MD hám PQJ / I.Yusupov dóretpelerinde folklorlıq dástúrler

I BAP. SHAYÍR I. YUSUPOV QOSÍQLARÍNDA FOLKLORLÍQ

DÁSTÚRLER

1.1. SHAYÍR I. YUSUPOV LIRIKALARÍNDAǴI SIMVOLIKAMETAFORALÍQ HÁM TÍMSALÍY OBRAZLARDÍŃ JASALÍW

ÓZGESHELIGI

Ájayıp shayırdıń kópshilik shıǵarmaların simvolikalıqmetaforalıq, tımsalıy (simvolikalıq) sıpatlarda shın mánisinde xalıqlıq awızeki ádebiyattıń dásturleri menen tıǵız baylanıslı ekenligin jasırıp bolmaydı. Usı baǵdarda shayır dóretpelerinde túrli-túrli haywanlar, tábiyat kórinisleri hám tábiyat qubılıslarınıń janlandırılıp beriliwinen de tısqarı, olardıń som túrdegi bir tutas obrazlarǵa aylandırılıp sáwleleniwi ideyalıq-estetikalıq hám dóretpelerdiń poetikası jaǵınan

úlken áhmiyetke iye. Tap usınday sıpatlar xalqımızdıń kórkem tanımında eń birinshi ret awızeki ádebiyat basqıshında ayrıqsha seziledi. Folklordıń túrlishe janrlarında hár qıylı haywanatlar obrazları sanalı maqsetlerde unamlı hám unamsız qubılıslar menen adam tulǵaların ashıp beriwde qollanılǵanlıǵı belgili. Folklorda at, asaw tulpar adamnıń, insannıń sadıq joldası, kúsh-kóligi bolıp keliwi menen birge, tulpar-bul júyrikliktiń, waqıt tezliginiń de belgisi sıpatında, jolbarıs penen arıslanlar kúsh-ǵayrattıń simvolı, aybattıń belgisi retinde, túlki hiylekerliktiń tımsalı, ǵarǵalar xorlıqtıń, qumırsqa tınımsız miynetkeshliktiń, iynelik, sona shıbınlar jalqawlıqtıń, ushqalaqlıqtıń, jeńiltekliktiń belgisi retinde h.t.b haywanlar da óz jaratılıs belgilerine baylanıslı bir tutas turmıs hám

ómirdegi, bizdi qorshaǵan ortalıqtaǵı hár qıylı qubılıslar menen insanıy minezqulıq belgilerin sáwlelendiriwge ázeldenaq xızmet etip, biziń sanamızǵa tereńnen ornalasıp qalǵan. Usınday kórkem dúnyatanımlıq sıpatlar shayır I.Yusupovtıń lirikalarında júdá ónimli isletilgen. Bul baǵdarda da onıń «Isenim», «Umtılaman»,

«Keshki jol oyları», «At záńgisi zıńıldar», «alasar qus áńgimesi» h.t.b

11

sıyaqlı shıǵarmalarında shayırdıń pikirlew hám kórkemlik oylaw ózgesheligine simvolika-metaforalıq, tımsalıy tereń hám retli orınlarda allegoriyalıq túrdegi obrazlı pikirlew sıpatları tán bolıp esaplanadı. Shıǵarmalardaǵı ideyalardı, belgili bir qaharmanlar obrazların oqıwshılar oylanarlıq darejede etip tereńirek alıp súwretlewde bunday simvolikalıqmetaforalıq obrazlardıń áhmiyeti úlken. Mısalı, «Keshki joloyları» qosıǵınan:

Omirdiń kóbi ketip, azı qaldı, Túlki dúnya jetkizbey tazı qaldı.

Ǵarrılardıń jol tasar bandaları,

Ańılısıp aldımnan or qazıp aldı (1-tom, 105-bet).

Mine, usı qatarlardıń ózinde «túlki dúnya» hám «tazı»-waqıt keńisligi sıpatında alınǵan obrazlardıń ózi folklorlıq oylaw qásiyetlerine tán belgiler ekenligi anıq kórinip tur. Shayır solay etip jaza kelip, jáne de onı bılaysha dawam ettirip obrazlı háreket, qıymılqozǵalaslar menen de ádebiyat tájriybelerin sáykes sabaqlastırıp bılay deydi: Bilemen olar meni tutıp alar,

Bir kúni «Urı say»da turıp alar.

Awdarıp astımdaǵı atımdı da,

Pisetimde barımdı da sıtıp alar... (Sonda).

Demek, bul qatarlardaǵı shayırdıń astına mingen atı onıń kúshkóligi joldası ǵana emes, al ótip baratırǵan waqıt tezligi, dáwran hám baxıt jolları, geyde shayır talantı menen ilxamı, onıń shayırlıq jolı-bul onıń júyrik tulparı sıpatında qosıqta júdá tereń hám tásirli túrde alınǵanlıǵı ayrıqsha poetikalıq kúshke iye bolǵan. Mısalı, bunday ayrıqsha ruwxıy sıpatlar mınaday qatarlarda anıq belgili boladı: Úmit, maqset ekewin joldas etip,

Baraman, shuw, jániwar, qanazatım!

Bas tóbe artta qaldı asırımlı,

Mantańlap uzaq ayaq basıwıńdı,

12

Ele de ashshı qamshı tartaman men, Bileseń-

ǵoy bundayda ashıwımdı (Sonda).

Haqıyqatında da, keltirilgen qatarlarda «at» tek ǵana miniw kóligi emes, al shayırdıń basınan keshken shadlı hám qayǵılı ómiri de, júyrik hám ushqır qıyalı retinde tımsalıy sıpatta tereńlestirip poetikalıq ideyanı tásirli, obrazlı túrde beriw ushın alınǵan.

Ásirese, shayır óz shayırlıq jolı menen shayırlıq talant-kásibi sıpatında

«at», «júrmel jolǵa» yamasa «jiyren qasqa»nı oǵada nátiyjeli túrde ulıwmalastırılǵan obraz dárejesine kóterip sáwlelendirgen. Mısalı:

Kúnshiliktiń tosqalıwı súrniktirip,

Jıǵıldıń talay ret ommaqazan.

Aqsańlap barıp biraz júrip kettiń,

Shıńımdı qaǵıp men de turıp kettim.

...Shuw, janım kóligim joq sennen basqa, Jaqsı-jaman iyeń joq mennen basqa. Hesh qanday mashinaǵa awıspayman, Dáwletbası malımsań sen, jiyren qasqa.

Shınında da, usı qatarlarda «at» obrazına rámziy, tımsalıy yamasa obrazlı metaforalıq, simvolikalıq qasiyetleri anıq seziledi. Onıń tómendegi qatarları biziń pikirimizdi jáne de tastıyıqlasa kerek:

Hár kim ómirin ózinshe jasap keter,Bazda attay taǵırǵa tusap keter.

«Shayba, shayba!»-dep gúwlep baqırısqan, Muz ústinde xokkeyge usap keter. Oyınnan men de bir kún quwılarman, Sonda da jaslıq qanım suwımagan, Utılsa da sońǵı adamnan úmit etken,

Xokkeyshidey óńmeńlep juwıraman (107-bet).

Demek, bul qatarlarda shayır ómirlik qubılıslardı xokkey maydanshasına da salıstırıp, simvolika-metaforalıq qásiyetlerdi de jáne de

13

rawajlandırıp, túrlendirip súwretlegen. Sonıń menen birge, bul qosıqtıshayır anaforalar menen dawam ettirip:

«Ómirdiń kóbi ketip azı qaldı, Túlki dúnya jetkizbey tazı qaldı, Jasta biziń kúydirgen sánemlerdiń,Kempir kóylek ishinde nazı qaldı»

-dep kelip yosh perisin qıyalıy fantastikalıq simvolikalıq eleske tiykarlanǵan obraz sıpatında ashadı. Ol ózine kelgen dóretiwshilik ilham, yoshtı

óziniń esigin tún ishinde qaqqan hám onı lal qaldırǵan bir gózzal janan retinde astarlı maǵanaday alıp súwretlegen. Bunı shayır:

Jazalmay qosıǵıńdı búlip atsam,

Tarsa-tars urdı birew esigimdi.

Biymezgi1 qonaqpa dep shıǵıp kórsem,

Birew tur tuwǵan ayday besi kúngi.

Albırap aqsha júzden qan tamadı

Júregim at quzǵınday antaladı.

«Ápiw et sırlı sulıw kóziniń!»-desem, Sıyqırlı sáwle qusap jantaladı (Sonda, 107-bet).

-dep sáwlelenlirgen. Usı qatarlarda kópshilik jaǵdayda ápiwayı, kásibi

ádebiyatshılıqtan basqa oqıwshılar tuwra maǵanasında túsiniwi múmkin. Biraq, bunday túsinik shayırdıń kórkem estetikalıq kredosına qayshı keledi. Bizińshe sonlıqtan da, ádebiy sın menen ádebiyattanıw ilimi, ádebiyatshı alımlarımızdıń usınday júzege kelgen sırlı, biraz jumbaqlı máselelerdi qatardaǵı kásiplik tayarlıǵı basqasha oqıwshılarǵa óz waqtında túsindirip barǵanı maqsetke muwapıq boladı. Usı kózqarastan, ádebiyatshı J.Esenovtıń shayır dóretiwshiliginiń geypara máselelerge amalǵan miynetinde bunday simvolikalıq-metaforalıq, allegoriyalıq qásiyetlerdi de qızıqlı hám jeterli turde jaqsı tallaǵan4. Ádebiyatshı aytqan ondaǵı jaqsı-jaqsı pikirlerge

4 Esnov J. Poeziya juldızı. Nókis, «Bilim», 2003, 29-92-bb

14

biz tolıq qosılatuǵınlıǵımızdı bildiremiz.

Solay etip, atı atalıp otırǵan qosıqta anafora taǵı da qaytalanıp kelip, búgingi ómir shınlıǵı, naqma-naq social turmıslıq problemalar menen de ol tıǵız baylanıstırılıp jiberiledi. Demek, usınday naqmanaqlıq, turmıslıq faktlerdi engiziw arqalı shayır folklorlıq dástúrlerdiń eń jaqsı, paydalı tamanların búgingi

ómir shınlıǵı menen, jazba ádebiy dástúrlerdiń qanı menen suwǵarıp isletedi. Sonlıqtan, bul dástúriy joldıń problematikalıq áhmiyeti de kem-kem artıp baradı. Mısalı: Ómirdiń kóbi ketip azı qaldı,

Qılaplıq etkenlerdi jazıp aldı.

«Bulqıysań, asaw dárya!»-dep júrgenim, Ayaǵı qayır kewip sazı qaldı (109-bet).

Shayır bunıń menen de sheklenbey, usı anaforalardıń mánisin jáne de kúsheytip, tereńlestirip, batıllıqtı da ótkirlestirip, realizmdi tereńlestire otırıp bılay deydi:

Mut dúnya, teginú hazlik, marapat sóz,

Joldan urıp ketti-aw bazılardı.

Para jew, qosıp jazıw urlaq degen,

Báleni kómgen jerden qazıp aldı...

Túlkiler quwladı tazılardı...

Qápelimde aq súyek bola qalıp,

Sirkesi suw kótermey sazıraydı... (Sonda).

Sonday-aq, shayır óziniń kópshilik lirikalıq hám liro-epikalıq, poemalıq,

súwretleydi. Usı baǵıtta onıń e ń dáslepki shıǵarmalarınan

«Taqıyatas tarnawı aldındaǵı oylar» atlı shıǵarması úlken áhmiyetke iye. Onda

áwel bastan-aq mınaday qatarlar dıqqatqa ılayıq bolıp esaplanadı: Hesh qurıq tiymegen suw tulparı edi,

15

Ayǵa shapshır edi alıp qashǵanda.

Aydarxanıń minez-qulqı bar edi,

Albırasar edi gúwlep tasqanda (1-tom, 20-bet). Haqıyqatında da, Ámiwdárya XX ásirdiń 60-jıllarınıń yarımına shekem

usınday asaw sıpatta bolǵanı shınlıq ekenligi házirgi orta jastaǵı adamlardıń kópshiligi kózi menen de kórgen. Al, endi ol 70jıllarǵa kelip shayır aytqan mınaday awhalǵa keldi:

Uslap temir taqım shabandoz adam,

Júwenlep qıl shılbır taqtı da ketti.

Qansha tuwlasa da qarmap jalınnan,

Qıya maydanlıqqa shaptı da ketti.

Qáne endi, onıń tulpar sıyaǵı,

Áydarha súwretli aybatlı qaydaı Qunlik jerde gúrsildetken tuyaǵı, Góruǵlınıń dańqı Ǵayratı qaydaı

Mine, bul jerde avtordıń túrkmenlerdiń qaharmanlıq jırı bolǵan «Góruǵlı» dástanındaǵı bas qaharmannıń atın tilge alıp, onıń

«Ǵayrat» atlı tulparın eske alıwı da tosınnan bolǵan emes. Bul bizińshe, sózsiz túrde qosıqtı jazarda shayırdıń folklorlıq dástúrlerge súyengen halda simvolikalıq, metaforalıq obrazlar dóretiw niyetinde bolǵanlıǵın tastiyqlap turǵanlıǵı anıq seziledi. Usılarǵa qosımsha, jáne bir ayta keletuǵın nárse sol, shayır bul qosıqtı jazǵannan biraz waqıt ótkennen soń, «Poseydonnıń ǵázebi» atlı allegoriyalıq poemasında mine, usı «suw tulpar» obrazına qayta aylanıp, onı folklorlıq dástúrler negizinde de basqasha mániste qayta jańǵartıp, onı endi sol suw tulpardı tawlardıń dumanlı basınan Aral teńizinde júzip júrgen suw qudayı Poseydonnıń balasına ashıq bolıp, sonı kóriwge qushtarlanǵan suw, dárya piyriniń qızı mingen halında súwretlengen. Mine, bulardıń barlıǵında da shayır dóretiwshiligindegi simvolikalıq metaforalıq obraz jaratıwdaǵı belgili bir sistemanı, júyeli baǵdardı ańlatıp turǵanday

16

boladı. Haqıyqatında da, olar bir-birin tolıqtırıwshı retinde ideyalıqestetikalıq hám poetikalıq jaqtan da tutaslıqqa iye bolıp esaplanadı.

Usınday simvolikalıq-metaforalıq obrazlardı sheberlik penen jaratıwda shayırdıń «Umtılaman» degen qosıǵı da ayrıqsha orınlardıń birin iyeleydi. Bul qosıq óziniń ishki qurılısı, mazmunı jaǵınan da shayırdıń sońǵı jılları dóretken

«Máńgi bulaq» atlı ápsanawiy, fantastikalıq poemasındaǵı Asqar degen jigittiń háreketiniń bir bólegin, onıń dárya boyındaǵı jar tasqa oyıp súwret salıw momentin óz ishine qamtıydı hám mazmunı jaǵınan da sol háreket kartinasınıń negizin dúzedi. Poemanı jazarda sóz sheberi óz qosıǵındaǵı syujetti dáslep qollanǵanı anıq sezilip turadı:

Poemadaǵı hám qosıqtaǵı ortaq baslı syujetlik kompoziciyalıq ózek, poetikalıq birlik sonnan ibarat, qasıqta shayırdıń lirik qaharmanı, al poemada Asqar atlı súwretshi jigit, dóretpeniń obektiv qaharmanı tasqa oyıp, jip záńgige asılıp turıp, ómir, turmıs kartinasın saladı. Bul kartina haqıyqıy ómir menen social jámiyetlik ómirdiń simvolikalıq obrazın óz boyına jámlep turadı. Qosıqta shayır adam ómirin súwret salıp, onı kóz quwandırarlıq ta hám mánili etip shıǵarıwǵa umtılıp atırǵan súwretshiniń háreketlerine, rámziy, tımsalıy maǵana keltirip shıǵaradı. Mısalı: Umtılaman ján-tánim menen,

Ómir, seni sulıw jasawǵa. Kemis jerlerińdi toltırıp, Artıq jerlerińdi qashawǵa

Umtılaman ján-tánim menen... (1-tom, 97-bet).

Mine, bul qosıqtıń bas kredosı hám ol shayırdıń estetikalıq ideyalı menen poetikalıq principlerin de belgilep bere aladı.

Lirik qaharman tilinen shayır dárya boyındaǵı bir sandıqtıń kólemindegidey tastı saylap alıp, oǵan ómir kartinasın jasap atırǵanlıgın aytadı hám bılay deydi:

Jas emenge taslap jip záńgi,

17

Sal tastı men tınbay qashayman.

Jarqabaqqa asılıp máńgi, Seniń

ıshqıń menen jasayman.Almas qashaw granit tastıń, Eregisi bazda sharshatar,

Al, tómende qutırǵan tasqın, Meni ańlıp gúrkirep jatar. Ashshı quyash bazda shólletip, Mıs qazanday miydi tesedi. Nóser jamǵır bazda selletip, Qara dawıl samal esedi (Sonda).

Sezilip turǵanınday-aq, bul jerdegi tábiyat qubılıslarınıń hár qıylı sıpatlı belgileri: «mısqaynaǵan ıssı quyash», «qara dawıl», «nóser jamǵır» hám.t.b.,

óimr, turmıs qıyınshılıqları menen onıń mıńsan túrli ǵalma-ǵalshılıqları, qaramaqarsılıqları retinde jumbaqlastırılıp, astarlap, tımsallap «sırlı» formada, obrazlı halda alınǵan.

Sonıń menen birge, usı tábiyat qubılısları menen onıń jay kózge onsha astarlı, sırlı sezimler bermeytuǵın qubılısların sáwlelendiriw arqalı adam, insan

ómiriniń túbinde ólim tragediya menen tamamlanatuǵının da tereń oylı túrde anıqlaǵan. Qarańız:

Hálden tayıp men qaysı kúni, Almas qashaw túser qolımnan. Waqtım pitip men qaysı kúni, Ash qurdımǵa qulayman qashanı

Hesh pursat joq onı oylawǵa... (Sonda, 98-bet). Haqıyqatında da, hár bir adam óz ómiriniń qashan tamam bolatuǵınlıǵının

kúni-túni oylap otıra bermesten, súwretshi jigittiń háreketi tınımsız miynette, qozǵalısta bolatuǵınlıǵı da anıq. Shayır sóz benen salıp otırǵan súwretshi jigittiń háreket kartinası, mine, usını ańlatadı hám sonlıqtan da ol sol turısında túsinilmesten adamnıń,

18

insannıń haqıyqıy ómir súriw kartinası sıpatında simvolikalıq mániberedi. Al ondaǵı:

.. .Tınbay granitti qashayman...

Seni tas tutqınnan qutqarıw Íshqısında ǵana jasay

man,

-degen qatarlar shınında da, bul qosık shayırdıń joqarıda biz aytqan

«Máńgi bulaq» poeması menen ideyalıq, syujetlik-kompoziciyalıq jaqtan tıǵız baylanıslı ekenligin ańlatadı.

Qosıq shın mánisindegi ómirge qushtarlıq, onıń gózzallıǵı menen mashaqatlarına da qumartıp qaraw menen birge onnan joqarı dárejelegi estetikalıq zawıqlanıwdan da tısqarı sol ómirdi sulıw hám burınǵıdan da gózzalıraq etip jasawǵa umtılıw pafosı simvolikalıq kartinalar arqalı júdá sheberlik penen sáwlelengen. Bul qatarda ataqlı sóz sheberi folklorlıq dásturlerdi simvolikalıq obraz jasaw principin tiykarǵı negiz etip alsa da, al, onı zamanagóy jazba ádebiy dásturlerdegi konkretlestirip, detallastırıp, realimzdi tereńlestirip súwretlewler arqalı ajıralmas sintezlep isletkenligi ayırıqsha kórinip tur. Mısalı:

Aspan bálent, juldızlar sırlı, Seniń sırıń sheksiz sonıńday. Sulıwlıgıń sonday kóp qırlı,Ay qulaqtıń qubılıwınday.

.. .Men bilmeymen, háy sırlı ómir Netken periyzatsań sen ózińı

Súwretińdi hesh teńi-taysız

Soǵıp shıǵa almay qalarman (Sonda, 98-bet).

Mine, usılaysha shayır súwretshi jigittiń háreketi menen haqıyqat ómir, turmıs kartinasın bir-birine júyi bilinbeslik dárejede biriktirip jiberip, olarda oǵada janlandırıp sáwlelendirgen. Onı bir qaraǵanda onsha parqın sezer-sezbey de qalıwı tábiyǵıy bolıp esaplanadı. Eń baslısı bulardıń barlıǵı shayırdıń folklorlıq dástúrler menen jańasha

19

jazba realistlik tájriybelerdi tıǵız jámlestirip sheberlik kórsete alıwınan kelip tuwıladı.

Solay etip, shayır bul qosıqta da joqarıdaǵı dóretpeler sıyaklı anaforalıq túrdegi qatarlardı, poetikalıq qaytalawlardı isletip qosıqtı bılaysha tamamlaǵan:

Umtılaman jan tánim menen,

Óimr, sen sulıw jasawǵa, Kemis jerlerińdi toltırıp, Zıyat jerlerińdi qashawǵa,

Umtılaman jan tánim menen (Sonda...).

Sóz sheberiniń simvolika-metaforalıq obrazlar dóretiwine baylanıslı jáne de aytıp ketetuǵın nárse sol, bul shayırdıń janlı ádebiyattı sóyletip, oǵan til pitirip sáwlelendiriw usılları da biziń folklorımızdan berli kiyatırǵan poetikalıq

ózgesheliklerdiń biri. Sonlıqtan, qálem iyesi haywanatlar menen ósken samaldı da, ırǵalǵan nar qamıstı da, shıqılıqlaǵan hákkeni de, shaqırǵan qorazdı da, dón basında tiksiyip otırǵan alasar qustı hám taǵı basqalardı adam sıyaqlı til-ziban berip sóyletip, olardan belgili ulıwma adamiyzatlıq máni keltirip shıǵarıp, bulardıń barlıǵın social ádep-ikramlıq máselelerin sheshiwge baǵdarlaydı. Onıń usınday shıǵarmalarınan «Bayıwlıǵa» degen qosıǵın biz joqarıda kórip ótken edik. Soǵan ideyal emes, al princip jaǵınan uqsas bolǵan «Úmit jaǵısı», «Alasar qus áńgimesi»,

«Ájiniyazdıń samalǵa shaǵınıwı», jańa ásirde dóretken «Awıl keshi» hám t.b. dóretpelerin ayrıqsha atap ótiwimz kerek. Olarda shayır birese Ájiniyazdıń atınan esken samal menen sırlasadı, alasar qus penen de áńgimelesedi, óz dártin jarqabaqta ósken qandaydur taw-tas aǵashı menen bólisedi, yamasa awıl máselelerin kóterip shıǵıwda shıqılıqlaǵan «hákkebay jorası» menen de gúrrińlesedi hám taǵıda basqalar... Solardıń biri «Úmit jaǵısı» qosıǵında shayır

ózi usılay ataǵan bir túp aǵashtı bılaysha etip júdá janlı túrde sáwlelendiredi:

20