MD hám PQJ / Rásmiy is qaǵazları stiliniń leksika-grammatikalıq ózgeshelikleri

Gáptiń birgelkili aǵzaları da ulıwma tildegi sıyaqlı rásmiy is qaǵazları stilinde birgelkili predmetlerdi, qubılslardı, háreketlerdi bildiriwde qollanıladı. Gáptiń birgelkili aǵzaları quramı jaǵınan dara, qospa hám keńeytilgen aǵza formalarında keledi. Mısalı: Mámleketlik bilimlendiriw standartları ulıwma orta, orta arnawlı, kásiplik hám joqarı bilim mazmunına hám sapasına qoyılatuǵın talaplardı belgileydi. («Bilimlendiriw haqqındaǵı nızam»)

Birgelkili aǵzalar párman, qarar, nızam, shártnama sıyaqlı túrlerinde jiyi qollanıladı. Mısalı: Miynet haqı, pensiyalar, stependiyalar hám napaqalardıń muǵdarın kóbeytiw haqqında Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń pármanı. («Erkin Qaraqalpaqstan» gazetası), Solay etip avtomashina usı shártnamaǵa shekem hesh kimge satılmaǵan, girewge berilmegen, paydalanıw qadaǵan etlmegen (shártnamadan).

Is qaǵazları stilinde gáptiń birgelkili aǵzalarınıń barlıq túrleri ushırasadı.Olar dánekersiz intonaciya arqalı hám dánekerler menen baylanısıp keledi. Mısalı: Jollama qaǵazınıń barlıq zárúriy bólimleri durıs hám anıq toltırılıwı kerek.

Rásmiy is qaǵazları stiline tán ózgesheliklerdiń biri onda ayqınlawısh aǵzalardıń qollanılıwı. Ayqınlawısh ózinen burın ya soń kelgen anıqlanıwshı sózdiń mánisin tolıǵıraq etip ashıp, konkretlestirip, túsindirip ayqınlap keledi. Ayqınlawıshlar ayrımlanbaǵan ayqınlawısh hám ayrımlanǵn ayqınlawıshlarǵa bólinedi. Hújjetler tilinde bul eki túri de qollanıladı. Ayrımlanbaǵan ayqınlawıshlar ataq, dáreje, lawazım, hámel, kásip atların bildirip, kúndelikli qarım qatnasta qollanılatuǵın hújjetlerde, buyrıq, párman, qararlar, biylik h.t.b jiyi ushırasadı. Mısalı: Ózbekstan Respublikası prezidenti I.Karimov, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń baslıǵı M.Erniyazov t.b.

Is qaǵazları stilinde kásipti mamanlıqtı bildiriwshi ayqınlawıshlar ayqınlanıwshı aǵzadan keyin kelip, sol adamnıń kim e kenligin túsindirip

latın jazıwında «Ózbekstan » túrinde jazılsın. («Erkin Qaraqalpaqstan» gazetası)

Kiris sóz hám kiritpe konstrukciyalar

Kiris sóz sóz dizbegi hám gáp túrinde bolıp, barlıq stillerde qollanıladı. Lekin, olardıń málim bir bólegi stillerdiń hámmesinde qollanılıp neytral halatta bolsa, ayrımları funkcional stillerdiń birewinde kóp birewinde az qollanılıwı yaki bir stilge tán bolıwı menen parıq qıladı.47

Gáptiń kiris aǵzaları pútin gáptiń mazmunı yaki onıń bir aǵzası menen mánilik baylanısqa túsedi. Kiris aǵzalardıń pútin gápke yaki onıń bir aǵzasına mánilik jaqtan sáyksleniw, muwapıq keliw ózgeshelikleri esapqa alınıp, kiris aǵzalar menen pikirdiń tiykarǵı bólegi arasındaǵı baylanıs «muwapıqlasıwshı baylanıs» dep qaraladı.48

Kiris sózler is qaǵazları stilinde shıǵıp sóylewshilerdiń sózlerinde, yaǵnıy protokollarda qollanıladı. Mısalı:

Biziń pikirimizshe, jumıstı monografiya túrinde baspadan shıǵarıwǵa boladı.

Ulıwma alǵanda, muǵállimler oqıtıwdıń jańa pedagogikalıq texnologiyaların sabaq processine engiziw boyınsha kóp jumıslar islep atır.

Rásmiy is qaǵazları stilinde kiritpe konstrukciyalar da jiyi ushırasadı. Olar sóz, sóz dizbegi hám gáp túrinde kelip gáptegi pikirdi túsindiredi, tolıqtıradı, konkretlestiredi.

1.Belgili bir sózge, erminge túsinik beredi. Mısalı: Puqaralardıń ózinózi basqarıw uyımlarınan birewden wákil (baqlawshı), baspasóz, televidine hám radio, wákileri, basqa da mámleketlerden, xalıq aralıq shólkemlerden baqlawshılar qatnasıw huqıqına iye. (Qaraqalpaqstan Respublikasınıń nızamları)

2.Tiykarǵı gáptegi sózdiń mánisin anıqlaydı. Mısalı: Men Xojamurat

Allamuratov óz menshigimdegi «Jiguli» markalı jeńil mashinanı (1986-jılı

47Ўзбек тили стилистикаси. Тошкент,1983,192-бет.

48Ҳәзирги қарақалпақ әдебий тилиниң грамматикасы. Синтаксис. Нӛкис,1992,352-бет.

islep shıǵarılǵan, mator sanı-56872, mámleketlik belgisi D 87-60 KP)

Turǵanbay Seytmuratovqa sıylıq ettim.

Solay etip, kiritpeler aytılıp atırǵan pikirdiń tıńlawshıǵa tolıq túsinikli bolıwı ushın gáptegi ayrım sózlerdiń mánilerine qosıimsha túsinik, anıqlıq beriw ushın qollanıladı.

Qaratpalar rásmiy is qaǵazları stiliniń ayrım túrlerinde ǵana qollanıladı. Máselen, miratnama, xabarlandırıwlarda pikir belgili bir adamǵa yaki kópshilikke qarata aytılǵanda paydalanıladı. Mısalı:

Húrmetli Qurbanbay Nurlepesov!

Sizdi perzentlerimiz Saparbay hám Naziranıń neke toyları húrmetine jayılatuǵın toy dasturxanımızǵa mirat etemiz.

Húrmet penen Axmetovlar shańaraǵı.

Demek, rásmiy is qaǵazlaı stilinde tiykarınan xabar hám buyrıq gápler bir bas aǵzalı gápler ham qospalanǵan jay gáplerdiń feyil toplamlı, birgelkili aǵzalı, ayrımlanǵan aǵzalı gápleri jiyi qollanılıp, qaratpa hám kiris sózler, kiritpe konstrukciyalar siyrek qollanıladı.

Qospa gáplerdiń qollanılıwı

Rásmiy is qaǵazlarınıń kólemi jaǵınan keń túsiniklerdi, bir-birine baylanıslı pikirlerdi, olar arasında óz ara qatnaslardı, nızamlılıqlardı bayanlaw ushın qospa gápler jiyi qollanıladı.

Qospa gáplerdiń túrleri-dizbekli qospa gáp, baǵınıńqılı qospa gáp, dánekersiz qospa gápler hújjetler tilinde ózine tán ózgesheliklerge iye. Onda qospa gáplerdiń barlıq túrleri ushırasa bermeydi.

Dizbekli qospa gáptiń komponentleri mánilik jaqtan óz ara bir-birine jaqın bolǵan is-háreket waqıyalardı bildiredi. Is qaǵazları stilinde dizbekli qospa gáptiń barlıq túrleri emes, al ayrım túrleri ǵana ushıarsadı. Dizbekli qospa gápler tiykarınan dáneker sózler arqalı baylanısadı. Mısalı: Jılıtqısh xazanxanasına jaǵıw ushın 50 smden artıq ólshemdegi taxta

kesindileri de berilip jiberilmekte, al olardı kishi kólemdegi qutılar soǵıwda paydalanıw múmkin. (Bildiriw xattan).

Dánekerli dizbekli qospa gáplerdiń kópshiligi is qaǵazlarında al, biraq dánekerleri menen baylanısıp keledi. Bunnan basqa da hám, jáne dánekerleri menen baylanısadı. Mısalı: Jası jetpegen balalardıń ata-anaları yamasa nızamlı wákilleri balanıń nızamlı huqıqların hám máplerin qorǵawǵa minnetli jáne olardı tárbiyalaw, olardıń mektepke deyin ulıwma orta, orta arnawlı, kásiplik bilim alıwı ushın juwap beredi. («Bilimlendiriw haqqındaǵı nızam»)

Is qaǵazları stilinde baǵınıńqılı qospa gáplerdiń tómendegi mánilik túrleri jiyi qollanıladı.

1. Shárt baǵınıńqılı qospa gápler hújjetlerde belgili bir shártti hám sol shárt orınlanıwındaǵı juwmaqtı, nátiyjeni bildiriw ushın qollanıladı. Mısalı: Eger dawıslar teń bolıp qalsa, basshılıq etiwshiniń dawısı sheshiwshi kúshke iye boladı.

Eger saylaw okrugnde saylaw ótpegen yamasa haqıyqıy emes dep tabılsa, eger qayta dawıs beriw Joqarǵı Keńeske deputattıń saylanǵanın anıqlaw múmkinshiligi bermese, eger de saylaw okrugı boyınsha ekewdep kóp bolmaǵan talaban qoyılǵan bolsa, olardıń birewi de saylanbaǵan bolsa, qayta saylawlar ótkeriledi. (Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine saylaw haqqındaǵı nızamı).

2. Is qaǵazları sitilinde dálillewlerdiń juwmaǵı kóbinese sebebi, óytkeni, sol sebepten, sonlıqtan, sonıń ushın baǵındırıwshı dánekerleri arqalı baylanısqan sebep baǵınıńqılı qospa gáplerarqalı beriledi. Mısalı: Ǵawashalar waqtında suwǵarılmaǵan, agrotexnikalıq ilajlar kórilmegeni sebepli, fermer xojalıǵı jıllıq jobasın orınlay almaǵan.

3. Rásmiy is qaǵazları stilinde usı stilge tán bolǵan hám baǵınıńqı gápti baylanıstırıw ushın xızmet etetuǵın ayrım sózler hám feyil formaları qollanıladı. Bunday gáplerde sonıń ushın, sol sebepli, sonlıqtan, yamasa, yaǵnıy, sıyaqlı baǵındarıwshı dánekerler, dáneker sózler hám dánekerli sóz dizbekleri jay gáplerdi mánilik jaqtan qospa gáp penen

baylanıstıradı. Mısalı: Ol ápiwayı hám tuwrı sózli, doslarına mudamı ǵamxor, mexriban bolǵanlıǵı ushın kurslas dosları oǵan úlken húrmet hám sıylasıq penen qaraydı.

Rásmiy is qaǵazları stilinde dánekersiz qospa gápler de keń qollanıladı. Olar tekstlerde tiykarınan eki maqsette qollanıladı: 1) belgili bir máselelerdiń áhmiyetli qásiyetlerin hám belgilerin bayanlaǵanda; 2) predmetler yamasa qubılıslardı klassifikaciyalaǵanda. Usıǵan baylanslı bunday gáplerdi eki toparǵa bóliw múmkin: 1) intonaciya arqalı baylanısqan dánekersiz dizbekli qospa gápler hám 2) klassifikaciya xarakterindegi qospa gápler.

Intonaciya arqalı baylanısqan dánekersiz dizbekli qospa gápler hár qıylı mánilik qatnaslardı bildiredi. Mısalı: Akademiyalıq liceyler hám kásiplik kolledjler orta arnawlı kásiplik bilim beredi, bul alǵan kásibi boyınsha jumıs islew yamasa kelesi basqıshta oqıwdı dawam etiw ushın huqıq beredi hám tiykar bolıp tabıladı. («Bilimlendiriw haqqında nızam»). Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler keńesi bir ay múddetke oz sheshimlerin «Latın jazıwına tiykalanǵan qaraqalpaq álipbesin engiziw haqqında»ǵı Qaraqalpaqstan Respublikası nızamına ózgerisler hám qosımshalar kirgiziw haqqındaǵı Qaraqalpaqstan Respublikası nızamına muwapıqlastırılsın, ministrlikler hám shólkemlerdiń usı nızamǵa qayshı keletuǵın normativlik hújjetlerin qayta qarap shıǵıwın hám biykarlanıwın támiynlensin. (Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń qararı).

Dánekersiz qospa gáplerdiń dáslepki jay gápiniń bayanlawıshı –ıp/- ip/-p formalı hal feyil, sońǵı jay gápiniń bayanlawıshı házirgi máhál formasınan boladı. Bunday jaǵdayda sońǵı jay gáptiń házirgi máhál forması dáslepki jay gáptin bayanlawıshına da qatnaslı bolıp, onıń máhállik mánisin anıqlaydı. Bunday gápler is qaǵazları stilinde de qollanıladı. Mısalı: Qaraqalpaq tili haqqındaǵı nızamdı ámelge asırıw boyınsha komissiya dúzilip, onıń quramına 10 adam kirgizilsin

(Biylikten).

Al ekinshi topardaǵı pikirdiń izbe-izligi bildiretuǵın qospa gáplerde mınaday, mınalardan ibarat, tómendegishe, tómendegi jaǵdaylarda usaǵan sózlerden paydalanıladı. Olardıń quramındaǵı gápler cifrlardıń (yamasa háriplerdiń) izbe-izligi menen bir-birinen ajıralıp turadı. Mısalı: Tekseriw barısında tómendegiler anıqlandı:

1.Barlıq jumsaq mebel, jamılǵıshlar, kórpe-tósekler muǵdarı esapqa sáykes keledi.

2.Hár biri 40 sum 50 tiyinlik 30 dana tósek jetispeytuǵınlıǵı anıqlandı

(Aktten).

SHártnama tómendegi jaǵdaylarda múddetinen aldın toqtatılıwı múmkin:

-Ilimiy xızmetker shártnama talapların tolıq orınlamasa;

-Ilimiy xızmetkerdiń izertlew nátiyjeleri yesabat-ekspertiza waqtında qanaatlandırarsız dep tabılsa;

-Ilimiy xızmetker islep atırǵan inistitut shtatları yaki joqarǵı organlardan

ajıratılǵan byudjet qısqartılǵanda. (SHártnamadan)

Rásmiy is qaǵazları stilinde basqanıń gápi kóbinese ózlestirilgen gáp túrinde

beriledi. Máselen, protokollarda shıǵıp sóylewshilerdiń gápi ulıwmalastırılıp ózlestirilgen gáp túrinde qollanıladı. Mısalı: Ol óz sózinde oqıw jılınıń jaqsı juwmaqlanǵanlıǵın atap kórsetti. Ol aytılǵan gáplerge tolıq qosılatuǵınlıǵın, bildirilgen pikirlerdi maqullaytuǵınlıǵın ayttı. (Protokoldan).

Solay etip, rásmiy is qaǵazlar stili ózine tán morfologiyalıq hám sintaksislik ógeshelikleri menen basqa stillerden ajıralıp turadı. Sózshaqaplarında ayrım grammatikalıq kategoriyalardıń, gáplerdiń ayrım túrleriniń jiyi qollanılıwı menenózgeshelenedi.

Juwmaq

Qaraqalpaq jazba ádebiy tili tarıyxında rásmiy is qaǵazları stili funkcional stillerdiń eń baslı tarmaqlarınıń birin quraydı.

Is qaǵazlar stili hár qıylı arnawlı hújjetler ushın paydalanılatuǵın hám ózine tán toparlarǵa, turaqlı leksikaǵa, frazeologiyaǵa hám sintaksislik toplamlarǵa iye bolǵan funkcional stilleldiń bir túri.

Is qaǵazlarına mámleketlik joqarǵı organlarda hám adamlar arasında óz ara qatnası, is júrgiziw quralı bolǵan jazba hújjetler, qatnas qaǵazları kiredi. Is qaǵazlarına nızam, párman, shártnama, málimleme, deklaraciya, protokol, qarar, akt, shaqırıq, buyrıq, kelisim, minezleme, ómirbayan, arza, maǵlıwmatnama, qatnas qaǵaz, isenim xat, shaqırıw xat, daǵaza h.t.b kiredi.

Basqarıw isleriniń qospalılıǵı hám har táreplemeliligine baylanıslı is júrgiziw qaǵazları, hújjetler hár túrli.

Rásmiy is qaǵazları qollanılıw ornına qaray úlken úsh toparǵa bólinedi: diplomatiyalıq hújjetler, nızamshılıq hújjetler, keńse hújjetleri. Biz bul jumısımızda hújjetlerden nızamshılıq hám keńse hújjetleriniń payda bolıw hám qáliplesiw jolların, leksika-semantikalıq hám grammatikalıq ózgesheliklerin úyrendik.

Is qaǵazları stili atqaratuǵın jámiyetlik funkciyasına, hújjetlik kommunikativlik ózgesheliklerine sáykes jazba stildiń basqa túrlerine qaraǵanda ádewir erte payda bolǵan. Qaraqalpaq xalqınıń tarıyxında XVIII-XIX ásirlerde jazılǵan rásmiy islerge, qatnas qaǵazlarına baylanıslı rásmiy hújjetler bul stildiń dáslepki úlgileri bolıp esaplanadı. Rásmiy is qaǵazları stiliniń estelikleri bolǵan jazba hújjetlerge XVIII-XIX ásirlerdegi hám XX ásirdiń baslarında jazılǵan «Qaraqalpaqlardıń antların», Orenburg materialların hám XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń baslarında jazılǵan is qaǵazları úlgilerin kirgiziwge boladı. Olar tiykarınan patsha hámeldarlardıń, qaraqalpaqlardıń bayları, atalıq, biy, qazı, bolıslarınıń, sonday-aq qarapayım adamlardıńsawda, jer, suw, neke h.t.b tuwralı jazılǵan

hújjetleri, qazılardıń xatları, tilxatları, isenim xatları, salıq kvitanciyalarınan ibarat.

Rásmiy hújjetler sol dáwirdegi tarıyxıy jaǵdaylarǵa baylanıslı arab grafikasında jazılǵan bolıp, onıń tiline Orta Aziyalı túrkiy ádebiy (shaǵatay tili) tiliniń tásiri kúshli bolǵan. Sonlıqtan hújjetler tilinde arab, parsı tilinen kirgen sózler kóp qollanılǵan. Al XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń baslarında jazılǵan hújjetlerde orıs tilinen kirgen sózler fonetikalıq ózgerislerge ushırap qollanılǵan.

XX ásirdiń baslarında hújjetler tiykarınan rus tiliniń úlgiler tiykarında jazılǵanlıqtan, onda rus tilinen kirgen sózler jiyi ushırasadı. Hújjetler rus tilinde jazılǵanlıqtan olardıń atları da rus tilinde jazılıp keldi. Mısalı: raport, xarakteristika, prikaz, dovernnost, ukaz, zakon h.t.b.

Qaraqalpaq tiline mámleketlik til biyligi berilgennen keyingi dáwirde is qaǵazları qaraqalpaq tilinde jazılıp, ondaǵı sózler de qaraqalpaq tilinde qollanıla basladı. Mısalı: buyrıq, málimleme, nızam, minezleme, t.b.

Rásmiy is qaǵazlarınıń tili óziniń turaqlılıǵı, anıqlıǵı, hújjetlikkommunikativlik xızmeti qısqa hám bir qáliplesken úlgide jazılıwı menen ajıralıp turadı. Is qaǵazlarında qáliplesken sóz dizbekleri, frazeologiyalık sóz dizbekleri, sintaksislik toplamlar, jay gápler, qospa gápler qollanıladı.

Is qaǵazları stili óziniń leksika-semantikalıq ózgeshelikleri menen ajıralıp turadı. Bul stilge tán terminler qollanıladı. Olarǵa arza, tilxat, túsinik xat, ómirbayan, protokol, shártnama h.t.b terminler qollanıladı. Hújjetler hár qıylı tarawlarǵa baylanıslı qollanıladı. Sonlıqtan onda kóbinese yuridikalıq social, ekonomikalıq, jámiyetlik-siyasıy, pedagogikalıq hám basqa terminler jiyi ushırasadı. Mısalı: akt, akciya, aliment, baylıq, biznes, birja, byudjet, deputat, diplomatiya, shártnama, nızam, parlament, reforma, húkim, gúwalıq, lawreat, marketing h.t.b.

Is qaǵazları tilinde ulıwma tildegi sózler menen birge basqa tillerden ózlestirilgen sózler de jiyi ushırasadı:

Arab tilinen kirgen: arza, májlis, hákim, puqara, xızmet, hújjet, húkim, amanat, sálem xat, mákan, mektep, mákeme, ruqsat, xabar, xalıq, haqı, gúwa, qarız, payda, ǵáziyne, mór h.t.b.

Parsı tilinen kirgen: ant, báne, zıyan, qupiya, durıs, miyras, dástúr, gúná, bánt, murap, paxta, salı, qırman, nıshan, biyday, baha, teńge, tilla, diywanbegi h.t.b.

Rus tilinen kirgen: polkovnik (polkawnik), ofitser (apiser), volost (bolıs), injener (enjiran), konceleriya (keńse), oblast (oblus).

Jumıstıń úshinshi babında is qaǵazları stiliniń grammatikalıq ózgesheliklerin úyrendik. Morfologiyalıq ózgesheliklerge sóz jasalıwdaǵı, sóz shaqaplarınıń qollanılıwındaǵı ayırmashılıqlar kiredi. Is qaǵazlarına baylanıslı terminler jasawda sońǵı dáwirde «nama» affiksniń ónimli qollanǵanın kóremiz: maǵlıwmatnama, shártnama, wasıyatnama, miratnama t.b.

Sóz shaqapları ishinde atlıq, feyil, sanlıq sóz shaqaplarınıń qollanıwdaǵı ózgesheliklerdi kóremiz.

Atlıq sóz shaqabınıń kóbinese menshikli, sostavlı hám qısqarǵan atlıqlardıń is qaǵazlarınıń ayrım túrlerinde jiyi ushıratamız. Sebebi hár hújjet belgili bir adamnıń atınan mákeme, kárxana, shólkem, oqıw orın atlarına jazılatuǵın bolǵanlıqtan menshikli atlıqlar kóp qollanıladı. Rásmiy hújjetler mámleket, Respublika,oqıw ornı, mákeme, shólkem hám t.b is júrgiziw qaǵazları bolǵanlıǵı ushın olardıń basshıları kórsetiletuǵın bolǵanlıqtan sostavlı atlıqlar qollanıladı. Mısalı: Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi baslıǵı, h.t.b.

Qısqarǵan atlıqlardıń hújjet tiliniń ıqshamlılıǵın támiyinlewde ornı ayrıqsha. ÓzR, QR, QMU, NMPI, TATU, JSHJ, DFX hám t.b.

Feyil sózlerdiń rásmiy is qaǵazları stiline baylanıslı anıqlıq meyil hám buyrıq meyil formaları ónimli qollanıladı. Mısalı: málim etip bildiremen, ruqsat etiwińizdi soranaman, isenim bildiremen h.t.b