MD hám PQJ / I.Yusupov dóretpelerinde folklorlıq dástúrler

Diyxan:

Ógiz dárya qaytıp eller sholledi,

Al, patsha «máńgi suw»dı tabasań dedi...

SHopan: Qassapshıǵa et qayǵı,Qara eshkige jan qayǵı.

Diyxan:

Bizdey diyxan sorlıǵa...

Qıs napaqa nan qayǵı...(188- 189-betler).

Haqıyqatında, bul naǵız xalıq dál ózi, onıń motivles forması ekenligin hesh kim biykarlay almaydı. Olardı shayır júdá sheberlik penen syujettiń zárúrli hám shártli orınlarında durıs qollanǵan. Jáne de, sonı aytıp ótiw kerek, ulıwma syujettiń usılayınsha rawajlandırılıwı qıyalıy fantastikalıq formada bolǵanı menen ol naǵız real, obektiv ómirge júdá jaqın. Eger, patsha yaki xanlar zorlaǵan jaǵdayda qaysı dáwirlerde bolmasın xalıqtıń ápiwayı qatlamınıń basına usıeday kúnler tuwılıwı tábiyǵıylıq realistlik qubılıs bolıp, olar oqıwshılar arasında úlken isenimge iye bolatuǵınlıǵı sózsiz.

Sonday-aq, usı orınlarda xalıqtıń ápiwayı qatlamınıń arasında da hár túrli minez-qulıqtaǵı: jaǵımpazdıń da, orınsız marapatgóyliktiń de, maqtanshaqlardıń, dańq mártebe kúsewshilerdiń, hámeldarlardıń hám olarǵa qarsı haqıyqatshıl, hadalıylıqtıń jaqlawshıları, ápiwayı kishipeyil hám kemtaranalardıń bolıwın súwretlewi-bul shayırdıń folklorlıq dástúrlerdegi unamlı qaharman, ulıwma qaharman obrazın jasawǵa sınshıl qatnas jasap, onı jazba ádebiyattıń realistlik dástúrleri menen suwǵarıwı bolıp esaplanadı. Máselen, poemada usı orınlarda tazsha patshaǵa «máńgi suw»dı tawıp berip, kúyew bala bolıwdı árman e tedi, al temirshi usta bolsa «máńgilik suw»dan

61

abaysızdan iship alıp máńgilik túrde kórik basıp ot jalın ústinde turǵısı kelmeytuǵınlıǵın bildiredi. (Júzimdi jalap otlı kórik háwiri. Máńgi shókkish urıp turǵım kelmeydi (191-bet). Sonday-aq, qara saqallı bir adam bolsa; «Teńiz qurdımında shek bar, biraq ta, insapsız patshanıń páminde shek joq...» (192bet), -dep haqıyqatlıqtı basıp aytadı.

Bular haqıyqatında da, ómir shınlıǵınan alınǵan qıyalıy dóretiwshilik jemisleri bolıp esaplanadı. Biraq, qalay degende de jáne bir mártebe shayırdıń folklorlıq dástúrlerden paydalanıwı qanday da formalarda, qaysı bir obrazlarda kórinip kete beredi. Atap aytqanda, shayır biz aytqan tazsha obrazın isletiwde de xalıq dástanlarındaǵı Jurın taz, Eshim kál sıyaqlı obrazlardı eske alıp dóretkeni sezilip turadı. Bizińshe, bul da sxematikalıq, shablonlıq emes, al onı usı poemanıń poetikalıq sıpatı, onıń negizgi syujetlik kompoziciyalıq qurılısınıń fantastikalıq jaqınlaǵı talap etip turǵanlıqtan usılay blǵan dep esaplawǵa tuwra keledi.

Poemadaǵı syujetlik rawajlanıwdıń usı momentlerinde shayır tárepinen Asqarǵa patshanıń aldında óz atasın júz jasqa tolǵanı ushın ólim oypatlıǵına aparıp taslaǵanlıǵın aytqızıwı hám bul dástúrdi patshanıń biykar etiwi de realistlik shınlıqqa sáykes isenimli hám ulıwma gumanistlik baǵdarda alınǵan.

Asqar

Men sorlı aqlıǵı onı arqalap,

Ájel oypatına aparıp tasladım...

Erastu

Zamanlar aǵımı bir pátli dárya, Túrli dástúrlerdiń urıǵı onda, Íǵıp óter zamanlardan zamanǵa,

Ajırıqtan ósken jerinde óser Hátte, zańlar bar

básekeleser...

62

Patsha

Joq, men bul dástúrdi biykar etemen!

Adamiyzat keter bolsın dúnyadan Óz ájeli hám dedasıǵınan. Asqar

Bul pármanıńızda insanıylıq bar,

Ádalat sháshmesi sarqılmaǵay hesh! (200-bet).

Poemadaǵı usınday hadalıylıq ushın gúres, gumanistlik maqsetler ushın xızmet etiw, hadallıqtı ashıp aytıwǵa baylanıslı detallar meyli olar qıyalıy syujetler tiykarında aytılsa da, al olar óz isenimliligi menen de, problematikalıq

ótkirligi menen búgingi zamanagóy turmısqa jaqınlastırılıp, reallastırıp alınǵanlıǵı bahalı qásiyetlerden bolıp esaplanadı. Olar yadtan, qıyaldan dórelse de, tap búgingi turmısta, biziń kóz aldımızda tap házir bolıp atırǵanday sıyaklı elesleydi. Solardıń bir suw probleması. Oguz dáryasınıń burılıp, Girkan teńizine qaray qashıp ketiwi edi. Bul biz joqarıda aytqanımızday, Ámiwdáryanıń burın bir tariyxıy dáwirlerde quyǵanlıǵı menen tıǵız baylanıslı. Ne tilegiń bar degen patshanıń sózine Asqar, usı jaǵdaylarǵa bola bılay deydi hám sol orınlansa abixayat suwın qaysı jerde ekenligin aytıp, jol kórsetetuǵ i ’nli ’ǵ i ’n bildiredi.

Asqar

Girkan teńizine qashqan dáryanı,

Qaytarıp ber taqsır biziń jaǵısqa. Xalıq

óz elatanınan ayra túspesin,

Bul jerlerden el serpilip kóshpesin.

Patsha

Buyıraman baydan jıqqan bógetti,

Ákeliń qaytadan Oks dáryanı. Erastu

63

Ǵaz ǵańqıldap, shaǵalalar sharq urıp, Jatsın shalqıp Oksiana teńizi! (200-bet).

Haqıyqatında da, bul burınǵı ham házirgi tariyxıy shınlıq penen tıǵız

.baylanıslı bolǵanlıqtan ol folklorlıq princip tiykarında yadtan tabılıp isletilgen syujet bolsa da, isenimli hám zamanagóy problematikalıq áhmiyeti menen de barlıq oqıwshılar qáwimin tańlandırıp ózine tartpay qoymaydı. Tap usı máhállerdegi Asqardıń ishki psixologiyalıq terbenisleri, quwanısh sezimleri de

óz reallıǵı menen dıqqattı qaratadı. Sebebi, dárya suwı ózine kelmese, onıń qalıńlıǵı, xan qızı Onesiya darya boyında qurbanlıqqa shalınar aldında e di. Sonlıqtan, Asqar patsha hámiriniń quwanıshın bılaysha sırtqa shıǵaradı:

Patsha hámiri-quda hámiri degen bar...

Oguz dárya-asırawshı anamız,

Kel qaytadan bizge máńgi suw bolıp!

Endi quwantaman men házir bolıp,

Onesiya, esit, arzıwlı yarım!

Sen endi azatsań qurban bolıwdan,

Saǵan qustay ushıp baraman házir!... (200-bet).

64

JUWMAQ

Shayır I.Yusupovtıń dóretpelerinde folklorlıq dástúrlerdi ózlestiriw usılları hám jolları, onıń bir neshe ayqın kórinisleri mıń san túrli bolıp keledi. Ulıwma, bir tutas aytqanda, shayırdıń folklordı qollanbay, onnan naq túrde paydalanbay, folklorımızdıń ruwxınan tásirlenbey dóretilgen lirikalıq dóretpeleri júdá kem ushırasadı desek te qátelespeymiz. Bunı óziniń kóp lirikalıq shıǵarmalarında awız ádebiyatınıń dóretpeleriniń atların jiyi-jiyi atap otırıwları, folklorlıq qaharmanlardı da tez-tez tilge alıp, onıń úlgi qásiyetlerine óziniń lirik qaharmanların yamasa taǵı basqalardı da salıstırıw retinde kósetip barıwı, folklorlıq terminlerdi de tez-tez isletiwi h.t basqalar sóz sheberiniń milliy

dóretiwshiliktiń qanday unamlı qásiyetlerin isletip paydalandı degen sorawlar kelip shıǵadı. Bizińshe, sorawlarǵa eń aldı menen shayır óz dóretpelerinde awızeki sóz ónerindegi ápiwayılıq penen jaydarılıqtı, ondaǵı onıń

pikirlewlerindegi, dúnyanı kórkemlik penen tanıwınıdaǵı Q.Ayımebtov

kórsetken «Xalıq danalıǵın», yaǵnıy, oy-pikirler tereńligin, ideyalıq baylıq

penen onıń anıqlıǵın, sarraslıǵın, romantikalıq kóterińkilikti, oy-pikir

júrgiziwdegi sharıqlaǵan qıyaldıń biyikligi menen baylıǵın, lirizmdi hám tereń psixologizmdi, pikir-ideyalardı obrazlı túrde jetkeriwdegi astarlıq, simvolikametaforalıq, tımsalıylıq, allegoriyalıq sıpatlardı, qosıq qurılısındaǵı orınlı jerlerde terme-tolǵawlıq formalardı, olardaǵı danalıq filosofiyalıq, olardı

65

áńgimeler menen ráwiyat sózlerdi de isletiwdi h.t.basqalardı aladı.

Qullası, biz I.Yusupov lirikalarınıń kópshiliginde olardıń ana folklorımız benen qanday da bir táreplerinen yaki qosıq qurılısınan, yamasa mazmun baylıǵı menen oǵan formanıń sáykeligi jaǵınan, yaki ırǵaǵı ruwxıy jaqınlıq, ruwxıy

únleslikti sezemiz.

Yusupov lirikasında folklorlıq miyraslarımızdı búgingi dáwirge say qayta tiriltip poetikalıq jaqtan qayta islep paydalanıwdıń eń birinshi gezekte ruwxıylıq, milliy koloritlik hám milliy dúnyatanımlıq, estetikalıq táreplerine, ekinshiden, forma hám mazmunlıq birliklerdi: shayır dóretpelerinde sharıqlaǵan ushqır qıyaldıń baylıǵı arkalı kelip shıqqan orınlı romantizmdi, sol arkalı payda bolǵan lirizmniń de kúshli ekenligin, olardıń xalıq qosıqlarındaǵı muńsherlerge, joqarı kóterińkilikke, ruwxıy quwnaqlıqqa da barıp ushlasatuǵınlıǵın atap ótiwimiz kerek. Sonday-aq, úshinshiden, oylardı beriwdegi tereńlikke qosı ideyalardı sáwlelendiriwdegi túsinikli hám jaydarılıq, naqma-naq anıqlıqtıń basımlıǵın, tórtinshiden, simvolika-meaforalıq tımsalıy obrazlardı jaratıwdaǵı obrazlardıń astarlılıǵı menen tereńligi, besinshiden, shayır shıǵarmaları menen folklorlıq dástúrler arasındaǵı qosıq qurılısı, ırǵak, motivlerdiń uqsas hám jaqınlıǵın belgilep ótemiz. Bulardıń barlıǵı sóz sheberleriniń dóretpeleriniń tábiyǵıy jaratılısınan, onıń dóretiwshisiniń, haqıyqıy talantınan, oǵan ana súti menen enisip, qarısıp ketken milliy estetikalıq talǵam hám dúnyatanımınıń negizlerinde tuwılǵan dep esaplawǵa tuwra keledi. SHayır gúllán shıǵarmalarında folklorlıqkórkemlik dásturlerdi zamangóy jazba realistlik

ádebiy tájriybeler menen tıǵız baylanıstırıp, ajıralmas túrde sintezlep isletti hám bul sintezdi de házirgi zaman ómir shınlıǵın, onıń janlı faktler menen bayıtıp bardı. Olardıń barlıǵın ájayıp sóz sheberi dóretpelirin ayrıqsha poetikalıq tabıslarǵa qaray jeteledi.

Ulıwma alǵanda bulardıń barlıǵı folklorlıq miyraslardıń derlik

66

barlıq janrlıq túrleri de shayırdıń poetikalıq yoshı menen ruwxıy dúnyasınıń, dúnyanı kórkemlik penen tanıp sáwlelendiriwiniń haqıyqıy aǵar bulaq kózi boldı desek arzıydı. Qálem iyesi folklorlıq dástúrlerdiń hár qıylı usılları menen baslı principlerin mudamı jazba realistlik ádebiyat dástúrleri hám zamanagóy

ómir shınlıǵı menen suwǵarıp, olardı bayıtıp hám ózinshe talant sháshmeleri menen suwgarıp ózlestirip, rawajlandırıp jetilistirip paydalanadı. Nátiyjede, bular shayır dóretpeleriniń shın mánisindegi xalıqlıǵın, milliylik sıpatların, olardıń ulıwma ápiwayı oqıwshılardıń da dúnyatanımı menen estetikalıq talǵamına júdá sáykes kelgen qonımlılıǵın payda etip otırdı. Sol sebepli de,

ájayıp talanttıń barlıq dóretpeli xalıq súyiwshiligine miyasar bolmaqta.

67

PAYDALANÍLǴAN ÁDEBIYATLAR:

Siyasiy ádebiyalar:

1.Karimov I .A. Tarixiy xotirasiz kelajak ywq.-Toshkent:«Sharq» nashirёtmatbaa kontserni bosh tahririyati, 1998;

2.Karimov I. A. Jamiyatimiz mafkurasi xalqni-xalq, millatni-millat qilishga xizmat etsin-Toshkent:«Wzbekiston», 1998;

3.Karimov.I.A. Joqari mánawiyat-jeńilmes kúsh. Tashkent, ―Mánawiyat‖- 2008;

4.Karimov.I.A. Adabiyotga etibor-mániaviyatga, kelajakka etibor. T

―Uzbekiston‖, 2009;

5.Karimov.I.A. Tariyxiy xotirasiz kelajak yuq. Tashkent, ―Sharq‖,1998;

6.Karimov.I.A. Barkamol avlod orzusi, Toshkent, ―Uzbekiston milliy

entsiklopediyasi‖, 2000.

Tiykarǵı ádebiyatlar:

1. Aristotel. Poetika-Toshkent «Ǵulom nomidagi Adabiёt va sanat nashiriёti»

1980;

1.Axmetov S. Qaraqalpaq sovet poeziyas?-Nókis:«Qaraqalpaqstan», 1988;

2.Axmetov S. Talantqa talap. Nókis:«Qaraqalpaqstan»,1986;

3.Axmetov S., Esenov J., Jarimbetov Q. Ádebiyattanıw atamalarınıń orısshaqaraqalpaqsha túsindirme sózligi -Nókis:«Bilim», 1994;

4.Axmetov S. Ádebiyattanıw terminleriniń qısqasha sózligi. Nókis,

«Qapaqalpaqstan»-1972;

5.Amilova M. Wzbek sovet adabiёtida folklor ananalari. Toshkent; «Fan»- 1990;

6.Belinskiy V .G. Sobr. Soch. v trex tomax. Tom II, Moskva:qori

7.Bekbergenova 3. Hezirgi qaraqalpaq poeziyasında folklorlıq destúrler. Nókis, «Ilim», 2011;

8. Bar L.B., Ilin N.D., Monastırskaya N.F. Analiz xudojestvennogo

68

proizvedeniya -Tashkent:«Wqituvchi», 1995;

9.Boboev T. Adabiёtshunoslikka kirish-Toshkent:«Wqituvchi», 1997;

10.Boboev T. Adabiёtshunoslik asoslari-Toshkent:«Ózbekiston», 2002; 11.Vvedenie v literaturovedenie-Moskva:«Vısshaya shkola», 1979;

12.Genjemuratov B. Ájiniyaz lirkasınıń poetikası. Nókis:«Bilim», 1997;

13.Dosımbetova A. Shawdırbay Seyitovtıń lirikasında kórkem forma, kand.diss. Nókis, 2008;

tematikalıq, janrlıq hem kórkemlik ózinshelikleri): Kand. diss.-Nókis, 2001;

17.Esenov J. Poeziya juldızı. Nókis:«Bilim», 2004;

18.Járimbetov Q. XIX esir qaraqalpaq lirikasınıń janrlıq qásiyetleri hám rawajlanıw tariyx?-Nókis:«Bilim», 2004;

19.Jarimbetov Q. Ádebiyattanıwdan sabaqlar. Nókis: «Qaraqalpaqstan»-2012-j.;

20.Jumajanov Q. Xalıq shayırlarıpoeziyasında folklorlıq hám daralıq dástúr.

Nókis: «Bilim»-1993-j.;

21.Izzat Sulton. Adabiyot nazariyasi-Toshkent:«Wqituvchi», 1986;

22.Ismayılov E. Ádebiyat teoriyanıń máseleleri. Almatı. 1940;

23.Kamalov Q. Qaraqalpaq ádebiyatında kórkem metodtıń evolyuciyası.

Nókis:«Qara-qalpaqstan», 1988;

24.Kamalov Q. Dala búrkiti-Nókis:«Qaraqalpaqstan»,1990;

25.Kamalov K. Kárwan bası. Nókis, «Qaraqalpaqstan», 1983;

26.Karibaeva B. Qazirgi qazaq lirikasınıń poetikas?-Alma-ata:«Jazushı», 1988;

27.Kvyatkovskiy A. Poeticheskiy slovar-Moskva:«Sovetskaya entsiklopediya»,

1966;

28.Kratkiy slovar literaturovedencheskix terminov. M., «Prosveshenie» 1985;

29.Qabdolov Z. Ádebiyat teoriyasınıń negizderi. Almat?-1970;

69

30.Qabdolov Z .Sóz óneri-Almat?:«Mektep»-1982;

31.Losev A. F. Antichnaya mifologiya. Moskva:«Nauka»,-1957.

32.Mallaev N. Wzbek adabiёti tarixi. Toshkent:«Wqituvchi».-1976;

33.Mallaev N. Navoiy ijodiёtining xalqchil negizi. Toshkent:«Wqituvchi».- 1973;

34.Mallaev N. Alisher Navoiy va xalq ijodi. Toshkent:«Ǵ. Ǵulom nomidagi badiy adabiёt va sanat nashiriёti».-1974;

35.Mambetova M. I.Yusupov poeziyasınıń qosıq qurılısı, Kan.dis. Nókis, 1999;

36.Mambetniyazov T. Poeziya haqqında oylar. Nókis:«Qaraqalpaqstan»,1985;

37.Mámbetniyazov T. Poeziya-turmıs,gúres hám talpınıw. Nókis:«Qaraqalpaqstan»-1993;

«Qaraqalpaqstan»,1971;

40.Maqsetov Q. Folklor hám ádebiyat. Nókis:«Qaraqalpaqstan»,1975;

41.Maqsetov Q. Qaraqalpaq folkloristikası. Nókis:«Qaraqalpaqstan»,1989;

42.Maqsetova J. I.Yusupov poeziyasında sheberlik máselesi. Kand.dis. Nókis, 1983;

43.Mustaqillik davri adabiyoti (Adabiy-tanqidiy maqolalar, badialar)-Toshkent: «Ǵ.Ǵulom nomidagi nashriёt-matbaa ijodiy uyi», 2006;

44.Muratbaev Q. I.Yusupovtıń «Eski fontan ertegi» poeması haqqında.//

«Ámiwdárya», 1964-j. №10

45.Narımbetov J. Qazaq sovet poeması. Almat?:«Ǵılım»-1977;

46.Nurmuxammedov M. Karakalpakskaya poeziya-Toshkent:«Fan»,1977.;

47.Nurjanov P. Dáwir talabı hám kórkem ádebiyat-Nókis:«Bilim», 1993;

48.Osmanova Z.G. Vstrechi i priobrajeniya. Moskva:«Nasledie»-1993;

49.Orazımbetov Q. Házirgi dáwirdegi qaraqalpaq lirikasında kórkemlik izleniwshilik-Nókis:«Bilim», 1992;

70