MD hám PQJ / Sh.Seyitovtıń Xalqabad romanınıń leksikası

11

leksikası uluwma planda kórilip, onıń ózine tán bolǵan semantikalıq belgileri bayanlanǵan.

Sh.Seyitovtıń «Xalqabad» romanınıń leksikasınıń semantikası, stillik

ózgesheliklerin anıqlaw magistrlik dissertaciyada dáslepki ret qolǵa alınıp atır. Jumısta Sh.Seyitovtıń «Xalqabad» romanınıń leksikasınıń basqa kórkem sóz sheberlerinen ózgeshelikleri hám usaslıqları, olardıń semantikası, stillik

ózgeshelikleri anıqlandı.

Dissertaciya qurılısınıń qısqasha sıpatlaması. Jumıs kirisiw hám juwmaq,

tiykarǵı úsh baptan ibarat. Kólemi 89 bet.

12

I Bap. Sh.Seyitovtıń «Xalqabad» romanınıń tariyxıy shıǵısı jaǵınan sózlik

quramı

Kúndelikli pikir alısıw jaǵdayında paydalanılıp kiyatırǵan sózlerdiń jıynaǵı sózlik quramdı quraydı. Ol tildiń baylıgın kórsetedi.1

Qaraqalpaq tiliniń sózlik quramı bir neshe tariyxıy dáwirlerdi basınan keshirdi. Sol dáwirler menen baylanıslı waqıyalardı kórsete otırıp, sózlik quram

ózgeriske ushırap otırdı. Onda qaraqalpaq xalqınıń tariyxı, ótken hám házirgi dáwiriniń tolıq kórinisi kórinedi. Sózlik quram barlıq waqıtta xalıqtıń jámiyetlik

ózgeriwi hám rawajlanıwı menen tikkeley baylanısta boladı. Házirgi qaraqalpaq tiliniń leksikası turmıstıń barlıq táreplerin ishine alatuǵın bay sózlik ǵáziyneden turadı.

Qaraqalpaq xalqı hám tiliniń payda bolıw hám rawajlanıw dáwirleri túrkiy xalıqlarınıń uzaq dawam etken qáliplesiw procesi menen tıǵız baylanıslı. Sonlıqtan da tariyxıy baǵdarda izertlew jumısların alıp barıwda tilimizdi basqa túrkiy tillerinen ayırımlanǵan halında ajıratıp qaraw, onıń sózlik quramında ushırasatuǵın ayırım qatlamlardı, máselen, altay tillerine ortaq qatlamnıń bolıwı, qıtay hám basqa da hind-evropa tillerinen kelip kirgen sózlerdi túsindiriwde biraz qıyınshılıq tuwdıradı. Sh.Seyitovtıń

«Xalqabad» romanında da uzaq dawam etken túrkiy qáwimleri hám qaraqalpaq xalqınıń qáliplesiw dáwirlerin sáwlelendiriwshi túpkilikli túrkiy sózler qatlamı menen birge, túrkiy xalıqlarınıń eski dáwirdegi tariyxıy baylanıslarınan dárek beriwshi arab-parsı, rus hám tuwısqan túrkiy xalıqlardıń sózleri qollanılǵan. Sh.Seyitovtıń «Xalqabad» romanınıń sózlik quramınıń eń áyyemgi eski qatlamın túrkiy tilleriniń qáliplesiwiniń birinshi basqıshı – altay dáwirine tiyisli sózler quraydı.

1 Бердимуратов Е. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Лексикология. - Нӛкис: 1994. –Б.61.

Túrkiy tillerine ortaq sózler

Sh.Seyitovtıń «Xalqabad» romanında jumsalǵan sózlerdiń basım kópshiligi uluwma túrkiy tillerine ortaq sózler bolıp tabıladı. Shıǵarmada qollanılǵan sózlerdi tematikalıq jaqtan tómendegidey toparlarǵa ajıratıp qarawǵa boladı:

Adam múshelerin bildiretuǵın sózler. Sh.Seyitovtıń «Xalqabad» romanı tilinde túrkiy tillerine ortaq tómendegi adam múshelerin bildiretuǵın sózlerdiń barlıǵı derlik jumsalǵan:

Alaqan: Alaqanları kóndey, qabarǵan (II, 35).

Alqım: Paxtadan doxod alalmasa jurt endi ne qıladı, Qudaybergen aǵanıń jelbiretip, alqımımızǵa tutıp júrgen gazetin jalmay ma?! (II, 133).

Arqa: Burımın arqasına qaǵıp taslap atırǵan talma boylı, jipek kiyimleri

ústinde suwsıldaǵan (II, 71).

Awız: Sheshek daǵı tereńlesip baratırǵanday tuyıldıdaǵı, awızına nárse sóz kelmesten qaldı (II, 11).

Ayaq: «Tap, usı poyızdan ırǵıyın, ólsem, óleyin, qalsam, qalayın, bári bir

ólgen adamman men, watansız adam adam ba, onnansha ólimtigim shegaranıń berjaǵında qalsın…» degen oy menen, sostav, negedur, júrisin páseńlete baslaǵanda eń izgi vagonnıń artına salbırap, ayaǵın bir temirge iliktirdi (II, 4).

Baltır: Námnaǵan adam sóytip atsa, baltırıń talıstay bolıp otırıw da uyat eken,

óldim, óldim! (II, 35).

Barmaq: Nashar tuqımına názerim túspegenine neshe jıl boldı eken… - dep barmaǵın búgip esaplay basladı (II, 15).

Bas: Kelgenlerdiń hesh kimniń úyinde túslenbey, Mádiyardıń úyinde julınǵan shaytan tawıqqa da barmay, papkalarınan nan shıǵarıp jegeninen-aq óziniń basınan sıypamaytuǵının bilgen Qunnazar usınday bir qolaysız qısınıspaqtı sezinip, kúni burın moyıl bolıp qalǵanlıqtan buǵurlım ózin

14

aldırmadı desek te, sorpa ishken adamday mańlay teri murnınıń ústinen tamıp attı (II, 20).

Bawır: Durıs iske Quran uslaǵannıń nesi gúna! dep qolın kitapqa juwırttı da, bawırına basıp… (II, 13).

Bel: Qudaybergennniń beldi buwınıp shıqqanınan gúmanlanǵan Sozanay (II,

98).

Bet: Bul jıynalıs emes eken, anaw-mınaw saylanbadıdaǵı, qayıstay tartılǵan, saz bet, sup-sur jigit (II, 18).

Bilek: Appırmay bala, gózzaldıń gózzallıǵın aytamız dep, kelinlerge, neǵıǵan kelin, ba-ay, Haytmurattay bir piltaban diyqannıń júnles bilegin jastanıp atırǵan birewdiń gózzallıǵın aytamız dep dinnen de shıǵıp boldıq-aw! (II, 14).

Bunnan basqa, bókse (II, 48), búyir (II, 39), gegirdek (II, 52), gelle (II, 6), gewde (II, 77), dize (II, 48), eziw (II, 271), eńse (II, 7), erin (II, 170), jaq (II,

160), jambas (II, 39), jawırın (II, 146), jelke (II, 7), judırıq (II, 134), jutqınshaq (II, 103), júz (II, 8), júrek (II, 15), iyek (II, 120), iyin (II, 6), ishek (II, 39), kirpik (II, 144), kóz (II, 6), kókirek (II, 84), qabaq (II, 39), qabırǵa (II, 60), qarın (II, 178), qas (II, 144), qol (II, 7) hám t.b. sózler qollanılǵan. Adam músheleriniń atamalarınıń bazı birewleri kóp mánili metaforizaciyalıq hám metonimiyalıq qásiyetke iye bolıp keledi. Biz bul jerde tiykarınan anatomiyalıq atamalardıń tiykarǵı nominativlik mánisin esapqa aldıq.

Tuwısqanlıq qarım-qatnastı bildiretuǵın sózler. Sh.Seyitovtıń «Xalqabad» romanında túrkiy tillerine ortaq tuwısqanlıq qarım-qatnastı bildiretuǵın sózler de ushırasadı. Bul toparǵa kiriwshi sózlerdi úsh bólimge ajıratıp qaradıq:

a) qanǵa baylanıslı tuwısqanlıq atamalar: Aǵa: - Mınań qarań, Berdikárim aǵa, men bunıń Evropasın gezgen adamman, Zúbayda ushın Xalqabadqo, Xalqabad, Alyaskanı bilmeysiz siz, Amerikanı bilmeysiz, Sibirdi bilesizǵo… (II,

15).

15

Bunnan basqa ata (II, 6), áke (II, 6), bala (II, 4), jiyen (II, 69), qatın (II, 9), qız (II, 5), nashar (II, 4), perzent (II, 30) sózleri ushırasadı.

á) nekege baylanıslı tuwısqanlıq atamalar: Juptı: Azatlıqtan ayra túsetuǵın kúni juptısı Sáhárgúl de, Ernazar menen Aynazarı da bar edi (II, 25). Sonday-aq, kániz (II, 8), kelin (II, 14), kúyew (II, 5), hayal (II, 4) leksemaları jumsalǵan.

b) adamnıń jasına baylanıslı tuwısqanlıq atamalar: Ǵarrı: «Ol kúnde usındayman ba, tawdan oyıp alǵanday botakóz nashar edim, kempir- ǵarrısına da jaǵıp qaldım, jatıp jabıstı» deydi (II, 5). Jigit (II, 18), jora (II, 5), kempir (II, 5) sózleri qollanılǵan.

Siyasiy-jámiyetlik sózler. Sh.Seyitovtıń «Xalqabad» romanı tilinde mámleketti basqarıw islerine, siyasiy turmısqa, adamnıń sociallıq jaǵdayına baylanıslı qollanılǵan sózler kóplep ushırasadı. Bul toparǵa kiriwshi sózler siyasiyjámiyetlik turmısqa baylanıslı sózler bolıp tabıladı:

Adam: «Tap, usı poyızdan ırǵıyın, ólsem, óleyin, qalsam, qalayın, bári bir

ólgen adamman men, watansız adam adam ba, onnansha ólimtigim shegaranıń berjaǵında qalsın…» degen oy menen, sostav, negedur, júrisin páseńlete baslaǵanda eń izgi vagonnıń artına salbırap, ayaǵın bir temirge iliktirdi (II, 4).

Romanda bay (II, 9), e l (II, 4), qul (II, 34), mór (II, 24), porxan (II, 17), sayıl (II, 14), sultan (II, 9), tajı-taxt (II, 16), taqsır (II, 7), wákil (II, 37), xan (II, 8), shegara (II, 6), watan (II, 3), aqsaqal (II, 5), atqosshı (II, 14), bajban (II, 32),

baslıq (II, 27), bek (II, 15), diywana (II, 170), orınbasar (II, 27), xatker (II, 16) hám t.b. siyasiy-jámiyetlik leksikaǵa tiyisli sózler ushırasadı. Bul toparǵa kiretuǵın sózlerdiń kópshiligi shıǵarmada súwretlengen dáwirge baylanıslı, sol waqıttaǵı xalıqtıń sıyasıy turmısına baylanıslı sózler bolıp tabıladı. Sonıń menen birge shıǵarmada qollanılǵan sıyasıyjámiyetlik sózlerdiń kópshiligi házirgi qaraqalpaq

ádebiy tili ushın gónergen sózler esaplanadı.

16

Áskeriy terminler: Ásker: Shólde óleyin dep atırǵan jerinen, bir eki atlı qızıl

ásker qutqarıp qalıptı (II, 5). Sonıń menen birge, baspashı (II, 5), dushpan (II, 36), oq (II, 10), urıs (II, 11) hám t.b. leksemaları qollanılǵan. Shıǵarmada II jahan urısı dawiri waqiyaları da sóz etilgeni ushın da áskeriy terminler kóbirek ushırasadı.

Mal sharwashılıǵına baylanıslı sózler. Sh.Seyitovtıń «Xalqabad» romanı leksikasında qaraqalpaq xalqınıń kúndelikli jasaw táriziniń eń baslı tarawlarınıń biri – mal sharwashılıǵına baylanıslı sózler ushırasadı. Jazıwshınıń atalǵan shıǵarmasında tómendegi mal sharwashılıǵına baylanıslı túrkiy tillerine ortaq sózler jumsalǵan:

At: Úy qaptalınan attıń dúsirlisi esitilip (II, 16). Ingen: Aǵash jumıslarınıń qalıp ketkenine ingendey qayısıp (II, 42), Atan (II, 29), bota (II, 4), eshek (II, 7), iyt (II, 3), ingen (II, 42), kópek (II, 4), qashar (II, 28), qoy (II,

30), mal (II, 16), ógiz (II, 30), sawın (II, 29), tawıq (II, 20), tuwsha (II, 30) shoshqa (II, 244).

Quslar hám basqa da haywanatlar dúnyasına baylanıslı sózler.

Jazıwshınıń bul dóretpesinde quslar hám basqa da haywanatlar dúnyasına baylanıslı tómendegi sózler jumsalǵan:

Búrkit: Bayaǵı sonarǵa shıqqanımda, qasımda Barlıqbay, Jáliy maqsım da bar edi-aw, qarshıǵalar bir qasqırdıń izine tústi-aw, sonda búrkit búrgen kókjaldıń tisi

átirapına iyt barǵanda úseytip saqıldap edi (II, 3).

Ǵarǵa (II, 16), jolbarıs (II, 18), kepter (II, 12), kókjal (II, 3), qarshıǵa (II, 3), qasqır (II, 3), qarsaq Sonı jaǵaladıda júrip otırdı, iyninde ayqara taslaǵan qorjın, qarsaq jortpas qarańǵıda, túlki jortpas túneyde ketip baratır, ketip baratır, gellesinde mıń san eki qıyal. (II, 6) qarsaq sozine túsindirme sózlikte tómendegishe anıqlama berilgen “Túlki tuqımlas terisi ótimli ań.”, qırǵıy: Seniń-aq shıǵarmaytuǵın hóneriń joq qartayǵanda qırǵıy bol- á,-dep atır. Qırǵıy sózine túsindirme sózlikte tómendegishe anıqlama berilgen “Shımshıq t.b. usaǵan quslardı uslap jeytuǵın jırtqısh qus”(II, 16),

17

saǵal (II, 6), sazan (II, 31), suńqar (II, 12), tasbaqa (II, 16), túlki (II, 6), tıshqan

(II, 33). Jazıwshı qırǵıy sózin awıspalı mánide qollanǵanlıǵın kóremiz.

Ósimlikler dúnyası hám diyqanshılıqqa baylanıslı sózler. Qaraqalpaq xalqı erte dáwirlerden-aq ósimlikler dúnyasın jaqsı bilgen hám diyqanshılıq penen shuǵıllanǵan. Jazıwshınıń dóretpesinde bul toparǵa kiriwshi tómendegi sózlerdi

másh,(II,25), paxta(II,7), piste (II,35), Salı: Ishińe Salı ektińbe tur da jumısıńa bar

(II, 39), seksewil (II, 4), tarı (II, 32), shóp (II, 11).

Turmıslıq buyımlarǵa baylanıslı sózler. Jazıwshınıń «Xalqabad»

romanında qaraqalpaq xalqınıń kúndelikli turmısına baylanıslı – turaq jay, onıń túrlerine, bólimlerine baylanıslı, kiyim-kenshek, bezeniw buyımları, azıq-awqat hám xojalıqtaǵı buyımlardıń atamalarına baylanıslı qollanılǵan sózler de kóplep

«assalawmaaleykumın» ayttı da, aynası qublaǵa qaraǵan úlken klasqa kirip, aldı menen mekteptiń direktorı Dáwekeni barmaǵınıń ushı menen shaqırdı (II, 18), atkónek (II, 29), e sik (II, 7), jay (II, 4), jarma qapı (II, 7),

qapı (II, 7), ójire (II, 5), tam (II, 15), úy (II, 5).

á) kiyimniń túrlerin bildiretuǵın sózler. Jazıwshınıń atalǵan shıǵarmasında kiyimniń túrlerin bildiretuǵın sózler – bas kiyimdi, úst kiyimdi, kiyimniń bóleklerin hám onıń qanday materialdan islengenin ańlatıp keledi: Gewish: Sonnan qorǵanıwdıń ilajın izleskendey urda tut bilim alıspaq, bilimliniń úyine gewishlerdi sılpıldatıp juwırıspaq (II, 25), dambal (II, 15), jaǵa (II, 7), jipek (II, 35), kiyim

(II, 36), kóylek (II, 35), qalpaq (II, 7),

qalta (II, 14), qolǵap (II, 7), oramal (II, 11), shapan (II, 36).

18

b) azıq-awqatqa baylanıslı qollanılǵan sózler. Qálegen tilde, sonıń ishinde qaraqalpaq tilinde de jámiyettiń rawajlanıw basqıshlarına baylanıslı azıq-awqat atamaları da birge rawajlanıp kelgen. Bul tarawǵa baylanıslı tómendegidey sózler qollanılǵan: Ayran: Aq araq tabılsa, oǵan ayrannıń keregi joq (II, 306), araq (II, 7), awqat (II, 5), bawırsaq (II, 32), jarma (II, 16), zaǵara (II, 6), kábap (II, 7), qant

(II, 242), qatıq (II, 25), may (II, 20), nan (II, 4), sirke (II, 7), sorpa (II, 32), sút (II, 20).

g) kúndelikli turmısta qollanılatuǵın zatlardıń atamaları: Adaq arba:

Qurbannıń soǵıp, dúkanǵa tarttırıp atırǵan adaq arba, astaxta, oqlaw, kelikelsapları bále bolıp tur (II, 35), arba (II, 24), arqan (II, 40), astaxta (II, 34), atlaw (II, 35), átóshkir (II, 34), balta (II, 16), besik (II, 35), gilem (II, 7),

gúbi (II, 35), digirman (II, 21), záńgi (II, 15), keli-kelsap (II, 35), kórpe (II, 36), kórpeshe (II, 7), qaǵaz (II, 17), qazan (II, 31), qamshı (II, 24), qap (II, 7), qálem (II, 19), qorjın (II, 6), qulıp (II, 42), moyıntırıq (II, 34), oqlaw (II, 27), oraq

(II, 30), peshshexana (II, 15), pıshaq (II, 40), tósek (II, 16), xantaxta (II, 7), shot

(II, 39), shókkish (II, 35), shıra (II, 16), shıramay (II, 24).Shıǵarmada qollanılǵan turmıslıq buyımlardıń ishinde házirgi ádebiy tilimizde gónergen sózlerdi de ushıratamız.

Waqıttı bildiretuǵın sózler. Jazıwshınıń «Xalqabad» romanında waqıttı, jıl máwsimlerin, mezgildi ańlatıw ushın tómendegi sózler qollanılǵan: Ay: - Watan gedayı bolıp jasap atırǵanıma shıpshań jigirma bir jıl, endi on bir kúnnen tórt aydıń júzi toladı, - dep jılaydı (II, 4). Aqsham (II, 5), búgin (II, 3), bıyıl (II, 120), jıl (II, 3), kesh (II, 14), keshe (II, 42), kún

(II, 4), kúndiz (II, 34), qaraquptan (II, 24), qıs (II, 16), mezgil (II, 27), saat (II, 24), sáske (II, 17), tań (II, 6), tún (II, 6), túnemelik (II, 32), hápte (II, 32).

Ólshem birliklerin hám abstrakt túsiniklerdi bildiretuǵın sózler: Enapat:

Ótken jıldıń miynet kúnine húkúwmet te enapattay biyday berdi (II, 33), qadaq (II, 6), sańurıs (II, 242), shaqırım (II, 29), aqsha (II, 9), manat

(II, 32), pul (II, 6), tiyin (II, 11).

19

Kosmoslıq hám geografiyalıq obyektlerdi, tábiyat qubılısların

bildiretuǵın sózler: Aspan: Aspanǵa ushsa ayaǵınan, jerge kirse shashınan tartaman Haytmurattıń (II, 14), batıs (II, 11), jıqqın (II, 16), kún (II, 3), qubla (II, 18), qıraw (II, 41), muz (II, 16), samal (II, 15), suwıq (II, 3), taw (II, 12), topıraq (II, 14), shól (II, 5), shıǵıs (II, 11).

Etnonimler. Jazıwshınıń shıǵarmasında kóp sanlı millet, urıw hám qáwim atları jumsalǵan:

a) millet atları: Anglichan: «Orıs – kápir» dep orıstan qashqanbız, anglichannan, francuzdan qashqanbız, hay qashqanbız-aw, «ǵayrı dindegiler, dinnen bezdiredi, ishken-jegeni haram, taǵı, taǵılar…» dep (II, 10), armyan (II, 7), qazaq (II, 7), qaraqalpaq (II, 4), qırǵız (II, 204), lolı (II, 212), nemis (II, 11),

orıs (II, 7), ózbek (II, 27), tatar (II, 36), túrk (II, 108), túrkmen (II, 364), francuz (II, 10), yapon (II, 11).

á) urıw hám qáwim atları:

Bessarı: Endi kótere bessarılar aytqanına bola ámeki bilip, Esbergendi biy kótermekshisiz! (II, 27), ajım (II, 31), boqlıqıtay (II, 122), jamansha (II, 5), qandekli (II, 114), qazayaqlı (II, 108), qańlı (II, 32), qıpshaq (II, 17), múyten

(II, 265), saltır (II, 203), xoja (II, 5), yawmıt (II, 9).

Toponimler. «Xalqabad» romanında tómendegidey toponimler qollanılǵan. Olardı tómendegidey toparlarǵa ajıratıp qaradıq:

a) makrotoponimler. Jazıwshınıń shıǵarmalarında úlken jer, mámleket hám belgili qalalar atları ushırasadı:

Alyaska: - Mınań qarań, Berdikárim aǵa, men bunıń Evropasın gezgen adamman, Zúbayda ushın Xalqabadqo, Xalqabad, Alyaskanı bilmeysiz siz, Amerikanı bilmeysiz, Sibirdi bilesizǵo… (II, 15).

Amerika: - Mınań qarań, Berdikárim aǵa, men bunıń Evropasın gezgen adamman, Zúbayda ushın Xalqabadqo, Xalqabad, Alyaskanı bilmeysiz siz,

Amerikanı bilmeysiz, Sibirdi bilesizǵo… (II, 15).

Angliya (II, 9), Awǵanıstan (II, 363), Ashxabad (II, 5), Baku (II, 14), Buxara

(II, 108), Góne Úrgenish (II, 128), Diyarbákir (II, 9), Edil (II, 194), Evropa (II,

20

15), Darǵanata (II, 365), Don: (II, 334), Dushanbe (II, 69), Jılanlı (II, 13), Iran

(II, 10), Italiya (II, 9), Kostroma (II, 158), Kashǵar (II, 108), Kushka (II, 4),

Qazaqstan (II, 309), Qazan (II, 87), Qaraqalpaqstan (II, 108), Moskva (II, 157),

Orınbor (II, 30), Ózbekstan (II, 130), Ókispert (Oksford) (II, 89), Penza (II, 202),

Samarqand (II, 12), Samara (II, 154), Sibir (II, 6), Stalingrad (II, 157),

Stambul (II, 11), Tashawız (II, 128), Tashkent (II, 12), Tájikstan (II, 69), Tegeran

(II, 9), Túrkstan (II, 108), Franciya (II, 9), Xarkov (II, 157), Xiywa (II, 194),

Chardjaw (II, 6).

á) mikrotoponimler. Kishi jer, awıl, qala, rayon atamaları shıǵarmada óz kórinisin tapqan:

Jalpaqjap: «Jalpaq japtan» yacheyka shólkemlestirilip, sonda yacheyka sekretarı bolǵan ataqlı belsendilerden (II, 18).

Jaman awıl (II, 113), Iyshanqala (II, 361), Qumshúńgúl (II, 197), Orısjaǵıs (II, 85), Orısjol (II, 330), Aqmeshit (II, 14), Aqterek (II, 363),

Qaraózek (II, 191), Qońırat (II, 271), Moynaq (II, 202), Nókis (II, 70), Órnek

(II, 113), Óteniń sorı (II, 27), Tazǵara (II, 329), Taslaq (II, 142), Taxtakópir

(II, 144), Tórtkúl (II, 12), Xalqabad (II, 13), Shanıshpaykópir (II, 32),

Shoqtorańǵıl (II, 197), Shımbay (II, 16).

b)suw obyektleri atamaları: Atanketken: «Jańa talap» penen

«Jaqsılıq»tıń arasın nawqaraǵay qamıslı, dońız jataqlı dút toǵay «Atan ketken» oyıslıǵı bólip atatuǵın edi (II, 294).

Dawıtkól: Mına jaqta Dawıtkól degen bar dep esitemen (II, 29).

Jarıqkól: «Jarıqkól»diń ultanı burın kól bolǵanı menen sońǵı waqıtta toǵaylıqqa aylanıp ketken (II, 203).

Kegeyli: On altınshı jıldıń báhárinde Kegeyli boyındaǵı Sapar aqsaqaldıń jamanshalarınan bul qızdı baspashı alıp ketken eken (II, 5).

Kóshkinbaykól: Kúndi «Kóshkinbaykól»de shıǵardı (II, 301).

Qallıjaǵıs: Shaǵal jaǵısında kemeden túsiwden jigirma traktor qatara dizilip bir sap tarttı-aw, onıń aldında anaw jaǵı Shanıshpay kópir, mınaw jaǵı Qotankól, Sarı atawlardıń, Qallıjaǵıs penen Xalqabadtıń tolı