Tilewbergen Jumamuratov - Aralga keldim oralip

MÁSPÁMBETTIŃ TÚSI

Jıynalıs ketti ashılıp,

Máspámbet otır ortada, Kóterilip, basılıp. Baslanıwdan jıynalıs, Pitiwine asıǵıp. Kópshiliktiń kózinshe, Saqlanbaqshı ózinshe, Piyanlıǵın jasırıp. Arqalanǵan adamday, Stolǵa bekkem asılıp. Saqlanǵan menen bolmadı, Denesin biyley almadı. Urtı ketti bultıyıp,

Eki kózi qıltıyıp. Erni ketti bozarıp,

Bet-ajarı ózgergen,

Pomidorday qızarıp.

Simirip ǵana qanıptı, Esinen ábden tanıptı. Shalqaya berip búgildi, Adamlar oǵan tigildi.

Qurıldap atır bayqasaq, Oyanbaydı shayqasaq.

Q urıldap jatıp tús kórdi,

Bir tamasha is kórdi:

— Teńizge jılım salıptı,

Tonnalap balıq alıptı.

Tolmay júrgen planı, Tap sol waqta tolıptı. Tolıp ǵana qoymastan, Mıń procent bolıptı. Onnan da asıp baradı,

Kem-kemnen tasıp baradı. Bir jaǵına jılımnıń, Shiysheler túsip baradı. Shampanskoe, sharapqa, Araq penen konyakqa,

201

Qumarlanıp qaradı.

Tamsanıp turıp, jutınıp,

Simirip iship baradı.

Tek ǵana onıń bir dawıs,

Náshesin buzıp baradı.

Sonda da iship toyadı,

Kóp zapas jıynap qoyadı.

Oyanıp ketse, túsi eken,

Máspámbetti shalqıtqan,

«Aqmambet»tiń kúshi eken

Teńiz bolıp kóringen, Úlken klubtıń ishi eken.

Jılım dep tartıp turǵanı,

Oyatıp turǵan kisi eken. Shiyshe dep uslap turǵanı, Stolınıń mushı eken. Náshesin buzǵan bir dawıs, Dokladshı qız eken:

— Ádetin sirá qoymaydı, Araq ishse, toymaydı. Buzılısqan turmıstan, Shıǵarılsın jumıstan», — Dep jurt sózin pitkerdi, Usınısın ótkerdi,

Máspámbet ózi túsinbey, Qosıla qolın kóterdi.

1954-jıl.

202

QÁWESET TARATÍWSHÍLARǴA

Eshki máyek tuwıptı,

Iytti qoyan quwıptı.

Qus atıptı bir mergen,

Mıltıq etip uwıqtı.

Túye shalbar kiyipti,

Teńizge ot tiyipti,

Sóndirmek bolıp Sáymambet, Otqa benzin quyıptı.

Porxandı jin urıptı,

Bul da qarsı turıptı,

Uslap alıp jinlerdiń,

Shoydıqların qırıptı.

Qırdıń qaysar qulanı, Shalqa túsip quladı,

Múyizi menen jıǵıptı, Kiyiktiń mushtay ılaǵı.

Jańlatıp, Nókis, Araldı,

Bıltır bir gáp taradı,

Seksewildiń jılanı,

Bir shofyorǵa oraldı.

Jılan sonsha jelikti,

Tawıp jaqsı kólikti,

Mashinaǵa ilesip,

Nókiske de kelipti

Oylap kóriń aqırın,

Ańlap kóriń maqulın, Kim isense bundayǵa,

Qanday deymiz aqılın?

Kóbik bolıp kópirip,

Ó giz bolıp ókirip,

Lapgóy sózi usınday,

Báldiw-bári ótirik.

203

ÓSEKSHILER

Birew-ekew ońasha,

Ó zlerinshe qurıp atır tamasha.

Shójelerdey juǵır-juǵır,

Awız-murını jıbır-jıbır,

Pıshshıw-pıshshıw, sıbır-sıbır ...

Q ulaq salıp: — Bul ne? — desek, Sıpsıń-sıpsıń, ılǵıy ósek.

Q anday hiyle, bul ne tálim,

Biri — shákirt, biri bolıp «muǵallim»,

Sóylesedi tejep-tejep,

Úyretedi gezek-gezek.

Qulaq salıp: — Bul ne? — desek, Sıpsıń-sıpsıń, ılǵıy ósek.

Tek ózleri — «Márdana»,

Tek ózleri — jurttan asqan «zor dana».

Eldiń «basqa batırı joq», Hesh biriniń «maqulı» joq.

Qulaq salıp: — Bul ne? — desek, Sıpsıń-sıpsıń, ılǵıy ósek.

1963-jıl.

204

ENDI QARASAM

Hamal barda buwraday,

Taltańladıń, yar-yar,

Hamal ketip qoyanday,

Jaltańladıń, yar-yar.

Hamal barda samalday,

Esip ediń yar-yar.

Qulaǵımdı digirlep,

Tesip ediń, yar-yar.

Hamal barda «aqıldı»

Egip ediń yar-yar.

Aqıllını «aqmaq» dep,

Sógip ediń yar-yar.

Hamal seni shirentip,

Qısqan edi, yar-yar.

Menmenligiń ózińe,

Dushpan edi, yar-yar.

Hamalı zor birewdi,

Kóptey kórdiń yar-yar,

Hamalı joq kópti sen,

Shóptey kórdiń, yar-yar.

Hamal ketip, samalıń,

Tınıp qaldı yar-yar,

Ór mineziń shiyshedey, Sınıp qaldı, yar-yar.

Bolıp qaldıń baylawlı, «Jetim ǵarǵa» yar-yar,

Doslarıńa qarawǵa, Betiń barma, yar-yar?

1954-jıl.

205

HÁMELPARAZǴA

Joqarıǵa jaltaqladıń qoyanday,

Óz xalqıńdı tepkilediń boyanday.

Basqanı qul, ózińdi xan sanaysań,

Óńirdegi hújjetińnen uyalmay.

Men de janman úyińdegi balańday,

Sálemlessem, tartınasań haramday.

Qabaǵıńnan nege sonsha qar jawdı,

Qanjarlasıp, qandar bolǵan adamday.

Urt kómpeytip ókpelesken balasha,

Shayırdı da sanay berme alasa.

Kórsetedi baqadan da pásligin,

Hár kim ózin tawdan biyik sanasa.

Bir-birewge túsinbeydi sır uqpay,

Doslıq rawaj alsın deymiz kir juqpay.

Aǵa desem, zerebeńdi úyirip,

Bolmaqpısań Aydos, Begis, Mırjıqtay.

Aǵam ǵoy dep ketip edi ıqlasım,

Naq túsindim sıylawdan túk shıqpasın, Awır eken menmenshilik keseliń,

Qasıńdaǵı joldaslarǵa juqpasın!

1964-jıl

206

TON MENEN TÓBELES

Kún ǵıjlap tur, jazdıń ayı,

Qasında kóknarı, chayı.

Aldında shoq, qalıń kiyim,

Basında bar malaqayı.

Kóknar qaltalar qasında, Úsh-tórt kópshik jambasında.

Sondaǵı ıshqı-qumarı, Shóptiń sarı sorpasında.

Júdá qanı qatqan eken,

Ózin soǵan baqqan eken.

Kóknar tamırdı jaylasa,

Jazdırmastay qaqpan eken.

Jım-jırt onıń átirapı,

Shıyıq-shıyıq eter qos barmaǵı.

Qılqıldatıp jutıp atır,

Quwsıyıp qalaqtay jaǵı.

— Kók shay jerden burqıp shıqsa,

Úzliksiz bir tartar edim.

Kóknardıń dáryası aqsa,

Soǵan túsip jatar edim.

Jetkerseń qudayım maǵan,

Basqa zattı ne qılaman?! Mal-dúnyamnıń bárin soǵan, Káypim ushıp satar edim!

Ishtim házir talay kese, Ármanım joq qonsa náshe. Heshbir jan selteń bermese,

Ráhátke batar edim!?

Dep ol múlgip mıńǵırladı,

Kóńili tasıp jır-jırladı.

207

Tábizdi bilmegen pıshıq,

Júk basında mırrıwladı.

Pıshıqqa da tamaq kerek,

Dárti qurttay ǵana shórek.

Qarmaqshıday ańlıp otır, Iyesinen bolmay dárek.

Ne qılsın, biraz shıdadı,

Jaqınlaw barsa uradı.

Ábden ózegi talǵan soń, Ilajsızdan mırrıwladı.

Ol ses náshebentke jetti,

Jeti júyesinen ótti. Qápelimde tarǵıl pıshıq, Kóknarshını ókpeletti.

— Awzıńdı jap pámsiz pıshıq,

Keter boldı káypim ushıp. Jelkeńdi ezbesten burın,

Úyden shıq, dárhál úyden shıq!..

Pıshıq túsinbedi oǵan,

Keregi tek shappattay nan. Sóylegenge dámelenip,

Mırrıwlay berdi qaytadan.

Náshebenttiń qızdı jonı, Q asında tur seńseń tonı.

Kózin jumıp qarmanǵanda, Jún jaǵına tiydi qolı.

Pıshıq dep sol tondı urdı, (Pıshıq hayran bolıp turdı).

— Kimdi ermek eteseń — dep, Postın menen sawash qurdı.

Mırrıw kem-kemnen ulastı,

Endi awhal qorjınlastı.

208

Jazıǵı joq tonnıń peshin,

­ıjlap turǵan qozǵa bastı.

— Mırrıwıńdı qoyasań ba?! —

Dep azaptı berdi tonǵa. «Bıj-bıj» etip búrisedi,

Qozǵa basıp mıjǵıǵanda.

Qıyın boldı tonnıń halı,

Óziniń de kúydi qolı.

Shorshıp ketip kózin ashsa,

Oshaǵı úytpege tolı!..

Albıraqlap quydı suwdı,

Pıshıqtı da úyden quwdı. Óz-ózinen basqı tawıp, Basına qozǵalań tuwdı.

Káypi ushıp, pulı kúydi,

Qozǵa basıp qolı kúydi.

Pıshıq paqır aman qalıp,

Bul sorlınıń tonı kúydi.

Eskilikten saqlaǵan kir,

Sondaylarda arada júr. Biraq siyrek ushırasadı, Jámiyette millionnan bir.

1955-jıl.

209