MD hám PQJ / Rásmiy is qaǵazları stiliniń leksika-grammatikalıq ózgeshelikleri

statiyasında: «Qaraqalpaqstan Respublikasınıń nızam aktleri, mámleketlik hákimiyat hám basqarıw uyımlarınıń basqada hújjetleri mámleketlik tilde qabıl etiledi hám járiyalanadı» dep kórsetilgen. Usıǵan baylanıslı mákeme hám shólkemlerde, basqarma hám kárxanalarda alıp barılatuǵın is qaǵazları qaraqalpaq tilinde jazılatuǵın boldı. Hújjet atamaları qaraqalpaq tiliniń óz múmkinshilikleri tiykarında sóz hám sóz dizbekleriniń atamalarınıń qaraqalpaqsha sıńarları qollanıla basladı. Mısalı: spravkamaǵlıwmatnama, raport-málimleme, xarakteristikaminezleme, instrukciyakórsetpe, prikaz-buyrıq hám t.b.

Solay etip, rásmiy is qaǵazlar stili jazba stildiń basqa túrlerine qaraǵanda erterek payda bolıp, qáliplesti hám házirgi turmıs talaplarına sáykes qáliplesken úlgilerde qollanılıp kelmekte.

II bap Rásmiy is qaǵazlar stiliniń leksika-semantikalıq

ózgeshelikleri

Jazba stil jazıwdıń, jazıw mádeniyatınıń payda bolıwı hám rawajlanıwı tiykarında dóreydi, qáliplesedi hám rawajlanıp baradı. Qaraqalpaq tilinde rásmiy is qaǵazlar stiliniń dáslepki elementleri XVIII-XIX ásirlerde-aq dóredi. Máselen, bizge shekem jetken jazba esteliklerde, is qaǵazına baylanıslı hújjetlerde ózgeshe bayanlaw, turaqlı bayanlaw forması, sóz tańlaw belgileri arnawlı isler hám is qaǵazları stiliniń qaraqalpaq xalqı turmısında erteden-aq bolǵanlıǵınan derek beredi.

Til adamlardıń turmıstaǵı xızmetine baylanıslı hár qıylı xızmet atqaradı. Tildiń eń áhmiyetli jámiyetlik xızmetine sóylesiw, xabarlaw, tásir etiw xızmetleri kiredi. Bul xızmetlerdi atqarıw ushın tarıyxıy rawajlanıw barısında olardıń ózine tán bolǵan ayrıqsha leksikalıq birlikleri, grammatikalıq qurılısı qáliplesedi.

Tildiń bul xızmetleri ishinde sóylew stili sóylesiw xızmetin, ilimiy hám rásmiy is qaǵazları stili xabarlaw xızmetin, publicistikalıq hám kórkem ádebiyat stili tásir etiw xızmetin atqaradı.

Adamlar bir-biri menen qarım-qatnasta, hárbir mákeme hám shólkemde, óndiris hám oqıw orınlarında is júrgiziw ushın hújjetler kerek boladı. Hújjetler jámiyetlik turmısta úlken ról atqaradı. Olar faktti, waqıyalardı hám qubılıslardı tastıyqlaw ushın xızmet atqaradı. Hújjetler siyasiy, tariyxıy, yuridikalıq, ekonomikalıq áhmiyetke iye. Hárbir adam ómiri dawamında hár qıylı hújjetlerden paydalanadı. Sonıń ushın hár bir adam, basshı is qaǵazların júrgiziw menen baylanıslı bolǵan adamlar is qaǵazların durıs, qátesiz, talaplarǵa sáykes jaza biliwi kerek. Bul ushın is qaǵazları stiliniń leksikalıq, grammatikalıq ózgesheliklerin biliwi hám ámelde qollana alıwı talap etiledi.

Rásmiy is qaǵazları stili ózine tán funkcionallıq jaqtan usı tarawda jiyi qollanatuǵın sóz hám terminlerine iye. Olar bul stildiń uzaq jıllar

dawamında tarıyxıy rawajlanıw procesinde dóredi hám ulıwma xalıqlıq keń qollanılıw uqıplılıǵına iye boldı.

Rásmiy is qaǵazları stili jazba túrde júzege keledi, sonlıqtan ol ádebiy tildegi jazba stiller qatarına kiredi. Bul stildiń tiykarǵı maqseti pikirdi anıq, logikalıq izbe-izlik penen bayanlaw, onıń haqıyqıy ekenin dálillew. Sonlıqtan ondaǵı bayanlaw usılı monolog túrinde bolıp, logikalıq jaqtan dálilli oylanıp dúzilgen gáplerden quraladı hám ádebiy tildiń normalarına sáykes til qurallarınan paydalanıladı.

Rásmiy is qaǵazları leksikası mánilik jaqtan anıqlıǵı, turaqlılıǵı menen ajıraladı. Sol tarawǵa tiyisli sóz hám terminler qollanılıp, olar awıspalı mánide jumsalmaydı, emocional-eksperessivlik mánige iye emes. Sonlıqtan rásmiy is qaǵazları stilinde: 1) ulıwma qollanıwshı sózler; 2) terminler; 3) keńse sózleri qollanıladı.

Biz bul stilde qollanılatuǵın terminlerdi eki toparǵa bólip qaraymız:

1.Rásmiy is qaǵazları stiline tán terminler

2.Rásmiy is qaǵazları stilinde qollanılatuǵın terminler.

1.Rásmiy is qaǵazları stiline tán terminler áhmiyetli rol oynaydı. Olar faktti, waqıyalardı hám qubılıslardı tastıyqlaw ushın xızmet etedi. Hújjetler siyasiy, tariyxıy, yuridikalıq, ekonomikalıq áhmiyetke iye. Sonday-aq adamnıń pútkil ómiri de hújjetlerge baylanıslı boladı. Adam tuwılǵanan keyin oǵan tuwılǵanlıǵı haqqında gúwalıq beriledi. 16 jasqa tolǵanan keyin puqaralıq pasport beriledi. Mektepti tamamlaǵanlıǵın tastıyqlawshı attestat beriledi. Joqarı oqıw ornın tamamlasa diplom beriledi. Eger birer mákeme yamasa kárxanaǵa jumısqa kiriw kerek bolsa arza jazadı. Sonday-aq jumıs barısında hár qıylı hújjetlerdi jazıw kerek boladı. Demek, hár bir mákeme hám shólkemde qanday da bir máseleni ámeliy is júzinde júrgiziw ushın sáykes hújjetler talap etiledi. Bunday hújjetlerdiń túrleri de, maqset hám mazmunı da, kólemi de bir-birinen ózgeshe boladı.

Hújjetler jumıs babındaǵı hám jeke hújjetler bolıp ekige bólinedi. Xızmet babındaǵı hújjetler mákemelerdiń, shólkemlerdiń, kárxanalardıń yamasa lawazımlı adamlardıń atınan jazıladı.

Jeke hújjetlerge ayrım puqaralar tárepinen dúzilgen hújjetler kiredi.

Bunday hújjetlerge arza, ómirbayan, isenim xat, tilxat, usınıs, túsinik xat h.t.b. kiredi.

Bulardan basqa mámleketler arasında jazılatuǵın diplomatiyalıq jazıspalar da rásmiy hújjetlerge kiredi. Diplomatiyalıq hújjetler juwap talap etedi. Diplomatiyalıq jazıspalar sırtqı isler ministrligi tárepinen sol mámlekettiń mámleketlik tilinde alıp barıladı hám birer xalıq aralıq tilge awdarıladı. Házirgi waqıtta mámleketler aralıq diplomatiyalıq jazıspalarǵa nota hám bayanatlar, rásmiy xatlar, estelik jazıspalar, diplomatiyalıq protokol hám memorandumlar kiredi.

Rásmiy is qaǵazlarına baylanıslı sózler hám terminler funkcional stildiń rásmiy is qaǵazları stilinde turaqlı qollanıw arqalı usı tarawda qollanılatuǵın leksikalıq birlikler bolıp qáliplesti. Bul birlikler XVIII-XIX ásirde jazılǵan rásmiy hújjetlerde fonetikalıq, morfologiyalıq ózgeshelikleri menen qollanadı. Mısalı:

XVIII-XIX ásirdegi hújjetlerde qollanılǵan rásmiy is qaǵazlarına baylanıslı sózler:

Áhidnama, elchinama, yarlıqnama, yarlıǵ xat, ariyza, nızamnama, hákim, fuqara, shul qarar, hisari majlis (májilis qatnasıwshıları), qarız, fayda, sálam xat, kefil, muwafıq, ittifaq, ant, qolum qoydum, móhir bastum, ariznamá, sálemnamá, dúwahlıq, ayb, chaqırıv xat, aqdi (kelisim) t.b.

Sonday-aq, eski jazba rásmiy is qaǵazları stiliniń leksikasında arnawlı túrde qollanılatuǵın turaqlı sóz dizbeklerin de kóremiz. Mısalı: ótinib tiláymán, tóben isimlánmish, qolum qoydum, siz uluǵ dárejeli, móhir bastım h.t.b.

Qaraqalpaqlardıń 1873-jılı Rossiyaǵa qosılıwı nátiyjesinde orıslar menen ekonomikalıq hám mádeniy qatnasıqlar ádewir dárejede keńeydi. Bul jaǵday tildiń leksikasına da tásir jasadı. Rus tili hám rus tili

arqalı basqa tillerden jańa sózler hám terminler awısa basladı. Olardıń bir bólegi rásmiy is qaǵazları stiline tán sózler bolıp qaraqalpaq awızeki sóylew stiline tán fonetikalıq ózgesheliklerge ushırap qollanılǵan Bul sózlerde sóylew tiliniń tásiri anıq seziledi. XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń basında qollanılǵan sózler: Fáweskapovestka, bálánd qaǵaz-bilet, telegramnamasıǵa-telegramma, isbiyka yazıb-spiska, dábirnás qaǵazdovernnost, shaqırmaq haqqında palajiynániń-polojinie, mázkúr súrúkdásrok, nómir-nomer, kipiytansá-kvitanciya, kófiya-kopiya, prkázprikaz, bashqurt-paspurt, sod-sud, ishtirab-shtraf, elan, ijaraǵa beriw, idarası, shártnaması, prtakol, plenum, masul, ischilári, dilgram-telegramma h.t.b.

XX ásirdiń baslarında óndirislik qatnasıqlar menen baylanıslardıń rawajlanıwı turmıs talaplarına sáykes is qaǵazlarına baylanıslı arnawlı sóz hám terminlerdiń dórewi keńeyiwine sebepshi boladı. Mısalı: qarar, pratokol, reje, xarakteristika, sparavka, nota, ukaz, dekloraciya, shaqırıq, predstavlenie, dogovor, akt, raspiska, raport, arza, shtamp, pechat, májilis, telegramma, daǵaza, prikaz, zakon, rezolyuciya, dawıs, dawıs beriw, maǵlıwmat, esap beriw, doklad, júklensin, sıylıqlansın, nusqa, kóshirme, anketa, daǵaza, shártnama, tıńlandı, soranaman, tastıyqlansın, eskertedi, biykar etedi h.t.b.

XX ásirdiń aqırı XXI ásirdiń baslarında qollanılǵan sózler: buyrıq, daǵaza, ómirbayan, isenim xat, tilxat, túsinik xat, arza, málimleme, maǵlıwmatnama, minezleme, biylik, kórsetpe, usınıs, protokol, kóshirme, párman, qarar, akt, gúwalıq, nızam h.t.b.

Rásmiy is qaǵazları stilinde jeke sózler menen birge sóz dizbekleri túrindegi arnawlı birlikler kóbeydi. Ayrım sózlerdiń mánileriniń keńeyiwi nátiyjesinde is qaǵazları stilinde jańa máni bildiriwshi dizbekler payda boldı. Bul tuwralı prof. E.Berdimuratov balay dep jazadı: Sońǵı dáwirlerde sóz mánisiniń keńeyiwi arqalı “dawıs” sózi is qaǵazları stilinde belgili bir máseleni sheshiwge qatnasıwshınıń anaw yaki mınaw sheshim tuwralı usınıstı quwatlawı yamasa quwatlamawı boyınsha beriletuǵın dawıs anıq

dawıs, keńesshi dawıs, dawıs beriw, dawısqa qoyıw usaǵan turaqlı sóz dizbekleri arqalı bildiriledi.29

«Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi»nde de “dawıs” sóziniń is qaǵazları stiline tán bir neshshe mánilerde qollanılıwı berilgen: Dawıs-birew saylaw waqtında usınǵan kandidattı qollaw, dawısqa qoyıw-jıynalısta, konferenciyada yamasa siezdde belgili bir máseleni, usınıstı qansha adamnıń qollaytuǵının biliw ushın qol kóteriw yamasa byulleten arqalı jasırın dawıs bergiziw.30

Bulardan basqa ulıwma tildegi qol sózi is qaǵazları stilinde qol qoyıw, qol qoyıwshılar, qol kóteriw (maqullaw) mánisin bildiredi. Sóz-lingvistikalıq termin. Belgili bir mánini, túsinikti ańlatıw, ataw ushın paydalanılatuǵın til birligi, gáp bólegi. Bul termin is qaǵazları tilinde kiris sóz, juwmaqlaw sóz, jarıs sóz, shıǵıp sóylew túrinde qollanıladı.

Sonday-aq tilimizde mánilik jaqtan jaqın bolǵan daǵaza hám qabarlandırıw sózleri XX ásirdiń 30-jıllarına shekem elan, jariya túrinde qollanǵan bolsa keyingi dáwirde xabarlandırıw, qulaqlandırıw, daǵaza túrindegi variyantları aralas paydalanılǵan. Házirgi dáwirde daǵaza hám xabarlandırıw sózleri qollanılıp kiyatır. Bul eki sóz de bildiriw, málimlew, xabarlaw mánilerin bildiredi. Házirgi tilimizde ekewi de teńdey qollanılıp júr.

Qaraqalpaq tiline mámleketlik til biyligi berilgennen keyingi dáwirde turmıstıń barlıq tarawları sıyaqlı rásmiy is qaǵazları stilindegi sózler, terminler qaraqalpaq tilinde qollanıla basladı. Bunda rus tili hám rus tili arqalı basqa tillerden awısqan terminler kalka usılı arqalı qaraqalpaq tiline awdarıw jolı menen payda boldı. Mısalı: dokument-hújjet, dogovor-shártnama, dovernnost-isenim xat, raportmálimleme, spravka-maǵlıwmatnama, raspiskatilxat, xarakteristika-minezleme, instrukciya-kórsetpe, prikaz-buyrıq túrinde qollanıla basladı.

29Бердимуратов E. К вопросу отразвитии лексики официально-документального стилья-Сб. Вопросы каракалпакского языкознания. Нукус. “Каракалпакстан”, 1983, стр-121.

30Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сӛзлиги . I, II. Нӛкис, 1984, 61-бет.

Demek, is qaǵazları stilinde birinshi gezekte yuridikalıq terminler jiyi qollanıladı. Ózbekstan Respublikasında demokratiyalıq huquqıy mámleket hám puqaralıq jámiyet qurıw, bazar qatnasıqlarına ótiw jolında keń kólemli isler ámelge asırılmaqta. Elimizde demokratiyalıq, huquqıy, ǵárezsiz mámleketti qurıwdıń dáslepki kúnlerinen baslap-aq Ózbekstan Respublikasında Prezident I.A.Karimov tárepinen alǵa qoyılǵan tiykarǵı princplerge sáykes ekonomikalıq siyasat ústinen artıqmashılıǵın, konistituciyaǵa sáykes nızam ústinligin, qadıl etilgen nızamlardıń hámme ushın birdeyligin, orınlawın támiyinlewge baylanıslı xalıq turmısında jámiyetlik-siyasiy, social-ekonomikalıq, ruwxıy-psixologiyalıq ózgerisler, ilgerlewler júz berdi.

Sońǵı jılları nızamlardıń mámleketlik tilde, yaǵnıy qaraqalpaq tilinde payda bolıwı járyalanıwı, is qaǵazlar hújjetleriniń mámleketlik tilde júrgiziliwine baylanıslı yuridikalıq terminler menen atamalardıń tarqalıwı hám paydalanılıwı ádewir dárejede jetilisti. Basqa tillerdin ózlestirilgen terminler qaraqalpaq tilindegi variyantları menen almastırıldı.

Rásmiy is qaǵazları stilinde jiyi qollanatuǵın yuridikalıq terminler: huquq, puqara, puqaralıq jámiyet, sud hákimyatı, xojalıq sudı, konistituciya, erik, jaza, daw, hújjet, saylaw huquqı, statiya, bánt, shaǵım, ekspertiza, jeńillik, teńlik, jinayat, jeke huquq, advokat, sud, sudya, húkim, gúwa, h.t.b.

Yuridikalıq terminler Respublikamızdaǵı sud, tergew organlarınıń kóplegen is júrgiziw hújjetlerinde jiyi qollanıladı.

Social-ekonomikalıq terminlerdiń kópshiligi sózlik quramda erte dáwirlerden berli qollanılıp kiyatırǵan atamalar. Máselen, menshik, jeke menshik, bazar, sawda, baha, nırq, satıw, aqsha, pul, payda, qarjı, qarız, kepil, tovar, daramat, salıq, qazna, qarıydar, satıwshı, báseke h.t.b.

Ǵárezsizlikke eriskennen keyingi jıllardı respublikamızda jámiyetlik siyasiy hám social-ekonomikalıq tarawlarda júz bergen ózgerisler, óndiris qatnasıqları, miynetti shólkemlestiriw hám miynet qatnasıqları, menshik túrleri, bazar qatnasıǵı, ekonomikalıq baylanıs islerine baylanıslı jańa

social-ekonomikalıq terminler sózlik quramǵa qosıldı. Mısalı: ijara, ijarashı, biznes, isbilermen, bazar, birja, sawda, ishki sawda, tólem, investiciya, erkin baha, import, eksport, buyırtpa, kommerciyalıq dúkan, shártnama, kelisimli baha, kredit, fermer, bankrot, depozit ht.b.

Social-ekonomikalıq terminlerdiń ishinde de ayrım terminler qaraqalpaq tilinde sáykes sıńarları bolǵanlıqtan qaraqalpaqsha qollanıla basladı. Bul terminler is qaǵazları stilinde de jiyi qollanılatuǵın boldı. Mısalı: doxoddáramat, posobienapaqa, padoxotnıy nalog-dáramat salıǵı, zakazchikbuyırtpashı, ádres mákan jay.

Social-ekonomikalıq terminler is qaǵazları tilinde arza, isenim xat, tilxat, túsinik xat, akt, kepillik xat, daǵaza hám t.b. kóp qollanıladı. Mısalı: Mámlaketlik emes sholkemler, fermer xojalıqları hám kishi biznes kárxanaları basshıları dıqqatına! Qaraqalpaqstan Respublikası statistika basqarması xabarlaydı. (“Erkin Qaraqalpaqstan” gazetası).

Jámiyetlik-siyasiy terminler. Xalıqtıń jámiyetlik turmısındaǵı demokratiyalıq ózgerisler, siyasiy hám social-ekonomikalıq reformalarǵa baylanıslı sózlik quramǵa jańa jámiyetlik-siyasiy terminler kelip kirdi. Bul terminlerdiń kópshiligi publicistikalıq stilde qollanıw menen birge rásmiy is qaǵazları stilinde de jiyi qollanıldı. Ásirese, húkimetlik qarar hám pármanlarda, nızamlarda basqa da hújjetlerde jámiyetlik-siyasiy terminlerdi ushıratamız. Mısalı: demokratiya, demokratiyalıq jámiyet, prezident, senat, Oliy májilis, deputat, senator, ǵárezsizlik, birge islesiw, ruwxıy turmıs, milliy ideya, h.t.b. Mısalı: Ózbekstan Respublikası joqarı Xojalıq sudı quramına ózgerisler kirgiziw haqqında Ózbekstan Respublikası Oliy májilisiniń senatı qarar etedi:

1.Tómendegiler Ózbekstan Respublikası Joqarı Xojalıq sudınıń sudyaları etip saylansın.

Biybisanem Tájibaeva Temirxanovna

Olim Dusmuxammedovich Xalmurzaev

2.Usı qarar qabıl etilgen kúnnen baslap kúshke kiredi.

Ózbekstan Respublikası Oliy májilis senatınıń baslıǵı I.Sobirov.

Tashkent qalası, 2012-jıl 31-avgust

Pedagogikalıq terminler. Biziń kúndelikli turmısımız tálim-tárbiya

menen tıǵız baylanıslı. Biz oqıw barısımızda, jumıs islegenimizde tálim-tárbiya máselesine baylanıslı rásmiy hújjetlerden paydalanamız. Sonlıqtan rásmiy hújjetler tilinde pedagogikalıq terminler júdá kóplep ushırasadı. Mısalı: mektep, licey, kolledj, tálim, tárbiya, pedagogika, sabaq, bilim, kónlikpe, olimpiyada, pán dógeregi, klastan tıs jumıs, ádep ikram, xoshametlew, shınıǵıw hám t.b.

Bul terminlerdiń kópshiligi kúndelikli turmısımızda arza, túsinik xat, isenim xat, ómirbayan, protokol, párman hám t.b. jiyi qollanıladı.

Rásmiy hújjetler turmıstıń barlıq tarawlarında paydalanılıwına baylanıslı bul stilde xalıq xojalıǵı, óndiris, qurılıs, sawda h.b. tarawlarǵa baylanıslı sózler hám terminler qollanıladı.

Rásmiy is qaǵazlar stiliniń leksikasında basqa tillerden awısqan sózlerdiń qollanılıwı

Til adamlardıń turmıstaǵı xızmetine baylanıslı hár qıylı xızmet atqaradı. Tildiń eń áhmiyetli jámiyetlik xızmetine sóylesiw, xabarlaw, tásir etiw xızmetleri kiredi. Bul xızmetlerdi atqarıw ushın tarıyxıy rawajlanıw barısında olardıń ózine tán bolǵan ayrıqsha leksikalıq birlikleri, grammatikalıq qurılısı qáliplesedi. Tildiń bul xızmetleri ilimde sóylew stili sóylesiw xızmeti, ilimiy hám rásmiy is qaǵazları stili xabarlaw xızmetin, publicistikalıq hám kórkem ádebiyat stili tásir etiw xızmetin atqaradı.

Adamlardıń bir-biri menen qarım-qatnasında mákeme hám shólkemde, óndiris hám oqıw orınlarında is júrgiziw ushın hújjetler kerek boladı. Hújjetler jámiyetlik turmısta úlken ról atqaradı. Olar faktti, waqıyalardı hám qubılıslardı tastıyqlaw ushın xızmet atqaradı. Hújjetler siyasıy, tarıyxıy, yuridikalıq, ekonomikalıq áhmiyetke iye.