MD hám PQJ / I.Yusupov dóretpelerinde folklorlıq dástúrler

Er jigittiń er júregi,

Jılaǵının kórsetpe...

Jáne de: Ómir senen bir telegim,

Qánáátsiz et meni,

Hesh toymasın jan júregim,

Hadal miynet etkeli...

Shayır júdá sanalı túrde bul qaytalawlardı da biraz rawajlandırıp,

ózgertip: Ómir senen iltimasım, Jaslıǵımdı alsań da, Balalıqtıń pák dúnyası, Bizde az-kem qálbiń-da!

.Qus juǵırlap, samal maǵan, Sıbırlasa uǵayın,

Jas qamıstıń japıraǵınan,

Qayıq jasap ıǵayın,

Bala pıshıq oynasa...

Bala bolıp qıynalayın,

Jetim qushik tońlasa.. .(1-tom, 14-bet).

Demek, shayır folklordaǵı hár qanday kórkemlik usıllardı da óziniń erki menen óz betinshe tvorchestvolıq túrde ózlestirip, jetilistirip isletedi degen sóz. Bunı biz joqarıdaǵı anaforalıq qatarlarda da sóz sheberiniń jetilistirilip paydalanǵanlıǵınan-aq sezip bilip otıramız. Qosıqtıń barısındaǵı bunday sıpatlar folklorlıq hám jazba ádebiy dástúrlerdiń sintezi, avtordıń jeke dóretiwshilik tájriybesiniń kúshi shıǵarmada ulıwma insanıy gumanistlik qásiyetlerdi tereńlestiriwge, romantizmdi de joqarılatıwǵa alıp kelgen.

Talant iyesiniń «Xalıq sózleri» dep atalǵan qosıǵınıń da pútkil ruwxıylıq kúshi menen barlıq ideyalıq-estetikalıq qásiyetleri milliy folklorlıq dástúrlerimiz benen ajıralmas baylanısqa iye. Qarańız:

31

Xalqımdı dana desem bolar,

Naqıl etken bile-bile.

Sóyley-sóyley sheshen bolar,

Kósem bolar kóre-kóre.

Naqıl kóptiń múlki bolar,

Adam sumı túlki bolar,

Iyt juldızǵa kúlki bolar,

Ayǵa qaray úre-úre.

Mine, bunda da anaforalıq qatarlar menen birge milliy dástúrlerimizdegi belgili redifler de áhmiyetli orın tutıp, olardıń barlıǵı xalıq danalıǵın poetikalıq túrde oǵada tásirli súwretlegen. Sonıń menen irge, qosıqtaǵı danalıq filosofiyalıq pikirlerdi beriwdegi dúnya hám turmıs qubılısların birbiri menen tıǵız baylanıstırıp, salıstırıp qarawshılıq qásiyetler de folklorlıq dástúrlerge uqsas túrde alınıp, buoar ómir qubılısların keń hám tutas halında da alıp, túsinip pikirlewge múmkinshilik beredi. Ol mınaday qatarlarda anıǵıraq belgili bolıp tur:

Shayırlıq etse nadanlar,

Bálege qalar adamlar.

Aqmaq aytar aqıl tıńlar,

Zeyni menen ile-ile.

Menmenlikke bastı shatpań,

Shımshıq óz tasına batpan.

Eshek ozsam deydi attan,

Jelmayaday kele-kele («Búlbil uyası», 9-bet). Haqıyqatında da, bunday salıstırıwlar ómir qubılısların óz-ara baylanısta

alıp túsiniwge hám durıs pikirler júrgizip bahalawǵa alıp keledi, olar dóretpeniń tásirliligin, oy tereńligin arttırıp baradı.

32

33

3-BAP. AŃÍZ HÁM ÁPSANALAR TIYKARÍNDA ÓMIR

SHÍNLÍǴÍNÍŃ SÁWLELENIWI

3.1. I. Yusupovtıń «Ómirzaya juldızı», «Ana júregi» shiǵarmalarında ańız hám ápsanalar tiykarında ómir shınlıǵınıń

sáwleleniwi

Shayır I. Yusupovtıń bir qatar lirikalıq dóretpelerinde rawiyatlar,

legendalar, sıyaqlı folklorlıq dástúrlerdi paydalanıp, dóretiwshilik baǵıtta isletiwdiń ayrıqsha usıllarınıń biri sıpatında qollanıladı. Onıń bul baǵdardaǵı

«Ómirzaya juldızı», «Ómirbek laqqı», «Úsh oq», «Máńgilik», «Ana júregi», «Ullı Qıtay maqalı» sıyaqlı qısqa qosıqları bolsa da, olar oǵada tásirli hám ideyal-estetikalıq jaqtan elewli shıǵarmalar. Bular shayırdıń poeziyasında belgili orınǵa iye hám bularda shayır folklorlı isletiwdiń túrlishe usılların kórsetedi. Mısalı, «Ullı Qıtay maqalı» dep atalǵan tórtligin tolıq keltirmey otırıp pikir

bet).

Haqıyqatında da, bul qosıq qatarları hár qanday oqıwshı menen tıńlawshını da paydalı oylarǵa qaray jetelemewi múmkin emes. Bizińshe, bundaǵı folklorlıq usılda berilgen bas ideya dúnya xalıqların birlikke, ózara túsiniwge, adamgershilik penen tınıshlıqqa da shaqırıw bolsa kerek. Shayır usı ideyanı ózge xalıqtıń awızeki ádebiyatınan bolsa da utımlı paydalanıp, qısqa hám tásirli túrde jetkergen. Bunı shayır pútkil dúnyalıq folklor ǵáziynesinen óz waqıtnda tez qaǵıp alıp,

34

úlgili tájriybe dep orınlı paydalanǵan.

Shayır folklorlıq janrdıń bunday formalarınan eń bir nátiyjeli paydalanǵan tabıslı shıǵarmalarınıń bir-bul «Ómirzaya juldızı» degen dóretpesi xalıq arasında siyrek tarqalsa da, bálkim, shayırdıń óz qıyalınan dóretse de júdá utımlı tabıslı shıqqan.

Shıǵarmada kól jaǵasındaǵı jasaytuǵın bir ańshı jigittiń hayalı ólip qalıp, ol eki balası, bir úlkenlew qızı hám bir ul nárestesi menen qalıp, ol úylengen ekinshi hayalı ógey sheshe sıpatında kishkene náresteniń júregine jerik boladı. Al, ańshı jigit bolsa bunnan xabarsız, uzıq saparlarda ańshılıq penen shuǵıllanıp júredi. Ańshınıń qızı óz úkesin qoltıqlap kólge qaray biymezgil tún ishinde jolǵa shıǵadı. Ógey ana qolında pıshaǵı menen nárseteni zayalawǵa umtılǵan waqtında opalı, sezimtal iyt olardı biymezgil ólimnen qutqarıp qalıw ushın ógey anaǵa topıladı. Biraq, náresteni kólge birden dawıl arkalı tolqınlar menen birge kelgen suw periler alıp ketedi. Sol kúnnen baslap, úkesin joǵaltqan qız aspandaǵı túnde janıp, kúndiz joq bolıp ketetuǵın, qarańǵıda ǵana jerge úńilip, joǵalǵan, suwǵa ketken inisin izleniwshi bir ómirzaya juldızǵa aylanǵan. Mine, usı ańız syujet negizinde shayırbes bólimnen ibarat bolǵan syujetlik qosıq dóretken.

Shıǵarmada joqarıda atalǵan tuwısqannan ayrılǵan ómirzaya juldızı qız obrazın sáwlelendiriw hám haywanat tuqımı iyttiń gumanistlik xarakterin beriw, juldızdıń kelbetin pútkio aspan álemi menen qosıp alıp súwretlew hám taǵı basqa da orınlarda lirizm kúshli, tásirlilik basım, kartinalıq kórinisler mol túrde kózge taslanadı. Bul orınlarda da, misli ertekler menen folklordıń basqa janrlarındaǵı sıyaqlı shayırdıń qıyalıy oyları menen fantaziyası bálent bolıp keledi.Mısalı:

Ómirimniń keshinde gewgim túskende, Tawlar qabaǵında janar bir juldız. Kiyikler urlanıp qaq suw ishkende,

35

Qápelimde birden sóner bul juldız.

...Aspan jiyiginde janǵanı nesiı Janıp turıp demde sóngeni nesiıAzaplap bizge pánt bergeni nesiı

Janımdı otlarǵa salǵan sol juldız...

Shayır, mine, usılayınsha berilgen lirikalıq sheginislerden keyin, biz

joqarıda aytqan ańshınıń xojalıq, turmıs jaǵdayın bayanlap beredi.

shetine ıǵıp kelipti deydi, Sonda terbetilip bir altın besik...

Mine, suwdıń betinde altın besikti yamasa altın sandıqtıń ıǵıp keliwi tipik syujet detalları sıpatında kópshilik folklorlıq shıǵarmalarda jiyi ushırasıp otıradı. Bul rawayatta da usıǵan uqsas fantastikalıq syujet detalı ushırasıp otır hám ol shayır tárepinen shıǵarma kompoziciyasında durıs, orınlı túrde qollanılǵan: Etegin sherbenip suwǵatúskende,

Besik ıǵıp ketti sál araǵıraq....

Besikti tutsam dep sál xáreket etti,

36

Abaylamay tereń iyrimge jetti.

Qápelimde gúrpildegen aq tolqın,

Qızdı kómip birden battı da ketti (Sonda, 71-bet). Usılayınsha, kórinisler shayır tárepinen ıqsham hám tásirli halında

sáwlelengenliginiń gúwası bolamız. Sonday-aq, shıǵarmada suwperilerdiń qızǵa islegen hiylesi de ómirdiń ózindegidey haqıyqat realistlik penen sáwlelendirgenin kóriwimiz múmkin. Mısalı: Tús kórip otırıp olgendey boldı,

Bir topar qız átirapında sıńqıldap.Bunı ermek etip kúlgendey boldı. Suw periler edi kúlisken bular,

«Peride miyrim joq»-degen, sóz de bar. SHeshindirip muzday qolları menen Biygúná sulıwdı áketti olar...(Sonda, 72-bet).

Bul háreketlerdi kórip turǵan qız benen balanıń sadıq, sezimtal hám opalı iyti olarǵa járdemge keledi. Usı iyttiń gumanistlik háreketlerin de shayır janlandırıp otırıp, dál súwretlegen. Qarańız:

Iyt jaǵısta shır-pır bolıp qańsılap,Bir sumlıq sezgendey jániwar jılap. Ózin suwǵa attı qızdıń izinen, Qutqara admadı iyesin biraq.

Tislep alıp tıqtı kóylegin ǵana,

Táǵdirdiń isine kim turar ara.

Jılap atqan nárseteni aylanıp,

Kólge qarap ulıdı iyt biyshara...

Solay etip, usı waqıtta ıǵıp kelgen altın besikti alamagn dep qız suwǵa ketip, onı suw periler altın besikti bánelep, tolqın menen birge alıp ketedi de, al náreste menen iyt kóldiń jaǵasında qalǵanında ógey ana kelip balaǵa pıshaq salıp, onıń júregin suwırıp almaqshı bolǵanında waqıya júzege keledi.

37

Pıshaq shıqtı jıltırap jeń ishinen, Sol waqta bas saldı iyt kelip birden, Qashtı

ógey sheshe qanı sorǵalap, Alba-dulba

bolıp shıqqanday górden...

Shayır bunnan sońǵı hádiyselerdi «Sonnan berli bayǵus ańshınıń qızı, táńirim ayap juldız bolıptı»,-dep súwretlep, ol barqılla jer betindegi inisine

úńilip turar eken. Biraq, ol tek ǵana tún qarańǵısında janıp, al kúndiz bolsa qádimgi juldızlar sıyaqlı sónip, jasırınıp ketedi.syujetke tiyisli waqıyalardıń, konfliktlerdiń sheshiliw juwmaǵında shayır bizińshe tómendegishe túrde oqıwshılarǵa tásirli etip jetkergen hám bunda iyt obrazınıń alatuǵın gumanistlik

áhmiyeti de folklorlıq dástúrlerdegi sıyaqlı unamlı sıpatta kúsheytip berilgen. Bul orınlı, utımlı shıqqanlıǵın ayrıqsha atap ótiwimiz kerek. Ol mınaday qatarlarda sáwlelengen:

Jıllar ótpes, kúnler batpas sanasa, Bala oynap otır endi qarasa, Qaptalında iyti jatır gúzelep, Torsıq sheke ul bolıptı tamasha.

«Izep bastırmayman hesh bir jawızǵa, Qáterjam bol, sulıw»,-degendey qızǵa. Qaplan iyt bir ulıp qoyar ińirinde,

Qarap taw artında tuwǵan juldızǵa (Sonda, 73-bet). Demek, usalayınsha shayır bul «Ómirzaya juldızı» atlı lirikalıq

dóretpesinde folklorlıq ráwiyatlar, erteklik syujet milliy dátúr sıpatında xızmet etip, sóz sheberi onı poetikalıq til menen realistlik sıpatın kúsheytip, ómirge jaqınlastırıp, obektivlik halǵa da keltirip, jazba realistlik ádebiyattıń tájriybeleri menen ushlastırıp otırıp paydalanǵan. Kórip ótkenimzdey, qálem iyesi awızsha túrde tarqalǵan waqıya hám isháreket, qıymıl qozǵalıslar kartinaların janlandırıp poeziya tili menenjaqsı sáwlelendirgen.

38

Talan iyesiniń folklorlıq syujetke, ańızǵa tiykarlanǵan jáne bir shıǵarması

«Úsh oq» dep ataladı. Awızsha syujet boyınsha toǵayda ómir súrip atırǵan bir keklik qustıń palapanın jawız tımaǵınan aman alıp qaladı. «Sol waqta ses keldi toǵay ishinen...»:

«Adam ulı qanday jaqsı balasań Sıylıqqa sen endi úsh oq alasań.

«Attım!» shıqpaytuǵın jawıń joq, Kózi qattı kózmámbet sen bolsasń...Tiri janǵa aytpa sen bul sırdı biraq, Dus kelgenge atpa oqtı zayalap.

Eger aytıp qoysań bunı adamǵa,

«Attım»! degen oǵıń atılmas onda!» (2-tom, 57-

bet).

Degen menen, bala ǵaybana sazadan eskertilgen bul sırdı durıs saqlay almaydı. Sawǵaǵa berilgen úsh oǵın alsa da, onı orınsız jerlerge: óz-ara urısıp qalǵan qońsı balanı atıwǵa, ekinshi oǵın bolsa, bir qızǵa ashıq bolǵan baqtalasın joq etiwge jumsap qoyadı. Endi onıń awısqan jalǵız oǵı ǵana qalǵan edi. Sońınan bolǵan hádiyseni shayır tómendegishe beredi:

Qatınǵa sır aytpas erkek kemde-kem,

Sharap ishken waqta maqtanıp dákeń.

Sırın aytıp qoydı. Qalǵan bir oǵı,

Atqan menen endi kóshpeydi eken (Sonda...).

Álbette, bul syujetli qosıqtı hár kim hár qıylı túsine beriwi múmkin. Degen menen biziń oyımız boyınsha, dóretpeniń baslı bahalılıǵı menen eń baslı ideyası sabır taqatlı, shıdamlı bolıwǵa, hár bir isti omı menen isletiwge shaqırıw bolsa kerek dep oylaymız. Múmkin onı birazlar jınısıy, seksuallıq jaqtan astarlı mániste de túsiniwi-hár kimniń ózine say maqsetke muwapıq keletuǵın jaǵdayları da bolatuǵın shıǵar. Qısqası shayırbul orında da folklorlıq dástúrdegi

39

syujetti orınlı islete alǵan.

Sóz sheberiniń «Máńgilik» atlı qısqa syujettegi dóretpesinde de usıǵan uqsas qubılıs hám usıǵan jaqın ideyal-estetikalıq sıpattı ańǵaramız. Qosıqtıń syujetinde bir topar jigitler qońsı awıldaǵı toyǵa baratırıp, solardıń arasındaǵı kelte pámley beriwi mazarstannıń qaptalınan ótip baratırıp qaytıs bolıp ketken marhum dostısınıń qábirine kelip: Marhum jatqan dostın toyǵa shaqırdı,

«Júrsáńá, jora!»-dep oynap baqırdı.Bir waqları záńgi qaǵısıp oǵan,

Bir atlı kelip, qosıldı qaptaldan.(3-tom, 91-bet).

...Toy qızdı hámme más. Tek te birjigit,

Únsiz bir nasharǵa kózlerin tigip, Íqtıyarı ketkendey-aq kózinen, Otırdı ol qanı qashıp júzinen...

Solay etip, marhum jigit te gezeginde mazarstanǵa kelip sol jerde qalar waǵında tiri dostısına qarata: «Toyǵa mirát ettiń, raxmet, jora! Bir aqsham bizde de bolsań miyman», deydi. Dostı da bunıń mirátin jerde qaldırmaydı. Ol jerge barsa: «Hasil gilem tósep, tillá sarayǵa, Gúller qoyǵan diywalları shar ayna», «Jilwa taslap oynar arıw sánemler. Bir dilbar naz benen qádemin basıp,

Ǵaybana miymanǵa bolǵanday ashıq, qıyılıp qarap...jigitke ishkizdi bir kesa

sharap»...

Mine, usı waqıyalardan keyin awılına qaytıp barsa, bunı hesh kim tanımaydı, hayalınıń atın aytıp baqırsa da hesh qanday juwap ses joq. Sebebi, bul óz dostı menen qosılıp górge kómilgen, yaǵnıy olgen edi. Ol ólgennen soń zamanlar ozgergen, adamlar jańarǵan, onıń zamanlaslarınan hesh kim qalmaǵan. Tek ǵana kóktegi quyash álemge nurların jarqıratıp máńgilik

ózgermey qalǵan.

«Bul sheksiz álemde nur menen shuǵlap,

Tek qúdiretli quyash shıǵar shashırap»...

Bulardan kelip shıǵatuǵın juwmaq bizińshe sonnan ibarat, bizlerdiń

40