MD hám PQJ / Sh.Seyitovtıń Xalqabad romanınıń leksikası

úyge bardı (II, 142).

Sayıpnazar sarı, sıyraǵınan kóterip almadı ma! (II, 148).

Nazarbaydıń oyına birden bayaǵı Tolıbay tasmańlayǵa ketken tuwshaları,

sondaǵı urǵan e sabı e leslep ketip (II, 30).

Olar aldı menen Áwezdiń qońsısı Tólegen solaqaydıń úyine burıldı (II, 182).

awızına kelip, attan túsip atırǵanın ayttı (II, 77).

Shıǵarmada qollanılǵan adam atlarınıń kópshiligi házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde de ónimli jumsaladı. Sonıń menen birge romanda súwretlengen waqıyalarǵa dáwirge baylanıslı rus hám hind-evropa tillerine hám qońıslas túrkiy tillerine tán adam atları hám familiyaları da qollanılǵan. Jazıwshınıń sheberligin biz shıǵarmada qollanılǵan jeke stiline tiyisli dóretiwshiliginen payda bolǵan adam atlarında hám laqaplarında kóremiz. Shıǵarmada qollanılǵan laqaplar ápiwayı xalıq tilinen alınǵan bolıp, sol qaharmannıń kelbetin, xarakterin sheberlik penen ashıp bergen.

32

1.2. Basqa tillerden ózlestirilgen sózler

Sh.Seyitovtıń «Xalqabad» romanınıń sózlik quramında túpkilikli túrkiy tillerine ortaq óz sózlik qatlam menen birge basqa tillerden – arabparsı, orıs hám basqa tillerden kelip kirgen sózler belgili orındı iyeleydi.

a) arab-parsı tilinen kirgen sózler

Arab-parsı tillerinen kirgen sózlerge jazıwshınıń «Xalqabad» romanındaǵı tómendegi sózlerdi kórsetiwge boladı:

Abıray (p): Bul kúnleri Ismettiń abırayı bajbannıń abırayınan kem bolǵan joq (II, 32).

Azat (p): Qamalǵannıń gápin heshkim pátiwaǵa almaydı, azat júrip aytıspaq kerek edi (II, 42).

Alla (a): Hajıǵa barsańız, alladan gúnasın ótiwin tilep, haqqına bir duwa qılǵaysız, - dedi aldına qoyıp (II, 6).

Aspan (p): Aspanǵa ushsa ayaǵınan, jerge kirse shashınan tartaman Haytmurattıń (II, 14).

Báhár (p): On altınshı jıldıń báhárinde Kegeyli boyındaǵı Sapar aqsaqaldıń jamanshalarınan bul qızdı baspashı alıp ketken eken (II, 5).

Gewde (a): Eshbay gewdesin tiklep: «áne, e sittińizǵo, jámáhát?» (II,

77).

Gúna (a): «Bersembeken, bermesembeken?!» «bereyin» dese Amangeldiniń

ákesinen qalǵan birden-bir nıshan, «táwekel» dep hayal ornınan turdıdaǵı, qorjındı

ákelip: - Gúnanı kóp islegen, kóp el tonap, kóp qanǵa batqan qaralı edi (II, 6).

Ǵayrı (a): Bári de: «Tuwılgan topıraǵımızdı taslap, meshit-qáwimnen uzaqlap, ǵayrı jurtqa qalay baramız», - dep búyirine qaray berdi (II, 30).

Dárya (p): Qoy onday suwıǵı armaǵan, daqıl pispese, dáryalarınan suw harlap aqpasa, onnan mákan bola ma, xalıq bola ma! dep, tap anaw tilegi házir kele qalatuǵınday búlip qaladı (II, 16).

33

Duwa (a): Hajıǵa barsańız, alladan gúnasın ótiwin tilep, haqqına bir duwa qılǵaysız, - dedi aldına qoyıp (II, 6).

Dúkan (p): Sizler qaladan dúkan ashıp, jap dúkandı, mına jerge qol qoy! (II,

38).

Jámáát (a): Eshbay gewdesin tiklep: «áne, esittińizǵo, jámáhát?» (II, 77).

Zaman (a): siz bir Haytmurattı aytıp otırsız, zamanı sonday bolsa, onda ne gúna bar! (II, 14).

Zat (p): Men mınaw jaqında Angliya degen jaqqa barıp keldim, satılmay jaq zat joq (II, 9).

Ziyarat (a): El aralap, haqlap, hajıǵa ziyaratlap baratırǵan bir xojaman (II, 5).

Iyshan (p): Onıń sultanı – Sherǵazı xan mediresesin ózi menen birge pitkergen iyshan eken (II, 9).

Kápir (a): «Orıs – kápir» dep orıstan qashqanbız, anglichannan, francuzdan qashqanbız, hay qashqanbız-aw, «ǵayrı dindegiler, dinnen bezdiredi, ishken-jegeni haram, taǵı, taǵılar…» dep (II, 10).

Kitap: Aldına qoyılǵan kitaptı usların da, uslamasın da bilmey, bul da Izbasqanǵa tesireydi (II, 13).

Qarız (a): Paxtanıń ǵállesinen bıyıl iyegińiz qıshımay-aq qoysın, ótken jılǵısın mámleketten qarız alıp edik (II, 120).

Qálem (a): Aqsaqal qálemdi de almadı (II, 21).

Quday (a): Túsi me, ońı ma, bilmeydi, «quday urǵan bendesin payǵamber hasası menen túrtedi, kim bul túrtip turǵan!...» (II, 7).

Quran (a): Usı waqıtta «milicioner» kirip kelip edi, kózin awxunnıń kózinen taydırmay: «Orınbasar, taqsıyır iyshanǵa Qurandı áperiń de shıǵıp ketiń!» dep buyırdı (II, 13).

Lázzet (p): Berdikárim birewdi úseytip kúydire alsa, qattı lázzetlener edi (II, 14).

Láp (p): Hayalınıń tumsıǵın burıp ákelip, lábinen súydi (II, 38).

34

Mektep (a): Sen bunı bir túnde úyrene almaysan, hámme sóyte bergende mına mektepti salıp, bunda pálen jıl bala oqıtıp atıwdıń keregi joq (II, 17). Meshit (a):

«Sibirden jaman bolmas», dep turdıdaǵı: «onda e lge qaytaman, meshit-qáwimime jerlenemen» degen úmit bar e di, e ndi ne úmit,

shegaradan bir ótseń, qaytıp kelmek joq (II, 6).

Musılman (a): Hámme musılmanda bar nadanlıq sizde de bar (II, 10).

Muǵallim (a): Dáweke tamda ishten ilip, qasına balta alıp jatır edi, hámme jerde muǵallimdi óltirip ketip atırǵannan soń sóytpese bolmaydı (II, 16).

Payǵambar (p): Túsi me, ońı ma, bilmeydi, «quday urǵan bendesin payǵamber hasası menen túrtedi, kim bul túrtip turǵan!...» (II, 7).

Ruxsat (a): Hesh kimnen ruqsat ta soramadı (II, 27).

Taxt (p): Sonı bilgen soń, taxtınan túskendey qıynalsa da, Qudaybergen de tambastan gúbirlenip tústi (II, 16).

Táswir (a): Berdikárimniń kóziniń aldına aydındaǵıday sınıp-sınıp barıp, Izbasqannıń suwıq júzi táswirlene qoydı, jılan kózler tap sondaǵıday jıltıraydı (II, 8).

Usta (a): Mádiyardıń Dániyarı kórik basısadı, olarǵa qızıq, ustaǵa jumıs kerek (II, 33).

Xabar (a): Bir sayıl dostımız: «onı Haytmurat degen Iyranǵa alıp qashıptı» dep xabar tapqan soń, Tegeranǵa da sonı izlep barıp júrmiz (II, 14).

Xalıq (a): Biz ózimiz benen turmay xalıqtı da sol nadanlıqta uslaǵanbız (II,

10).

Xat (a): Jumaǵulov «kún bataman degenshe barlıq komsomol, mektep oqıwshıların «júz pırasent mábilizabat» etip, bir úyde bir de álepshe xatı bar kitap qaldırmay, mekteptiń aldına úyiwdi» buyırdı (II, 18).

Hajı (a): El aralap, haqlap, hajıǵa ziyaratlap baratırǵan bir xojaman (II,

5).

Hárip (a): Esiktiń dáslepki tarsıldısınan-aq uyqısı shayday ashılǵan ol shıranı jaǵıp: «Sen e ndi demniń arasında barlıq háriplerdi qalay

35

úyrenip shıǵasań!» dep qapılttı shanshıwlanıp (II, 17). Shıǵarmada qollanılǵan arab tilinen kirgen sózlerdiń kópshiligi turmısımızdıń barlıq tarawlarında ushıratıp, olar ózgerissiz qollanıladı. Sebebi olar sózlik quramǵa tereń sińisip ketken bolıp esaplanadı.

b) rus hám hind-evropa tillerinen ózlestirilgen sózler

Qaraqalpaq tiline rus tili hám rus tili arqalı hind-evropa tillerinen sózlerdiń kirip keliwi patsha Rossiyasınıń basıp alıwshılıq siyasatı nátiyjesinde XIX ásirdiń aqırı, anıǵıraǵı 1873-jılı Xiywa xanlıǵınıń Rossiya patshalıǵınıń qol astına ótiw dáwirinen baslanadı.

XIX ásirdiń ekinshi yarımında rus tilinen awısqan sózler, sawda qatnasıqları,

áskeriy, siyasiy, mádeniy hám mámleketti basqarıw islerine baylanıslı, sonday-aq, kúndelikli turmısta qollanılatuǵın buyımlardıń atlarınan ibarat bolıp, olar seslik qurılısında ózgeriske ushıraǵan túrinde qollanıladı.1 Bul process Sh.Seyitovtıń «Xalqabad» romanı waqıyaları súwretlengen dáwir – 1920-1950-jıllar aralıǵında jáne de aktivlesti. Bul shıǵarmanıń sózlik quramında burın qaraqalpaq xalqınıń turmısında bolmaǵan jańa buyım hám jańa túsiniklerdiń atamaların ańlatatuǵın hám administrativlik basqarıwǵa baylanıslı tómendegi sózler jumsalǵan:

Batrak: Allambergendi basqa bir awılǵa, Reyimbaydı «Gúlistan» kolxozına, Atajan batraktı taptırıp, onı Erlesh porxannıń kolxozına jónetti (II, 17).

Bolshevik: Mınaw bolshevikler «socializmniń waǵında miynet qádirli boladı, abıray-ataq, nızam aqshaǵa satılmaydı, para joq etiledi» dep qattı qátelesip júripti, shılǵıy górsawatlar!... (II, 9).

Bolshoy: Onda mına bolshoylar kúlip qala jaq, - dep waz keshedi (II, 3).

1 Баскаков Н.А. Состав лексики каракалпакского языка и структура слова. // ИСГТЯ. ч. IV. Лексика. –М.:

Наука, 1962. –С.79.

36

Vagon: Qara ayǵır ısqırıp tartıp turǵanǵa ma, suwıq samal oyaǵınan da, buyaǵınan da húwlep vagonnıń ústindegi Berdikárimniń urqanatın ushırıp baratır (II, 3).

VKP(b): Ózi on toǵızınshı jıldan beri VKP(b) aǵzası eken (II, 17).

Vokzal: Tańnıń aldında qańıraǵan vokzalǵa kelip kirdi (II, 6).

Galstuk: Túsi de emes, túrtip turǵan payǵamber emes, orıs pa, musılman ba, namálim: qırıqpa saqallı, murtın ármenlerdiń murtınday etip shoshaytqan, basında qalpaǵı, ústinde jeleń palto, ayaǵında shoyın jıltır qara tufli, moyınında galstuk, qolında qolǵap, kózinde qara kóz áynekli bir djentelmen qıysıq tayaǵı menen túrtip atırǵan eken (II, 7).

Djentelmen: Túsi de emes, túrtip turǵan payǵamber emes, orıs pa, musılman ba, namálim: qırıqpa saqallı, murtın ármenlerdiń murtınday etip shoshaytqan, basında qalpaǵı, ústinde jeleń palto, ayaǵında shoyın jıltır qara tufli, moyınında galstuk, qolında qolǵap, kózinde qara kóz áynekli bir djentelmen qıysıq tayaǵı menen túrtip atırǵan eken (II, 7).

Direktor: Komissiya kelip attan tústi hám shoǵırlanısqan alamanǵa jalpı bir

«assalawmaaleykumın» ayttı da, aynası qublaǵa qaraǵan úlken klasqa kirip, aldı menen mekteptiń direktorı Dáwekeni barmaǵınıń ushı menen shaqırdı (II, 18).

Zal: Milicioner ókshesin tars ettirip, qolın shekesine apardı da, Berdikárimniń jup jaǵasınan silkip túrgeltip, qorjının eshektiń beline taslaǵanday ıyıǵına zıńǵıta sala, zaldan túygishlep-túygishlep shıǵarıp áketti (II, 7).

Ispolkom: Bir jaman jeri, raykompartiya menen ispolkomlarǵa usınıs bildirip, xat jaza beretuǵın «bálege» bir ay bolmay-aq shatıldı (II, 25).

Kazarma: Ádebinde, áskeriy kazarmada jasap, soń óziniń ırzashılıǵı menen birewiniń úyine jónetilgen (II, 5).

Klass: Komissiya kelip attan tústi hám shoǵırlanısqan alamanǵa jalpı bir

«assalawmaaleykumın» ayttı da, aynası qublaǵa qaraǵan úlken klasqa kirip,

37

aldı menen mekteptiń direktorı Dáwekeni barmaǵınıń ushı menen shaqırdı (II, 18).

Kolxoz: Allambergendi basqa bir awılǵa, Reyimbaydı «Gúlistan» kolxozına, Atajan batraktı taptırıp, onı Erlesh porxannıń kolxozına jónetti (II, 17).

Komissiya: Qunnazar aqsaqaldıń xatkerin qoya berip, tánha óziniń búytip suwıt júrisine qaraǵanda, komissiya anaw-mınaw kórinbeydi (II, 16).

Komsomol: Sonnan aǵayin-tuwǵanları menen ırzalasa da almay ketiwge májbúr bolıptı, balası qıp-qızıl komsomol, túrin jaman kóripti (II, 9).

Likbez: Tús awa jiberilgen jerlerdiń hámmesinen likbezshiler qalmay jıynaldı (II, 17).

Milicioner: Milicioner ókshesin tars ettirip, qolın shekesine apardı da, Berdikárimniń jup jaǵasınan silkip túrgeltip, qorjının eshektiń beline taslaǵanday

ıyıǵına zıńǵıta sala, zaldan túygishlep-túygishlep shıǵarıp áketti (II, 7).

MTS: Ol jer, bul jerdi qarasa, hesh kitap joq, Allambergen úyde emes edi,

«Gúlistan»nıń malı talan-taraj bolıp atır, sonı komsomollar menen ańlıymız», - dep, MTStan keshe kelgen Ismet, Reyimbay menen ketip edi, tań atpay kelmeydi (II, 16).

Nagan: Sol kúnleri-aq óz qolınan bir bále qılıp, sımpıyıp júrgen sumıray bolmasın! degen qıyal menen nagandı shıǵarıp turıp, házir-aq janın almaqshı edi, liykin, «sháytanǵa hay berdi» (II, 11).

NKVD: Sonda ayı-kúni pitip otırǵan nashar eken, kóp ótpey kóz jarıp, ul tuwıp, «elge aman bararman» degen niyet penen Amangeldi dep at qoyadı, sol Amangeldisi házir Ashxabadta NKVDda islep atır emish (II, 5).

Palto: Túsi de emes, túrtip turǵan payǵamber emes, orıs pa, musılman ba, namálim: qırıqpa saqallı, murtın ármenlerdiń murtınday etip shoshaytqan, basında qalpaǵı, ústinde jeleń palto, ayaǵında shoyın jıltır qara tufli, moyınında galstuk, qolında qolǵap, kózinde qara kóz áynekli bir djentelmen qıysıq tayaǵı menen túrtip atırǵan eken (II, 7).

38

Papka: Kelgenlerdiń hesh kimniń úyinde túslenbey, Mádiyardıń úyinde julınǵan shaytan tawıqqa da barmay, papkalarınan nan shıǵarıp jegeninen-aq

óziniń basınan sıypamaytuǵının bilgen Qunnazar usınday bir qolaysız qısınıspaqtı sezinip, kúni burın moyıl bolıp qalǵanlıqtan buǵurlım ózin aldırmadı desek te, sorpa ishken adamday mańlay teri murnınıń ústinen tamıp attı (II, 20).

Parta: Biraq, biz muǵallimbiz, muǵallimniń aldında partaǵa otırdıńız ba, kim bolsańız da balasız, tak chto, ǵoshshıńız joq bunda (II, 21).

Partiya: MTStıń partiyalıq islerin basqarıp, Sayımbettiń ketkenine de kóp waqıt bolǵan joq (II, 17).

Partbilet: Endigide ayamaymız, tak chto, Qunnazar aqsaqal, partbiletińiz benen mórińizge bek bolıń! dep qapılttı da atqa qamshını bir bastı (II, 24).

Partyacheyka: Allanazar biybala Nurımov degen, usı awıldıń partyacheyka sekretarına shekem aldında jorǵalap júr (II, 17).

Pachka: Gáptiń qısqası mınaw: mine sizge aqsha, - dedi qoynınan bir pachka iri puldı shıǵarıp hám awxunnıń aldına tors ettirdi (II, 14).

Poezd: Sóytip, birew óliwge tayarlanıp atırsa, pisin qurtıp, poezd pıs- pıs-pıs etip, toqtap atır (II, 4).

Pravlenie: - Oybay-aw, úsh pravlenie múshesi usındamız ǵoy (II, 29).

Procent: - Áne joldaslar, bul siziń Qunnazar aqsaqaldıń bunnan bir jıl ilgeri raybilimge «likbezden júz procent sawat ashtıq» dep bergen spravkası, usıǵan tiykarlanıp, joqarıǵa spravka bergen raybilimniń ústinen «kóz boyadı» degen arza túsip, sonı tekseriwge biz tap anaw Tórtkúlden kelip turǵanımız, - dedi Tórtkúl jaqtı kórsetip (II, 19).

Razyezd: Bul jalǵız úy dep otırǵanı razyezd ekendaǵı, úy iyesi Kushkaǵa ketipti, usı káranıń xızmetkeri, keshki poezd benen keledi eken (II, 4).

39

Raykom: Raykom menen ispolkomlarǵa barıp, «men endi úseytip quwırdaqshı bolıp júre beremen be, bir túsinbeslik bolsa, bolǵan shıǵar» (II, 26).

Raykompartiya: Bir jaman jeri, raykompartiya menen ispolkomlarǵa usınıs bildirip, xat jaza beretuǵın «bálege» bir ay bolmay-aq shatıldı (II, 25).

Rota: Bir rota soldat jer solqıldatıp tusınan óte bergende aydawshı aydalıwshıǵa dúziw júriwdi buyırdı (II, 7).

Sekretar: Allanazar biybala Nurımov degen, usı awıldıń partyacheyka sekretarına shekem aldında jorǵalap júr (II, 17).

Sentyabr: - Búgin bir mıń toqqız júz otız jetinshi jıl, besinshi sentyabr, appırmay bala, neshe jıl!... (II, 15).

Sovnarkom: Ketip baratırǵan birewden tap Tórtkúldegi sovnarkomǵa xat jollaptı (II, 26).

Soldat: Bir rota soldat jer solqıldatıp tusınan óte bergende aydawshı aydalıwshıǵa dúziw júriwdi buyırdı (II, 7).

Sostav: «Tap, usı poyızdan ırǵıyın, ólsem, óleyin, qalsam, qalayın, bári bir

ólgen adamman men, watansız adam adam ba, onnansha ólimtigim shegaranıń berjaǵında qalsın…» degen oy menen, sostav, negedur, júrisin páseńlete baslaǵanda eń izgi vagonnıń artına salbırap, ayaǵın bir temirge iliktirdi (II, 4).

Socializm: Mınaw bolshevikler «socializmniń waǵında miynet qádirli boladı, abıray-ataq, nızam aqshaǵa satılmaydı, para joq etiledi» dep qattı qátelesip júripti, shılǵıy górsawatlar!... (II, 9).

Spravka: - Áne joldaslar, bul siziń Qunnazar aqsaqaldıń bunnan bir jıl ilgeri raybilimge «likbezden júz procent sawat ashtıq» dep bergen spravkası, usıǵan tiykarlanıp, joqarıǵa spravka bergen raybilimniń ústinen «kóz boyadı» degen arza túsip, sonı tekseriwge biz tap anaw Tórtkúlden kelip turǵanımız, - dedi Tórtkúl jaqtı kórsetip (II, 19).

Stol: Ekewi birden stolǵa óńmenin tirep, ári-beri aynalısıp kórip edi (II, 17).

40

Sud: Qunnazar aqsaqal partiyadan shıǵarılıp, húkúwmetti aldaǵanı ushın sudqa beriledi (II, 24).

Traktor: Hayallar traktorın aylanıw ushın bawırsaq pisirip keledi (II, 32).

Tufli: Túsi de emes, túrtip turǵan payǵamber emes, orıs pa, musılman ba, namálim: qırıqpa saqallı, murtın ármenlerdiń murtınday etip shoshaytqan, basında qalpaǵı, ústinde jeleń palto, ayaǵında shoyın jıltır qara tufli, moyınında galstuk, qolında qolǵap, kózinde qara kóz áynekli bir djentelmen qıysıq tayaǵı menen túrtip atırǵan eken (II, 7).

Familiya: - Qudaybergen Shundıyıp degen kim, sonday-ám familiya bola beredi eken-aw, biziń qarekeńde… (II, 21).

Ferma: Men sonnan xabar alaman, malǵa jaylı bolsa fermanı kóshiremen (II,

29).

Xitrıy: Ja-aq, ol qıytırlıǵınız ótpeydi, - dep edi (II, 27).

Yacheyka: «Jalpaq japtan» yacheyka shólkemlestirilip, sonda yacheyka sekretarı bolǵan ataqlı belsendilerden (II, 18). Rus hám hind-evropa tillerinen

ózlestirilgen sózlerdiń kópshiligi sıyasıy, mámleketti basqarıw hám kúndelikli turmısta qollanılatuǵın sózler bolıp, romannıń sózlik quramınıń ajıralmas bólegi bolıp tabıladı. Ayırım rus tilindegi sózler qaharman tilinde seslik ózgeriske ushırap ta qollanılǵanlıǵın kóremiz. (xitrıy-qıytırlıǵıńız) Bul arqalı jazıwshı qaharmannıń psixiykasın, sociyallıq jaǵdayın, dáwir ruwxın sheber súwretlegen.

g) tuwısqan túrkiy tillerinen (ózbek, qazaq, túrkmen) kirgen sózler

Jazıwshınıń «Xalqabad» romanınıń sózlik quramında tuwısqan túrkiy tilleri –

ózbek, qazaq, túrkmen, tatar tillerinen kirgen sózler ushıraydı. Bul tillerden sózlerdiń jumsalıwı, birinshiden, epopeyadaǵı personajlardıń milletinen kelip shıǵıp, tillik ózgesheliklerin kórsetiw bolsa, ekinshiden, sol dáwirdegi súwretlenip atırǵan waqıyalardı boyawlıq jaqtan ele de ashıq etip jetkeriw maqsetinde tuwısqan túrkiy tillerdiń sózleri qollanılǵan.