MD hám PQJ / Rásmiy is qaǵazları stiliniń leksika-grammatikalıq ózgeshelikleri

Onıń janrları: bas maqala, reportaj, ocherk, feleton hám t.b. b) kórkem ádebiyat stili (prozalıq, poeziyalıq). Onıń janrları: roman, povest, gúrriń, qosıq, poema hám t.b. Tildiń sóylesiw, xabarlaw, tásir etiw funkciyaları geyde bir-birine ótip aralas ta qollanıla beredi. Máselen, publicistikalıq stilde tásir etiw funkciyası menen birge xabarlaw funkciyası da kórinedi. Bul stiller jazba túrde de, awızeki túrde de paydalanıladı. Máselen, ilimiy temadaǵı lekciya jazba túrde bolıp, kitabıy stilge kiredi, biraq ol awditoriya aldında awızsha aytıladı.

Kitabıy stiller sóylew stiliniń óziniń funkcionallıq belgileri menen ajıralıp turadı. Olar xabarlaw hám tásir etiw ushın paydalanılıp monolog túrinde qollanıladı, olarda burınnan qáliplesken hám turaqlasqan formalar, til quralları anıq hám tolıq kórinedi. Al sóylew stili belgili bir jaǵdayda, situaciyada sóylesiw ushın paydalanılatuǵın bolǵanlıqtan, ondaǵı sózler, sóz formaları erkin hátte qısqartılıp ta qollanıladı. Ol dialog túrinde iske asadı.

Kórsetip ótkenimizdey, til stilleriniń bóliniwine hár qıylı ekstralingvistikalıq jámiyetlik-siyasiy, Sociallıq (foktorlar da sonday-aq lingvistikalıq faktorlar da) sóylew forması, janrı hám t.b. tásirin tiygizedi. Hár bir adam turmıs jaǵdaylarına sáykes til quralların: sózlerdi, gáplerdi tańlap sóyleydi. Sonlıqtan onıń sóylewi hár jaǵdayda hár qıylı boladı.

Til stilleridiń ishinde is qaǵazları stilin úyreniw, leksikalıq, grammatikalıq ózgeshelikleri boyınsha izertlewler alıp barıldı. Rásmiy is qaǵazlar stilin izertlew túrkiy tillerde XX ásirdiń 70-80-jıllarınan basladı. Tatar tilinde А.А.Temirxanov «Язык делових бумаг в современном татарском языке» Mосква,2006, ózbek tilinde D.S.Babaxanovanıń «Офицальноделовой стиль современного узбекского литературного языка» Тошкент,(1987), bashqurt tilinde

A.G.Ilmuxametovtıń «Формирование и развитие офицально-делового стиля башкирского языка» (Уфа,2005), Egоrоvа

N. «Лексико-семантические и стилистические особенности современних официально-деловичтекстов».Москва,2010. Qaraqalpaq tilinde Q.Bekbergenov

funkcional syillerdiń ishinde ilimiy stil boyınsha “Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilindegi ilimiy stildiń leksika-semantikalıq hám grammatikalıq ógeshelikleri” degen temada arnawlı túrde izertlegen. Bunnan basqa da kórkem ádebiyat stili boyınsha kóplegen arnawlı miynetlerdi kóriwimizge boladı. Máselen, Sh. Abdinazimovtıń “Qırıq qız dástanınıń leksikası” Nókis,1992. “Berdaq shıǵarmalarınıń tili” dok.diss, Nókis,2001. Publisistikalıq stil boyınsha Z.Q.Orazımbetova “Qaraqalpaq kúndelikli baspa sózi tiliniń qáliplesiwi”

Nókis,2006.

Ilimiy jaqtan qaraqalpaq tilindegi funkcional stillerdiń leksika-semantikalıq ózgesheliklerin birinshi ret prof. E. Berdimuratov óziniń monografiyasında10 hám doktorlıq dissertaciyasında11 keń izertlegen. Ol bul izertlewlerinde qaraqalpaq tilindegi funkcionallıq stillerdi: 1) publicistikalıq; 2) kórkem ádebiyat; 3) ilimiyterminologiyalıq; 4) óndirislik texnikalıq 5) rásmiy is qaǵazlar stili dep beske bólgen hám funkcional stillerdiń qáliplesiwi hám rawajlanıwı menen qaraqalpaq ádebiy tiliniń sózlik quramınıń bayıwın bay materiallar tiykarında hár tárepleme kórsetken. Ilimpazdıń bul miyneti qaraqalpaq tilindegi stillerdi ilimiy kóz-qarastan izertlew ushın baslama boldı.

Qaraqalpaq tilindegi funkcional stiller hám olardıń tiykarǵı belgileri

A.Bekbergenovtıń stilistika boyınsha sabaqlıǵında qısqasha sóz etilip onda avtor funkcional stillerdi 1) kitabıy (ilimiy, rásmiy isler, publicistikalıq, kórkem ádebiyat stili) hám 2) sóylew stili dep bólgen hám hár bir stildiń tiykarǵı leksikalıq, morfologiyalıq hám sintaksislik ózgesheliklerine toqtaǵan. 12

Qaraqalpaq milliy ádebiy tilindegi funkcionallıq stillerdiń payda bolıwı, qáliplesiwi hám rawajlanıwı óziniń tarıyxına hám hár bir óziniń jámiyetlik tiykarına hám soǵan sáykes rawajlanıw ózgesheliklerine iye.

10Бердимуратов E. Әдебий тилдиң функционаллық стильлериниң раўажланыўы менен қарақалпақ лексикасының раўажланыўы. Нӛкис,1973.

11Развитие каракалпакской лексики в связи с развитием функциональных стилей литературного языка. AДД. Тошкент, 1973.

12Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиниң стилистикасы. Нӛкис. 1990. 9-17-б.

Is qaǵazlarına nızam, párman, shártnama, málimleme, deklaraciya, protokol, qarar, shaqırıq, xabar, buyrıq, kelisim, minezleme, ómirbayan, arza, maǵlıwmatnama, akt, qatnas qaǵaz, isenim xat, shaqırıw xat, daǵaza, telegramma hám t.b. kiredi.

Is qaǵazlarınıń mazmunı hám kólemi qısqa bolıp, aytılajaq pikir anıq bayan etiledi. Máselen, arza, isenim xat, túsinik xat, tilxat, maǵlıwmetnama, akt, buyrıq, párman, telegramma sıyaqlı is qaǵazları belgili bir úlgi tiykarında jazılıp, pikirler anıq, qısqa bayan etiledi. Olarda qáliplesken sóz dizbekleri qollanıladı. Mısalı: Ózbekstan qaharmanı ataǵı berilsin, jumıs ornına kórsetiw ushın beriledi, biz tómendegi qol qoyıwshılar, málim etip bildiremen, ruqsat beriwińizdi soranaman hám t.b.

Is qaǵazlarınıń ekinshi bir túri kólemi hám mazmunı talabına ılayıq siyasiy publicistikalıq sózler keń qollanıladı. Oǵan joqarı mámleketlik hújjetler nızamlar, reje, shártnama, deklaraciya, protokol, ustav, kodeks, shaqırıq hám t.b. kiredi.

Basqarıw isleriniń qospalılıǵı hám hár táreplemeliligine baylanıslı is júrgiziw qaǵazları, hújjetler hár qıylı hám muǵdarı júdá kóp. Mákeme hám shólkemde qandayda bir máseleni ámeliy is júzinde júrgiziw ushın tiyisli hújjetler kerek boladı. Bunday hújjetlerdiń túrleri de, maqset hám mazmunı da, kólemi de bir-birinen ózgeshe bolıp keledi. Is júrgiziwdegi hújjetler tiykarınan ishki hám sırtqı bolıp bólinedi. Ishki hújjetler mákemeniń ózinde dúziledi hám ózinde paydalanıladı al sırtqı hújjetler mákemege basqa shólkemlerden yaki jeke adamlardan keledi.

Hújjetler óziniń mazmunı boyınsha eki túrli boladı: 1) ápiwayı hújjetler bul bir ǵana máseleni óz ishine aladı, 2) qospa hújjetler-bul eki yamasa onnanda artıq máseleni óz ishine aladı.

Hújjetlerdiń mazmunlıq bayanlawı da hár qıylı boladı. Jeke túrdegi hám qandayda bir úlgi, qálpi sıyaqlı jazılatuǵın hújjetler. Jeke túrdegi hújjetlerdiń teksti bir qálipte bolmaydı, onıń mazmunı basqa hújjetlerde tákirarlanbaydı. Jeke hújjetler hár túrli mazmunǵa qurıladı, onıń

bayanlaw stili de erkin boladı. Úlgi tárizli jazılatuǵın hújjetler basqarıwdıń belgili bir jaǵdayları menen baylanıslı bolıp, olar bir-birine uqsas tákirarlanatuǵın maselelerdi óz ishine alǵan tekstlerden ibarat. Belgili bir qáliptegi hújjetler bolsa aldın ala tayarlanılǵan baspa is qaǵazlarına jazıladı. Bunday hújjetlerge is haqı, mákán jayı tuwralı maǵlıwmatlar, xızmet saparı gúwalıqları h.b. hújjetlerdi kirgiziwge boladı.

Hújjetler tayarlanıwına qaray shızbaylama, túp nusqa, nusqa, ekinshi nusqa (dublikat), kóshirme túrinde boladı. Hújjet dáslep shızbaylama túrinde tayarlanadı. Onı tayarlawshı qoldan jazadı yaki kompyuterde jazıwı múmkin. Bul hújjet haqıyqıy kúshke iye emes. Túp nusqa hár qanday hújjettiń tiykarǵı birinshi rásmiy nusqası. Túp nusqanıń qayta kóshirilgen túri nusqa dep ataladı hám onıń oń tárepiniń joqarǵı shetine “nusqa” degen belgi qoyıladı.

Hújjetler tayarlawda anıq hám erkin nusqaları boladı. Anıq nusqa túp nusqanıń barlıq ózgesheliklerin, hújjettiń zárúrli bólimleriniń jaylasıwın, tiyisli belgilerdi (mór, tamǵa, nıshan h.t.b) teksttegi baspa, jazba hárip túrleri anıq hám tolıq sáwlelendiriledi. Máselen, fotonusqanı usınday hújjetler qatarına jatqarıwǵa boladı. Erkin nusqada xabar tolıǵı menen bayanlanılsa da, ol sırtqı ózgesheligi jaǵınan tolıq muwapıq kelmeydi, yaǵnıy erkin nusqada túp nusqada basılǵan mór ornına “mór” dep, qolı qoyılǵan ornına “qolı” dep, tamǵa ornına “tamǵa” dep jazılıp qoyıladı. Geyde málim bir hújjetke tolıq dárejede emes, onıń bir bólimine zárúrlik bolıp qaladı. Bunday jaǵdayda hújjetten nusqa emes, al kóshirme alınadı. Mısalı: májilis protokolınan kóshirme, buyrıqtan kóshirme.

Hákimlik basqarıw islerine baylanıslı hújjetler shólkemlestiriw hújjetleri, biylik hújjetleri, maǵlıwmat xabar hújjetleri, xızmet xatlarına bólinedi.

Shólkemlestiriw hújjetleri mazmunı boyınsha mákemeler, kárxanalardıń huqıqıy dárejesi, bóliniw tarmaqları, basqarıw isiniń barısında jámááttiń qatnasıwı, basqa shólkemler menen baylanıslardıń

huqıqıy tárepleri sıyaqlı máselelerdi sáwlelendiredi. Shólkemlestiriw hújjetlerine nızamlar, májilis bayanatları, shártnamalar, jollamalar, ustav h.t.b

Biylik hújjetlerine buyrıq, buyrıqtan kóshirme, kórsetpe, biylik sıyaqlı

hújjetler kiredi.

Maǵlıwmat-xabar hújjetleriniń túri ádewir kóp bolıp, bunday hújjetlerge arza, maǵlıwmatnama, akt, túsinik xat, tilxat, isenim xat, wasiyatnama, minezleme,

ómirbayan, esabat, protokol, daǵaza, bildiriw xat sıyaqlı hújjetler kiredi.

Xızmet jazıspaları mazmunı boyınsha hár túrli bolıp, olar mákemelerde júrgiziletuǵın hár qıylı máseleler menen baylanıslı usınıs, ótinish, kepillik sıyaqlı hújjetlerdi sáwlelendiredi. Olarǵa mirátnama, telegramma, dawager xat, shaqırıw xat, ótinish xat, esletpe xat, soraw xat, kepillik xat, diplomatiyalıq hám kommerciyalıq jazıspalar kiredi.

Rásmiy is qaǵazları qollanılıw ornına qaray úlken úsh toparǵa bólinedi:

1.Diplomatiyalıq hújjetler

2.Nızamshılıq hújjetler

3.Keńse hújjetleri

Biz jumısımızda óz múmkinshiliklerimizden kelip shıǵıp nızamshılıq hám keńse hújjetleriniń ózgesheliklerine toqtap óttik.

Rásmiy is qaǵazlar stili ózine tán ayırmashılıqlarǵa iye. Bul tuwralı izertlewlerde bir neshe pikirler aytıǵan. Biz joqarıdaǵı aytılǵan pikirlerge tiykarlanıp rásmiy is qaǵazlarına tán tómendegi ózgesheliklerdi kórsetemiz.

1. Turaqlılıq. Rásmiy is qaǵazlar stili júdá turaqlı. Bul stilde belgili bir qálipke túsken, ózgermeytuǵın sózler qollanıladı. Is qaǵazları belgili bir úlgige tiykarlanıp jazıladı. Leksika-frazeologiyalıq hám grammatikalıq jaqtan belgili bir formada qáliplesken standart birlikler (shtamplar) kóplep paydalanıladı: usı arzam arqalı, tómendegi qol qoyıwshılar, málim etip bildiremen, ruqsat etiwińizdi soranaman t.b.

2.Anıqlılıq. Rásmiy is qaǵazlar stili mánilik jaqtan anıqlıǵı hám túsinikli bolıwı menen ajıraladı. Bul stilde hújjetler jazılatuǵın

bolǵanlıqtan, olardıń mazmunı anıq bolıp, olar ádebiy tilde qáliplesken bir formada alıp barıladı. Hújjetlerde qáliplesken sóz hám terminniń mánilik jaqtan da bir mánide tuwra mánide qollanadı, awıspalı mánide ushıraspaydı. Mısalı: akt, minezleme, tapsırılsın, júklensin, e skertedi, tilxat, maǵlıwmatnama h.t.b.

3.Hújjetlik-kommunikativlik. Rásmiy hújjetlerdiń ózinshe bayanlaw stili, grammatikalıq qurılısı bolıw menen birge oǵan stillik mazmun hám túr beriwshi arnawlı leksikalıq birlikleri boladı. Ondaǵı terminler ilimiy stildegi terminlerdey abstrakt xarakterde emes, al ámeliy áhmiyeti bolǵanlıqtan bir qansha konkret bolıp keledi. Mısalı: buyrıq, arza, protokol, daǵaza, kórsetpe, nota, ustav, tıńlandı, qarar, kún tártibi t.b.

4.Lakonizm. (Sózdiń tujırımlı, qısqa hám anıq bolıwı). Is qaǵazlar stilinde hár qanday súwretlewler, teńewler, epitetler hám basqa kórkemlew quralları paydalanılmaydı, sebebi hújjetlerdiń tili dállik penen sıpatlanadı. Sonlıqtan oy-

pikirlerdiń aytılıwında qısqalıq hám anıqlılıq talap e tiledi. Belgili bir qálipte

jazılatuǵın rásmiy hújjetlerde sóz hám terminler óziniń tiykarǵı mánisinde qollanıladı. Qosımsha mánilerde ushıraspaydı. Bul is qaǵazları baslı belgileriniń biri bolıp esaplanadı.

5. Rásmiy is qaǵazlar stilinde qáliplesken sóz dizbekleri qollanıladı. Bul sóz dizbekleri tilimizdegi frazeologiyalıq sóz dizbeklerindey obrazlılıqqa iye emes. Mısalı: kún tártibi, bas qospa májilis, málim etip bildiremen, maqul dep tabılsın,

-til mаteriаllаrınıń belgili bir tártipte jаylаsıwı, bul stilge tán bir qáliptegi sózlerdiń qоllаnılıwı;

-terminlerdiń keń qоllаnılıwı, túsiniklerdiń аtаmаlаrı (yuridikаlıq, diplоmаtiyalıq, áskeriy, аdminstrаtivlik hám.t.b.), аyrıqshа leksikа hám frаzeоlоgiya (аrnаwlı, kаncelyarizm), tekstlerde qısqаrtılǵаn sózlerdiń qоllаnılıwı,

аbbreviаturа;

- háreket аtı feyiliniń jiyi qоllаnılıwı, tirkewish hám qоspа dánekerler, qоspа gáplerdi bаylаnıstırıwdа sóz dizbekleriniń qоllаnılıwı;

-gáplerdiń xаbаr mаzmunındа bоlıwı, аtаw gáplerdiń qоllаnılıwı;

-sózlerdiń tuwrа tártipte jаylаsıwı

-qоspа gáplerde pikirdi lоgikаlıq izbe-izlikte biri ekinshisine birigiwi;

-emоciоnаl-eksperessiv mánidegi gáplerdiń qоllаnılmawı;

-jeke stilge tán emesligi19

А.G.Ilmuxаmmedоv bаshqurt tilindegi rásmiy is qаǵаzlаrı stiline аrnаlǵаn kоndidаtlıq dissertаciyasındа is qаǵаzlаrı stiliniń ózgesheligi sıpаtındа аbstrаktlıq, buyrıq, kórsetpe beriw, onı orınlаw kerekligi, bir qálipte bоlıw hám de lоgikаlıq izbe-izlik, аnıqlıq, neytrаllıq sıyaqlı belgilerin kórsetedi.20

E.Berdimuratovtın miynetlerinde rásmiy is qaǵazlar stiliniń jazba stildiń basqa túrlerinen (ilimiy stil, publicistikalıq stil, kórkem ádebiyat stili) ózine tán ayrıqsha belgileri menen ajıralıp turatuǵınlıǵın kórsetedi. Rásmiy is qaǵazlar stiliniń tiykarǵı aırmashılıqları sıpatında mına tómendegi belgilerdi atap ótiwge boladı:

1. Til arqalı qatnas processinde bul stil hújjetlik-kommunikativlik xızmet atqaradı.

2. Onda qáliplesken sóz dizbekleri hám grammatikalıq konstrukciyalar jiyi qollanıladı. Olardıń sáykes hújjetlerde bir túrde qaytalanıwı belgili bir

19Розентал. Д.Э. Стилистика русского языка.М, 1987,стр.40

20Ильмухаммедов А.Г. Формирование и развития официально-делового стиля башкурского литературного языка. Автореферат. Конд.дисс.Уфа,2001.