kúyewi, eri, «jeńge», «kishe» sózleri er adamnıń aǵasınıń hayalları, «kelin» sózi ózinen kishi adamlardıń hayalı, «baja» sózi óz ara apalı-sińlili yamasa urıwlas hayallarǵa úylengen er adamlar, «dayı» sózi anasınıń aǵası yamasa inisi, «jiyen» sózi tuwısqan yamasa urıwlas apa yamasa qarındastıń balası, «qatın» sózi óz hayalı yamasa uluwma hayal adam,

«perzent» sózi náreste, bala mánilerin bildiredi.

Tilde kópshilik jaǵdaylarda qanday da bolmasın bir predmetti yamasa qubılıstı, sonday-aq háreketti tuwrıdan-tuwrı aytpastan, onı sıpayılıq penen jumsartıp, ekinshi sózler arqalı beriletuǵın orınlardı kóremiz.1 Bunday predmetti yamasa qubılıstı, sonday-aq hárekettiń tuwrıdan-tuwrı atalmastan, jumsartılıp, ekinshi atama menen atalıwı evfemizm dep ataladı. Hár bir tildiń sózlik quramında ushırasatuǵın evfemizmler qollanılıp, tildiń mádeniy dárejesiniń artıwına járdem beredi. Jazıwshınıń «Xalqabad» romanı tilinde qaraqalpaq tili leksikasınıń baylıǵınan derek beretuǵın evfemizm sózler de ushırasadı. Mısalı:

Sonda ayı-kúni pitip otırǵan nashar eken, kóp ótpey kóz jarıp, ul tuwıp, «elge aman bararman» degen niyet penen Amangeldi dep at qoyadı, sol Amangeldisi házir Ashxabadta NKVDda islep atır emish (II, 5).

Jası ótip ketken sawatsızdı bilimlendiriw sańırawdıń qulaǵın ashqannan qıyın (II, 25).

«bunıń hayalınıń tek júzi shıǵar jıltırap júrgen, juqa jerleri kók talaq shıǵar qamshıdan!...» degen kúlkili oy kele berdi (II, 50).

Sayımbet aǵa, taǵı da jalań ayaq qalıwdan qorıqpayman, tır-tırǵa úyrengen artım (II, 81).

1 Бердимуратов Е. Ҳәзирги заман қарақалпақ тилиниң лексикологиясы. –Нӛкис: Қарақалпақстан.

1968. –Б.127.

80

Ayxan ele de kózlini jetep kelip, dán menen tartqıshtı tuttırsa tamam,

tawıspaǵansha, ya birew jetep áketpegenshe tartıp turǵanı turǵan (I, 39).

Bul mısallardaǵı kóz jarıw degen sóz dizbegi tuwıw, sańıraw sózi gereń, kózli sózi soqır, juqa jerleri, artı sózleri jambası sózlerin almastırıp, sıpayılıq penen

vulgarizmler hám varvarizm, kásiplik sózler, jargonizmler, tabu hám evfemizmler,

úyrenildi juwmaǵında tómendegiler anıqlandı.

Awızeki sóylew tiliniń birlikleri úyrenilgende, ondaǵı seslerdiń orın almasıw qubılısı (apırmay-yapırmay, liykin-lekin, ǵoshshıqosshı), sózge ayırım seslerdiń qosılıwı (hawwa-awa, appırmayyapırmay) ayırım rus tilinen kirgen sózlerdiń jergilikli til ózgeshelikleri menen aytılıwı (pırasent-procent, kámsiya-komissiya) sıyaqlı ózine tán ózgeshelikleri anıqlandı.

Varvarizmler hám vulgarizmler úyrenildi.

Kásiplik sózler tiykarınan diyqanshılıq, ustashılıq, sharwashılıq kásiplerine baylanıslı leksikalıq birlikler anıqlandı.

Jargonlardıń mánilerine anıqlamalar berildi.

Tabu hám evfemizmler anıqlandı.