Tilewbergen Jumamuratov - Aralga keldim oralip
.pdfLáyli, Zliyxaday ne gózzal janan,
Yiǵlap at aldına tústi Bozataw.
Sáhár waqta qırlı dúpen atıldı,
Bende bolıp tústim qolım shatıldı,
Peridek qız shorı bolıp satıldı,
Kánizlik basına tústi Bozataw.
Tariyxtaǵı usı qayǵılı, muńlı waqıyaǵa, hám qosıǵın jazǵan, hám nama jazǵan Ájiniyaz shayır, axunnıń ózi. Sońǵı waqıtlarda bul nama biraz ózgerislerge ushıradı, qayta jazıldı, biraq sol
Ájiniyaz axunnıń óziniń shertken namısın «Eski Bozataw» deydi, sonı Genjebay házir shertip beredi. (Saz shertiledi).
— Qaraqalpaqlar eski zamannan shabandoz xalıq dep ataladı. Bayaǵı Áyyem zamanda Iskender Zulqarnay - Aleksandr Makedonskiy bul jurtqa kelgende, sonıń tariyxshısı aytqan eken, «usı
elde Sır boyınan kelgen bir xalıq bar, qalpaq kiyedi, qalpaqta búrkittiń súwreti bar eken, onday shabandoz xalıqtı kórgenimiz joq, bul xalıqtıń bári shetinen batır, shetinen at oynatqan shabandozlar eken» dep aytqan.
Ekinshi, orıs tariyxshıları da aytqan, Marattıń da jazǵan kitabında bar, basqa tariyxshılarda da bar, «orıs xalqına at miniwdi úyretken qaraqalpaqlar eken» degen hújjetler bar. Jańaǵı Xorezm tariyxshısı sonıń jazǵanı da bar, «pechenegler, qaraqalpaqtıń babaları at minip oynaytuǵın edi, shabandoz edi, qızlar menen otırıspa jasaytuǵın edi, basqa bir ellerdiń jigitlerin attıń taqımına salıp alıp keletuǵın edi. Qaraqal-
paq sonday attı jaqsı kórip minetuǵın. «Qara jorǵa» degen naması bar qaraqalpaqtıń. «Qaraqalpaq», «Qaraúy», «Qara jorǵa»,
«Qara taw», «Qaradárya», gileń sonday, qaranı kóp aytadı-dá qaraqalpaqlar.Mine,jorǵanıda qaradeydi. «Qara»degeniburınǵı waqıtta «ústem», «áskerbası» degen sóz eken. Mine, sol «Qara jorǵa» namasın shertedi, házir Genjebay, qalay bolatuǵının ózlerińiz qaraysız (Saz shertiledi).
— Endi Qaradáli degen bir baqsı bolǵan erte zamanlarında. Q ara páreń jigit eken-dá. Dáli degen eken atı. Sonıń shertken naması bar eken. Qaraqalpaqtıń erte zamanlarında shertken «Qaradáli»sin shertedi házir (Saz shertiledi).
311
— Endi «Ilme sultan» degen nama. Bunı men Qutlımurat solaqay degen kisiden esitetuǵın edim. Tallıq boyında, Moynaqta. Sol kisini qartayǵan waǵında kórip edim, sol «Ilme sultan»dı shertetuǵın edi. Ol aytatuǵın edi, «kelinshektiń jigitti shaqırǵanı» dep. Onnan keyin bul namanı Qarajan baqsı shertti.
«Qızlardıń jigitlerdi shaqırǵanı» dep shertetuǵın edi ol. Bul namanı Aytjan baqsı shertti. Aytjan aǵa da júdá jaqsı shertti,
ózinshe qayta islegen. Ol endi qızlardıń «keste tikken naması» deytuǵın edi. Jalpı aytqanda, bunı «qızlardıń jigitlerdi shaqırǵan naması» deydi, «keste tikken naması» deydi, ne bolsa da, áytewir, ol qızlar namasına shıqqan. Mine, házir Genjebay sonı shertedi, kóremiz, qalay shertedi eken (Saz shertiledi).
—Minekey, jaqsı nama da bir. Shadlı. Shınında da shaqır-
ǵanı bolsa kerek, qol bılǵap. Sol shaqırǵanı degen durıs pa deymen-á?!
—Endi bir nama bar. Bul eski nama. Bayaǵı bir waqıtlarında Túrkstan qaraqalpaqları shertedi eken bunı. «Nar iydirgen» degen.
Bul namanı hár kim hár túrli etip shertedi, Genjebay qalay shertedi eken, shertip kórsin, qáne (Saz shertiledi).
—Áne, qolıńa gúl pitsin!
—Endi «Dásnama» degen bar.
«Dás» degen sóz — bul kitabıy tilde «qol» degen sóz, «dás» degen sóz «birinshi» degen sóz, «dás» degen sóz «qolǵa alǵan» degen sóz, «dás» degen sóz eń birinshi «alo», (aǵla, ayrıqsha) degen sóz, biraq ol namanı, qaraqalpaq namasınıń ishindegi, tap men ózim
júdá jaqsı kóremen usı namanı, sazlardıń ishindegi patshası dep atawǵa boladı. Qáne, házir Genjebaydıń shertkenine qarań. Sherte alar ma eken, bilmedim. Eger shertse, bul namadan artıq nama joq! ( Saz shertiledi).
—Adamnıń kewilin oyatar namadá! Qayǵı, quwanısh. Ashıqlardıń kewlin qozǵaydı. Qanday adamnıń kewlin eritip jiberetuǵın nama-á?!
—Endi «Bes perde» degen nama bar. Bul «Bes perde» «Muhammes» namasına júdá jaqın, birge tuwǵan nama eski zamanda. Hár kim «Bes perde» menen «Muhammes»ti shertse, ol adam duwtardı sherte
aladı degen sóz. «Bes perde» degen bul aytım qosıǵı. Segiz buwınlı qosıqtı aytadı. Máselen, Berdaqtıń:
312
Kitap kórdim Músánnipten,
Sóz esittim ondalikta. Tilim sózimdi halitdan, Málim tamam qilǵan ekan. Ne yaxshi jamandı kórdim, Etti-sakkiz xandı kórdim.
Úsh túrli zamandı kórdim,
Músishap aynalǵan eken. Á yne seksen yashta ózim,
Bir kózim bar, joq bir kózim. Waqtım ótip, ketti házim,
Gúl japıraǵım solǵan eken.
Júregim dáryalap tastı, Dárya shıǵımǵa jol ashtı, Ólim qáwpi jaqınlastı, Tádbir etpek jalǵan eken.
Mine, usınday segiz buwınlı aytılatuǵın qosıqtıń naması.
Sol namanı házir aytpaydı-dá, biraq Genjebay shertedi házir. Kóreyik, qáne qalay shertedi? (Nama shalınadı).
—Qalay, jaray ma namalar?
—Házir Genjebay «Qırmızı» degen namaǵa shertedi.
«Qırmızı» degen sóz birinshi «qızıl» degen sóz. Ekinshi «altın» degen sóz. Úshinshi «Qırmızı» degen bir qızdıń ismi bolǵan.
Sol qızǵa Ájiniyaz shayır qosıq jazǵan:
Bir qız kórdim Islam shaxınıń elinde,
Bastan-ayaq shashbawları qırmızı.
Jáne bir «Qırmızı» degen qosıq, nama bar. Biraq, bul onnan
ózgeshe. Bul «Qırmızı» tek Moynaqta ǵana aytılatuǵın edi. Arzı baqsınıń «Qırmızısı». Arzı baqsı degen qattı sawatlı adam bolǵan. Buxarada Xiywada oqıǵan. Xiywa xanınıń toyların atqarǵan.Túrkmennen,qaraqalpaqtan,ózbektenshákirtlershıǵarǵan. Bul haqqında kóp sózler bar, házir ol haqqında aytpay-aq qoyayın. Sol «Qırmızı»nı Tilewmurat aǵa jaqsı atqaratuǵın edi. Onı Begim baqsı degen aytqan. Mine, Genjebay jas waqtınan saqlap qalǵan. Bul jerde tarqalmaǵan «Qırmızı» naması. Mine, Turǵanbay da bilmeytuǵın shıǵar sol varianttı.
313
Turǵanbay baqsı:
—Yaq.
—«Qırmızı» degen Moynaqta Arzı baqsınıń naması.
Moynaqta saqlanıp qalǵan. Sol namanı házir Genjebay shertedi. (Duwtar shalınadı).
—Áne, bul endi Arzı baqsınıń naması eken.
—Xiywa xanınıń toylarına Arzı baqsı shaqırılǵan. Endi
Arzı baqsınıń sazın, sózin esitkenler túni menen tańnıń atqanın bilmey qaladı eken. Tań atqanda hámme namaz oqıydı. Arzı baqsı da qosılıp namaz oqıydı. Xan aytadı eken, «Sonsha namanı bileseń, búlbil qondırasań, Arzı baqsı qaraqalpaq. Endi seniń qolıńa gúl tússin» depti.
Sonda xannıń bir wáziri aytıptı:
— Hámme nárseni, búlbildiń de sestin, torǵaydıń da sestin sherte bereseń. Hámme nárseni qudaytala bergen eken. Endi xannıń namaz oqıwǵa keletuǵın jerinen bir shertpeyseń be? — depti. Sonda Arzı baqsı «Xangeldi» — xan keldi degen namanı shertken eken. «Xangeldi» namasın xan jolda júrgende, kelgende, jolǵa shıqqanda shertedi eken. Tań atar gezde shıǵadı eken xan. Sonlıqtan tań atarda shertilgen. Áne, sol namanı Genjebay sherte ala ma eken? (Duwtar shertiledi).
—Qanday jaqsı-a. Áne, tań atıp kiyatır!
—Endi «Ínjılma» degen nama bar. Bul da Arzı baqsınıń
naması.
Tilewmurat aǵa aytatuǵın edi, «Sonda Yusup penen Axmet zindanǵa túsip qalǵanında, ol jurtlarda qaraqalpaqtıń bir qızı
burınnan túsken eken-dá tutqın bolıp. Yusup penen Axmetti esitip, izlep kelip, zindanǵa túsip jatqanda solarǵa tamaq berip turadı eken-dá. Sonda qız:
— Men náyláyin Yusup aǵa, bálentdur tawlarım meniń,
Q ızıl basqa bolıp sawda, ayrıdur qollarım meniń, — dep aytatuǵın sózi bardá, sonı Tilewmurat aǵa jaqsı aytatuǵın edi.
Arzı baqsıdan alǵan nama eken (Duwtar shertiledi).
— Atım Niyaz, ózim qáste, Búlbilmen, sózim qápeste» deydi-aw, baybay: Biziń qaraqalpaq xalqı sawatlı bolǵan ǵoy. Medrese bolǵan, hár awılda, mektep bolǵan. Kitaplar degen kóp edi. Kitaplı
314
el bolǵan. Órtegenin bizler kórdik. Kóp nársemizdi joq etti ǵoy biziń, zergerge deyin qamadı.
Al, endi bizde úsh dialekt bar. Qıpshaq dialektinde «Sháryar», «Shorabatır», «Edige» dástanları mıń jıl burın jazılǵan bolsa
da házir biziń xalqımızǵa túsinikli.
Ekinshi dialekti bul shaǵatay dialekti deydi, bul gileń qaraqalpaqtaǵı qıssalar. Onnan keyin Ayapbergenniń qosıqları. Máselen, bir qızdı maqtaǵan qosıǵın alayıq. Ayapbergenniń:
Tárip etsem bir hásemdi,
Bul jáhánge kelilmishdur,
Atın sorasań Gúlhásendi,
Xalıqqa parqı bilinmishdur.
Kirpigi oq, qashı kaman,
Gúl yuzinde mahitaban.
Júzlerinde hinji marjan,
Qatar-qatar dizilmishdur.
Hilal aydek qálem qashı,
Iynin jabar súmbil shashı. Shashbawında gáwhar tashı,
Úshten tallap órilmishdur.
Jolǵa shıqsa besh-on qızlar,
Almadayın qızıl júzler.
Aydıń qashıda yulduzlar,
Tánha ózi kórinmishdur.
Mine, sol Shaǵatay dialekti dep ataladı.
Onnan keyin «Gárip ashıq», «Shahsánem», «Bázirgen», «Góruǵlı»
— bular oguz dialekti dep ataladı. Máselen, bir alımnıń jazǵanın da bar, burınǵı Vizantiya mámleketi qulaǵannan keyin eki mámleket payda boldı. Osmanıy, Danıshmanıy degen. Sonda biziń qıpshaqlar, qaraqalpaqlar Danıshmanıy degen mámlekettiń qarawında bolıp, sonda oǵuz dialektine jaqın dástanlar dóregen eken. Sol «Bázirgen», «Gárip ashıq», «Góruǵlı», «Sayatxan Hámra» sıyaqlı dástanlar. Bul úsh dialekt tilinde jazılǵan.
Hesh xalıqta joq biziń xalıqtaǵıday úsh dialekt. Bul biziń qaraqalpaqtıń sawatlı bolǵanın kórsetedi. Mine, sonıń birewi
«Adıńnan» degen. «Adıńnan» degen «atıńnan» degen sóz. Oǵuz
315
dialektinde aytılǵan. Sonday jaqsı kóretuǵın qızdı, «seniń atıńnıń ózi maǵan quwat» degeni. Sol qızdıń atın aytıwdıń
ózi quwanısh, «atıńnan aynalayın» degen sóz ǵoy. Bul qaraqalpaqtıń eski namalarınan biri. Sonı Genjebay qalay atqaradı eken, kóremiz. (Nama ùalınadı).
—Raxmet. Endi ne shertedi ekenseń?
—Onnan keyin «Náyle» degen qosıqtı aytatuǵın edi. Bul da
Arzı baqsınıń qosıǵı. Bul biraq, nama emes, aytım qosıǵı. Sol
Genjebay arqalı taraldı biziń Qaraqalpaqstanǵa. Biraq, Genjebayǵa ayt demeymen, ol adam biledi. Sonıń namasınıń súlderin kórsetip shertip kórsin. (Saz shertiledi).
— Qanday jaqsı ǵayrı naǵısh nama! Bunıń hámmesi Arzı baqsınıń namaları. Sonı Tilewmurat aǵa atqaratuǵın edi.
Endi Inaq degen adam patshadan da zor bolǵan eken. Jańaǵı sarayǵa barǵanda «Xangeldi» degen namanı shertedi eken. Ol waqıtta Muhammed Inaq xannıń úlken wáziri edi. Onıń Berdaqqa aytqan sózi bar:
Aytsam patshalardıń wáziyri zamin,
Ol Inaq Muhammad ámin
Omar kibi ádalatlı.
Doslar gúnahın keshirdi,
Shımannıń otın óshirdi.
Jámshiydti kóklerge kóshirdi,
Jańlay ber túrkmeni dárbent.
Sonda:
— Bir sıy bermeysiz be, Muhammed Inaqqa bir nama aytpaysız ba? — degende, Arzı baqsı «Sıyperde» — sıy perde — duwtardıń perdesinen, tarınan sıylıq degen namanı aytıptı sıylıq ushın.
Muhammed Ámin Inaqqa sonı sıylıqqa tartqan naması eken Arzı baqsınıń. Endi házir Genjebay sonı sherte ala ma eken, kóreyik. (Duwtar shalınadı).
— Endi qaraqalpaqtıń bir jay naması «Qızlar úyge kir» degen jigitlerdiń házili hám jarasıqlı nama. (Saz shertiledi).
Házir endi «Nalısh» degen nama. «Nalısh» degen sóz «muńlı» degen sóz. Ol endi «árman etiw», «qayǵırıw» degen sóz. Máselen, qaraqalpaqta Bázirgen degen dástan bar. Waqıyası, Bázirgen degen
menen Góruǵlı dos boladı, Góruǵlı jortaǵa dos bolǵan eken,
Bázirgendi óltiredi. Sonnan Aysultan qız aǵasın izlep keledi. Aǵasınıń ólgenin bilmey, «Aǵam qayaqqa ketti?» — dep qayǵırıp júdá bir muńlı namada aytqanı sol «Nalısh»ı. (Duwtar bir-eki perdeni basadı).
—Qaraqalpaq xalqınıń jaqsı namasınıń bir samalı keldi! (Saz shertiledi).
—Áne, usınday namalar bar qaraqalpaqta! Bul óz aldına sonday
original nama. Bul qazaqtıń da, ózbektiń de, túrkmenniń de namalarına usamaydı. Eń áyyemgi qaraqalpaqlardıń namaları mine usınday bolıp keledi.
1989-jıl, Nókis.
(Magnitofonnan jazıp alındı)
Akademik Sabır Kamalovtıń usı sáwbetti tıńlap jazǵanı:
MAZMUNÍ |
|
Shayır haqqında sóz ................................................................ |
3 |
I. DÚNYA BASTA HÁMME USHÍN QURÍLDÍ!........................ |
7 |
ADAM KELER, KETER DÚRKIN HÁM DÚRKIN............................. |
9 |
ÁDEBIYAT SABAQLARÍN BAYQAAN ........................................... |
12 |
BUL DÚNYANÍŃ ATQAN JAQTÍ TAŃÍ DA ............................... |
12 |
GÓNERMEYDI ELGE ETKEN JAQSÍLÍQ .................................. |
17 |
DÚNYA BASTA HÁMME USHÍN QURÍLDÍ!.. ..............................18 |
|
EGIN TÁRBIYASÍ BASTAN BOLADÍ!.. ..........................................19 |
|
JAQSÍNÍŃ ÚYINDE TOYDAY TAMASHA................................. |
20 |
ISHKI SÍRDÍ AŃLAMAYDÍ HÁR KISI... ................................ |
23 |
KÚNNIŃ NURÍ JERGE ASHÍQ PÁRMANA ................................ |
24 |
Q UYASH SENI BALALÍQTAN ÚLKEYTER...................................... |
26 |
MUHABBAT QARAMAS ÚLKENGE, JASQA... .................................. |
27 |
NAǴÍZ SHAYÍR KEM BOLMAYDÍ PATSHADAN ....................... |
29 |
OPALÍ DOS ........................................................................................ |
30 |
Ó ZIŃ EMES, JURT ÓLSHEYDI BAHAŃDÍ .................................. |
30 |
SABÍRLÍLÍQ — JAQSÍLÍQTÍŃ NÍSHANÍ........................ |
31 |
TEK SULÍWLÍQ — MÁZI BETTIŃ BOYAWÍ ............................... |
32 |
UYASÍNAN QUS TA SEZIM ALADÍ............................................... |
34 |
ÚZILSE GÚL QALAR, SARǴAYÍP SOLÍP... ................................. |
35 |
WAQÍT ÓTIP ATÍR SUWDAY AǴÍLÍP....................................... |
36 |
«XOSH KELDIŃ!» DEP QOL BÍLǴAYDÍ ǴARRÍLÍQ................ |
36 |
HAQ SÓZ AYTSAŃ HESH ABÍRAY TÚSPEYDI........................... |
36 |
SHÍNLÍQ — ALTÍN, JAYNAP TURAR NUR BOLÍP!................ |
39 |
II. KÓK GÚMBEZLI KEŃ JÁHÁNNIŃ ISHINDE................... |
41 |
AQ KÚNIM .......................................................................................... |
43 |
MÁRTEBENIŃ GILTIN IZLE XALÍQTAN ................................ |
45 |
TARIYX ................................................................................................ |
46 |
KÓK GÚMBEZLI KEŃ JÁHÁNNIŃ ISHINDE ........................... |
47 |
ÓRLETTI ÓMIRDIŃ EPKINI...................................................... |
48 |
AŃLADÍM............................................................................................ |
49 |
HÁR KÚNINDE BIR MÍSQALDAN AWÍRLAP... ........................ |
50 |
ÓMIRDIŃ DE BÁHÁR, JAZÍ, QÍSÍ BAR..................................... |
51 |
BÁHÁRDE GÚL... .................................................................................. |
52 |
JAQSÍLÍQTA ................................................................................... |
53 |
GÁWHÁR JÚREK .................................................................................. |
54 |
MÍŃ JÍLLARǴÍ USHQÍR JÚREK SÍRLARÍN... .................... |
55 |
ÁDILLIKTIŃ TÍMSALÍ .............................................................. |
56 |
BASSHÍ BOLSAŃ ELIŃNIŃ AǴASÍ BOL... ............................... |
57 |
TÚP SAǴA ............................................................................................. |
58 |
Q UWANÍSH PENEN UWAYÍM ........................................................ |
59 |
DANALÍQTÍŃ NÍSHANÍ .............................................................. |
60 |
PÁK MUHABBAT ................................................................................. |
61 |
SAWLÍQ QÁDIRIN .......................................................................... |
62 |
HESH KIM BILMES... ....................................................................... |
63 |
ÓMIRIMNIŃ HÁR KÚNI................................................................ |
64 |
III. ASAW ARAL AYDÍNÍNDA, MOYNAQTA!.. |
|
EL BARMEKEN MENIŃ TUWǴAN JERIMDEY!.. .............. 65 |
|
TOLQÍNDA.......................................................................................... |
67 |
MOYNAQTA ......................................................................................... |
69 |
TEŃIZ JAǴASÍNDA ........................................................................ |
72 |
BALÍQSHÍLAR QOSÍǴÍ ................................................................ |
74 |
BALÍQSHÍǴA..................................................................................... |
.76 |
MIYNET BÁHÁRI ............................................................................. |
78 |
JAZǴÍ KESH ....................................................................................... |
81 |
ELGE QUWAT, BAQ DÁRYA ................................................................. |
82 |
HAǴLAYBERGEY JÁYHÚNIM! ....................................................... |
83 |
Á MIWDÁRYA ....................................................................................... |
84 |
BIZGE KEL........................................................................................... |
87 |
TEŃIZ BENEN KÓP OYNAMAŃ..................................................... |
88 |
KÓRGEN ISTI ETTIK BAYAN .......................................................... |
90 |
1. ARALÍM ............................................................................................ |
93 |
2. TOLQÍNÍŃDÍ JÁNE TUWLAT, SARQÍMA!............................ |
95 |
WATAN USÍ BOLSA, QAYDA KÓSHEMIZ?... ................................. |
97 |
ESKEN SAMAL KETER ELE BASÍLÍP........................................ |
98 |
IV. KEŃ MÁKANLÍ QARAQALPAQ AT QALDÍ ........................ |
99 |
ÓZ ÚYIM.............................................................................................. |
101 |
QARAQALPAQ AT QALDÍ ................................................................ |
102 |
QARAQALPAQ BOLǴALÍ.................................................................. |
103 |
NÓKISIM ........................................................................................... |
105 |
Q ARATAW .............................................................................................. |
106 |
TOPÍRAQ QALA ................................................................................. |
107 |
Á PSANAǴA TOLÍ DALA................................................................... |
108 |
V. DÚNYANÍŃ TETIGI SENIŃ QOLÍŃDA ........................... |
109 |
DOSLÍQ — JÁHÁN SÁRDARÍ ...................................................... |
11 |
ADAMZAT .............................................................................................. |
112 |
JAN ÓZ SÍRÍN TIL ARQALÍ TERBETKEN .............................. |
113 |
XALÍQ TILEGI ................................................................................. |
114 |
BIZIŃ URAN....................................................................................... |
115 |
JAN AǴAM KETTIŃ, KELMEDIŃ!.. ..............................................117 |
|
BIZIŃ KÚSH........................................................................................ |
119 |
ARMIYA .................................................................................................. |
120 |
SAǴÍNÍSH .......................................................................................... |
122 |
ANAJAN ............................................................................................... |
123 |
ULÍ RUM, QÍZÍ KETKEN QÍRÍMA ......................................... |
124 |
SHOLPANǴA SAPAR........................................................................... |
125 |
VI. ÓMIR SENI SHALQÍTADÍ, TUSAYDÍ............................ |
127 |
Ó MIRIMNIŃ LIRIKASÍNAN .................................................... |
129 |
Ó MIR JÍRÍ ...................................................................................... |
133 |
ANA ........................................................................................................ |
135 |
MÍS QUMAN ...................................................................................... |
137 |
DUWTAR MENIŃ SHÍN JOLDASÍM............................................ |
139 |
URPAQLARÍM — QANATÍM .......................................................... |
140 |
ÚY QASÍNDA SARÍ TAL................................................................. |
141 |
BALALÍ ÚY BAZAR ............................................................................ |
143 |
HÁSEM NÁRSE BAR MA, SIRÁ BALADAN?! ................................. |
145 |
RAXMET ................................................................................................ |
146 |
BUYÍM TOZSA... ................................................................................ |
147 |
KÚYEW EMES, UL EDIŃ... ................................................................ |
148 |
JÚREGIM SOAN BERILGEN ........................................................ |
149 |
QUT-BEREKET TATÍWLÍQTAN TUWADÍ..................................... |
150 |
ESKE ALÍW ......................................................................................... |
151 |
AQSHAMÍ OY ................................................................................... |
152 |
ATLAR.................................................................................................... |
153 |
ÍRZALASÍW SÓZI ............................................................................ |
156 |
VII. DIYDARÍŃ SENIŃ... ....................................................... |
157 |
SHÍMBAYLÍ QÍZ ............................................................................. |
159 |
GÚL.................................................................................................. |
.......164 |
INSANIYAT — SÁN-SAWLATÍ JER-KÓKTIŃ ........................... |
165 |
SULÍWLÍQ ......................................................................................... |
166 |
SEZBEDIM MEN JÚREK TILSIMIN......................................... |
168 |
DIYDARÍŃ SENIŃ.......................................................................... |
169 |