Tilewbergen Jumamuratov - Aralga keldim oralip

Kem degende eki norma jay kúni,

Burqıp tasıp pátli jarıs jáyhunı.

Jeńis húrmetine miynet jıllıǵın,

Orınlaptı toǵızınshı may kúni.

—Qay jaqta?

—Marat atındaǵı awıl, Moynaqta.

Bir saparı qorshap aldı kóp jeńge,

—Shayır qáynim, erkekten men kemmen be?

Isimizdi kórseter dep oylaymız,

Dámelenip elge shayır kelgende..

—Qay jaqta?

—Keń Araldıń átirapında, Moynaqta.

Usındaydı aytısadı xalayıq,

Shayır doslar, júriń, birge barayıq.

Baǵındırǵan tolqın menen dawıldı,

Batırlardıń isin jazıw ılayıq.

—Qay jaqta?

—Keń Araldıń átirapında, Moynaqta!

1957-jıl.

71

TEŃIZ JAǴASÍNDA

Kún ǵıjlap balqısa qum menen tası,

Suwdıń lám háwiri qaytardı tawın. Uzaqtan kóringen órttiń shuǵlası, Aspan túsligine sızdı boyawın.

Kater qasqaldaqtay tıq-tıqlap ádep, Zavodtıń átirapın kem-kem jańlattı.

Kombinat ústinde baqırǵan gudok, Aspan álemine shuwdasın attı.

Názer etsem Aral teńiz jaǵına,

Jarday tolqın sharpıp urar jaǵasın. Boyın jıynap, gúrs etedi taǵı da, Jel sırnayı ızıńlattı namasın.

Kóshkisinde ıbır-jıbır qayıq bar,

Jerden awlaq, bes-on metr qashıqta. (Qaptalınan shapshıp óter balıqlar)

Órtekedey oynaqlaydı ashıqta.

Qalaq oynap qırdan suwǵa sekirip, Jaslar da júr qızıqqannan jalıqpay.

Asaw teńiz julqınsa da kópirip, Bular onı mise tutpas balıqtay.

Kólde júzgen aqquwlarday sızılıp,

Buldıraydı balıqshınıń jelqomı. Íqlas penen qarap tursam qızıǵıp, Baldızımday suw shashadı tolqını.

Tal-tal keler búlbillerdiń dawısı,

Jırlaǵanday miynetkeshtiń jeńisin. Bas shayqaydı jeken, pishen, qamısı,

Qus koncerti jańǵırtıp tur kól ishin.

Ǵayrı naǵısh kók paroxod bir jaqta,

Sapar shekpek bolıp berdi xabardı.

72

Bári qızıq. Jaltaqlayman ján-jaqqa.

Kórinis tap saxnalarday jańardı.

Súńgigirdey motoflyuk aydaǵan,

Keldi maǵan Gúlperiyza qurdasım:

—Taw artında úsh-tórt jılım maylaǵan,

Shayır qurdas, aytpaysań ba harmasın?!..-

—Barǵıń kelse motorıma min, — dedi.

Júreksinbey turdım biraz oylanıp.

— Qoyan júrekpiseń, qurdas sen, — dedi,

Uyalǵannan zorǵa mindim qıylanıp.

Motor birden zuwlap ketti quyınday,

Hárekette Periyzanıń bilegi.

Tolqın shapshıp, qarpıp alar jayınday, Men qorqsam, ol shaqaq atıp kúledi!..

1959-jıl, iyul.

73

BALÍQSHÍLAR QOSÍǴÍ

«Gúmistey aq shabaq, súwen hám marqa, Gúwenlep qoyǵanday oralıp torǵa.

Hár birin palwanlar kóterip zorǵa, Suwdan súyrep alǵanda kór, tamasha!»

Kók teńizde suwdıń betin jaynatıp,

Tolqınlardı jarǵanda kór, tamasha.

«Motor» degen arǵımaqtı oynatıp,

Tereńge aw salǵanda, kór, tamasha.

Gúmistey aq shabaq, súwen hám marqa,

Gúwenlep qoyǵanday oralıp torǵa, Hár birin palwanlar kóterip zorǵa, Suwdan súyrep alǵanda kór, tamasha.

Sıla, súwen túr-túr bolıp jaltırap,

Bekireniń qalashları qaltırap, Sarı sazan sap altınday jarqırap,

Qırman-qırman bolǵanda kór, tamasha.

Bir jaǵına bólek qoyıp tortanı,

Taǵı da bar shamay menen shortanı, Taw-taw etip úyip qoyǵan ortanı,

«Priemùikke» barǵanda kór tamasha.

Moynaqshılar quwanıshta masayrap, Kóllerdi jańlatıp, búlbildey sayrap,

Shadlıq penen qosıq aytar ayqaylap, Kewilde yosh tolıp atır, tamasha.

Bir jaǵında qulpı dóngen egisi,

Palızında qawın, ǵarbız, jemisi. Hár kún sayın tasqınlanıp jeńisi, Suwdan marjan terip atır, tamasha.

Jaylawında jorǵa súrgen sharwası,

Japıraqtay ǵawlap ósken mal bası.

74

Túwesilmey baylıqlardıń jalǵası,

Sonsha «doxod» alıp atır, tamasha.

Jılqıları kisnesedi tulparday,

Hár bir sıyırınıń jelini jarday.

Qoy, eshkiniń dawısları duwtarday,

Hár namaǵa salıp atır, tamasha.

Birew aytar: — Búgin qızıq kórdim, — dep,

Birew aytar: — Balıqtı kóp berdim, — dep, Birew aytar: — Cen ozsań, men erdim, — dep, Jarıs ǵawlap qızǵanda kór, tamasha!

Hesh birew de qalmaq emes jarıstan,

Baxıt kelip kenelip tur tabıstan, Miynet túbi ráhát dep, alǵıstan,

Quwanıshı tasıp atır tamasha.

1936-jıl, aprel.

75

BALÍQSHÍǴA

«Bir júzip kelgeniń ájep bir dástan,

Tawday tolqınlardı japırıp ótip».

Táriypińdi tolıq jaza almaspan,

Islegen isińe tillerim jetip.

Bir júzip kelgeniń ájep bir dástan,

Tawday tolqınlardı japırıp ótip.

Seniń qurǵın turmısıńnan kóringen,

Aral teńizine tógilgen teriń ...

Kewlimde muhabbat shınnan berilgen,

Kim súymeydi xalıqtıń sınalǵan erin!

Eldiń muhabbatı jayar atıńdı,

Kórip tur, bilip tur Watannıń xalqı.

Alǵa dostım, qaytarma hesh pátińdi,

Adamnıń miynetten shıǵadı dańqı.

Iyem dep tanıp tur teńiz ózińdi,

Altın gerbish qalawshınıń biriseń.

Tolqındı qaq jarıp ótken izińdi,

Tawap etsem degen jawıngerimseń.

Kók teńiz, kók motor, gúmis balıqlar,

Seniń húkimińde, ıqtıyarıńda.

Ásir azamatı degen dańqıń bar, Mártlik penen atqan hár bir tańıńda.

76

Pidákerlik isten tuwar kóp dástan,

Qálemi qut neshe shayır jazadı.

Hadal miynet, erlik penen jegen nan,

Bilgenlerge hár nárseden mazalı.

Ótken jılǵı seniń pátli jarısıń, Tariyx dápterinen alıp tur orın.

Taǵı bıyılǵı jıl jaqsı tabısıń, Jeńistiń shıńına jetissin qolıń!

1950-jıl, Moynaq.

77

MIYNET BÁHÁRI

Sıbızǵı ses sıńqıldaǵan aq quwlar,

Qanat qaǵıp qonar kólge sızılıp...

Báhárgi is — keleshektiń jemisi,

Hadal miynet— shad ómirdiń órmegi.

Quyash kúldi, jıltır gúmis nur tókti,

Sáwle shashıp jarqırattı jer-kókti.

Bulaq shapshıp, sıldır-sıldır atılıp,

Boz jorǵaday sekiriwin údetti.

Jer betiniń qarı ketip dolanıp,

Bay tábiyǵat ǵáziynesin dóretti.

Epkin samal jas erkedey qıtıqlap,

Juldırlattı japıraqlı terekti.

Hasıl topıraq jasıl gilem jamıldı,

Aǵash bórtip, kók lentasın taǵındı. Jipek hawa saǵınǵanday sıypalap, — Boy balqıtıp shımbırlattı janımdı. Ushqır qıyal alǵır qustay sharıqlap, Jetkermedi jelden júyrik saǵımdı.

Ámiwdárya tasqınınday taralıp,

Shayırlıqtıń sóz bulaǵı aǵıldı!

Bir men emes súyiwshilik oylaǵan,

Jan-jániwar shadlıq penen oynaǵan.

Quwanıshta qarsı alıp báhárdiń,

Kelgenligin gúllán janzat toylaǵan.

Kólbuǵanıń1 barabanday sestine,

Bárshe quslar sestin qosıp sayraǵan.

Jańa kelgen ashıq júzli arıwdıń,

Kórgen janlar diydarına toymaǵan.

Házlik lebi shımbır-shımbır sezilip,

Totı tawıs taranadı súzilip.

1 Kólbuǵa — qustın túri.

78

Úyrek, ǵazlar kárwan tartıp baratır, Kók monshaqtay qatar-qatar dizilip.

Sıbızǵı ses sıńqıldaǵan aq quwlar,

Qanat qaǵıp qonar kólge sızılıp. Taza hawa muhitinde men júzdim,

Jarasıqlı kóriniske qızıǵıp.

Shayır bolsań, kórgenińdi jazasań,

Kóz jiberip, is maydanın qarasam, — Miynet sesti muzıkasın jańǵırtar,

Óz-ózińnen sózsiz ırza bolasań. Jerdi jaypap, kókke shapshıp tútini,

Traktor júr, qudiretli kúsh, orasan. Maqtanıshlı hárekettiń sıpatın,

Qalay endi táriyplemey turasań?!

Tatlı ıqlas talpıntadı buyırıp,

Q ız-jigitler jeleń kiyim kiyinip,

Kewili tasıp, jawqıldasıp islep júr,

Hár bir adam óz isine súyinip.

Ǵarrı-kempir jas adamday jarısqa, Qızıǵadı, otırmastan buyıǵıp.

Tabıs tasqan, alǵa basqan mákanım,

Birlik penen islegen soń jıyılıp.

Shıǵıp edim bir biyiktiń basına: Q álem qaslı sulıw dárya qasına —

Kele sala jap saǵasın aǵıtıp, Atızına qayta júrdi asıǵa.

Sálemlesti. Mágar kelgen shaması, —

Ya on segiz, ya on toǵız jasına.

Qolań shashlı, jawdır kózli, alma júz, Urdı ketpen kópshilikke qosıla.

Kóz qarası tarttı birden erikti, Watan ushın kókiregin keripti.

Ótken jılı hár bir gektar jerinen

Jetpis centnerden paxta beripti.

Jıynaǵanda aq altınnıń qırmanın, Jalǵız ózi on tórt tonna teripti.

79

Bıyılǵı jıl saltanatlı jarısta,

Geroylıqtı maqset etip júripti.

Báhárgi is — keleshektiń jemisi,

Háwijlensin tuqım sewip egisi,

Dańqın jayar keń Watannıń jerine.

Haq júrekten ǵayrat salǵan hár kisi.

Hadal miynet — shad ómirdiń órmegi,

Muradına jetkeredi óz isi.

Qaraqalpaq tariyxına jazılar,

Miynetkeshtiń tabıs penen jeńisi.

xxx

Jas urpaqlar jazdıń qızıl gúlindey,

Oqıw menen ótti qısı bilinbey.

Házir endi biliminiń qırmanın,

Jıynaw ushın tayarlanar erinbey. Tereń bilim — hadal jannıń azıǵı, — Baǵda gúldiń jaqtı sepken kúnindey. Barlıq janǵa ráhát bergen, kúsh bergen El barmeken meniń tuwǵan jerimdey.

1951-jıl.

80