Tilewbergen Jumamuratov - Aralga keldim oralip

TILEWBERGENNIŃ QAZAQ SHAYÍRÍ KENEN ÁZIRBAEV

PENEN SÓYLESKENLERINEN

Delegaciya quramındaǵı — Xaliyma Nasırova, Klara Yusupova,

Bahram Máwlenov, Ergash Yuldashev kibi ózbek kórkem óner

ǵayratkerleriniń atqarıwları hámmeni tańlandıradı. Qazaq aqını Kenen Ázirbaev «bárekella» dep súysinip turıp, Tilewbergennen:

— Biziń kórkem óner sheberlerimizdiń atqarǵanları da sizlerge unadı ma? — dep soraydı.

Sonda Tilewbergen:

Keń saxnada kórip qazaq bawırdı,

Tınıshsızlıq aldı mennen sabırdı.

Qarıybulla, Rozalar sayrasa,

Erteńine alaqanım awırdı,

—dep irkilmey juwap beredi.

Bunnan soń Kenen Ázirbaev:

— Siziń jaqta bizlerdi bile me? — dep soraptı.

Sonda Tilewbergenniń juwabı:

Kim bilmeydi qart aqın Kenenimdi Kóp esittim ánińdi, óleńińdi,

Nókistiń radiosı jańǵırtıp tur,

«Aram qatqır kók sholaq» degenińdi.

Shınında da, radiodan dombıra menen aytılatuǵın usı qosıq usınday naqıratın qaytalap, turaqlı jańǵırıp turatuǵın edi.

Shayır jáne juwabın jalǵap:

Ǵabiden aǵamızdıń sózi qaymaq,

Q unıqtı sherbetine awıl-aymaq.

Abdulla, Tayır, Ǵaliy kitap jazsa,

Oqıydı qaraqalpaq alaqaylap.

Eńbekte Qajımuqanday palwan qazaq,

Ayqasta jaw júregin jarǵan qazaq,

301

Birjanday Kókshetawda án shırqasa,

Dabılı Baysın elge barǵan qazaq!

— dep juwap beredi.

Bunnan soń aqın Kenen Ázirbaev shayırdan kewli tolıp, oǵan juwap qaytarǵan:

Tilewbergen balama,

Seniń asıl sózderiń,

Júregimnen qala ma?

Bizińdey qart atańdı,

Sen de bólek sanama.

Watan sherik, jerim bir,

Kelip turıń araǵa.

Barsań duway sálem de,

Jiydeli-Baysın jerinde,

Qońırattıń elinde,

Awılıń men qalaǵa.

302

QÁLEMLES DOSLAR

TILEWBERGENNIŃ SÍRBAY MÁWLENOV PENEN

HÁZILLESKENLERINEN

Sırbay Máwlenov:

— Qaraqalpaq shayırı Tilewbergen,

Shep ayaǵıń oń ayaqqa tirew bergen,

Aqındıqqa qalay sen buǵaw saldıń,

Óziń bir tiri jansıń, júdew kelgen?!

Tilewbergen Jumamuratov:

— Assalawma áleykum, Sırbay jora, Óziń bir jazıwshısań dırday, jora.

Shayırǵa kúsh emes, júrek kerek,

Sóz benen de jeńemen, urmay jora!

(Aytıs tekstleri tolıq tabılmaǵan)

Sırbay:

— Aralǵa eki dárya, Birge barıp quyǵanday,

Meniń de dosım gewdemde, Eki júrek turǵanday.

Tilewbergen:

— Qálemles bir jas shayır Sırbay qurbım, Kórgende kewliń tolar dırday turqın.

Sırekeń osı egiz júrek penen, Balalatar óleńniń otız-qırqın.

303

QAZAQ SHAYÍRLARÍNÍŃ BAYRAM MIYMANLARÍNA

DOSLÍQ HÁZILLERI

Aybekke

Ayt meylińiz aspanda Ay dep, Á ziz miyman Muwsa Aybek.

Kóktegi ayday kúlim qaqqan, Romanı kópke jaqqan.

Xamid Ǵulamǵa

Saxna tolıp ketti sawǵalarǵa,

Kitaptan artıq sirá sıylıq bar ma?

Xamid ­ulam tapsırǵan bul kitaplar,

Toǵanaq bolar edi on bes narǵa.

Tilewbergenge

Tókpe jırdıń jas búlbili,

Lashınday ushıp kelgen,

Qaraqalpaqtıń qanatlı ulı,

Ushqır shayır Tilewbergen!

XXX

Keshir doslar, házilim bolsa qattı,

Dizginsizlew jibersem asaw attı.

Hesh kúshtiń suwıtıwǵa háli kelmes,

Júrektiń tórindegi muhabbattı.

XXX

Tilewbergen shayırdıń Qazaqstandaǵı «shabıt egewi» kúshli bolıp, ilham inerciyası teginlikte toqtamaydı, qaytarsın samolyotta da dawam etedi:

Qarańǵıda ushqanbız, tań da attı,

Samolyot bulttı súzip zuwlar qattı.

Kórgenim Qazaqstan jerlerinde,

Dizilip kóz aldımnan ótip jattı.

304

...Taǵı da men oyladım Nókisimdi,

Keń, jaylaw «Aq altın»lı egisimdi. Á miwdárya boyında sheshek atqan,

Shalǵın jer, paldan tatlı jemisimdi.

Samolyot sháhárime jetip bardı, Á lbette, men emespen dostan jarlı,

Kútip alıp, súyisip, qushaqlasıp, Jańbırday jawdıradı sorawlardı.

Aytarı: — Sábit saw ma, Ǵabit saw ma?

—Mindiń be Esik kólde biyik tawǵa?

—Tuwısqan Qazaqstan elatınan,

Ákeldiń biziń jaqqa qanday sawǵa?!

— Almatını Nókiske keldim alıp, — Dep basladım, sózimdi tıńlap xalıq —

Eger de ol qayda dep aytsa birew, Muhabbat sandıǵına qoydım salıp!

1962-jıl may.

Nókis — Tashkent— Alma-ata.

305

JAZÍWSHÍLAR AWQAMÍNDA

Jazıwshılar awqamınıń baslıǵı Marat Nurmuxammedov basqa jumısqa ótip, ornına biraz waqıt baslıq saylanbay, mákemede xojasızlıq húkim súrip turadı. Sondaǵı Tilewbergenniń aytqanı:

Kelgendi kim qabıllaydı,

Sekretar tabılmaydı.

Konsultantqa «otır» dese,

Partshólkemge baǵınbaydı.

Pechlerge ot jaǵılmaydı,

Qapıları jabılmaydı.

Predsedatel bolmaǵan soń,

Hesh kim usta shaqırmaydı.

Kadr degen qapılmaydı, Q armıs kelip taqıldaydı,

«Seni saylaw kerek» desek, Basın iyzep maqullaydı.

«Káttalar» hesh gáp urmaydı, Kóp aytamız «yapırmaydı»,

Bul awhaldan qutılar kún, Endi qashan jaqınlaydı?!

1960-jıl.

306

Sazdıń parqın alǵır júrek ańlaydı!...

Órtekedey oynaqshıydı barmaǵı, Hár namanıń onsan túrli salmaǵı.

Bilgenlerge álwan túrli sırı bar, Duwtarda shertilgen hár bir namanıń.

Onda esitiler tulpar shabısı,

Teńizdiń tolqını, dárya aǵısı.

Adamlardıń qayǵı menen shadlıǵı, Toǵay shuwıldısı, quslar dawısı.

Túsingenge bárin aytıp berip tur, Genjebaydıń duwtarınıń tarları.

Jurt hesh waqta gózzallıqqa qanbaydı.

308

SAZDÍŃ PARQÍN ALǴÍR JÚREK AŃLAYDÍ

Genjebay baqsı shertken namalar haqqında Tilewbergen shayırdıń aytqan maǵlıwmatları

Tilewbergen:

— Genjebay biziń menen awıllas, Moynaq rayonınıń «Mádeli» awılında tuwılǵan. Genjebaydı jasınan bilemen.

Baqsıshılıq onıń ata kásibi. Ákesi Tilewmurat aǵa baqsı boldı.

Tilewmurat aǵanıń úlken balası Qazaqbay da júdá sazende edi, biraq qosıq aytpaytuǵın edi. Ol armiyaǵa ketip qaytıp kelmedi. Onnan sońǵı Dáwletbay degen qosıq aytatuǵın, saz shertetuǵın jigit edi. Parshagúl degen apası bar edi, qızdan bolǵan sazendeni sonda kórip edik. Genjebay sonda jas bala edi domalanıp júrgen.

Biziń elde sazendeler kóp boldı. Dáwletalı, Súnnetulla,

Q utlımurat solaqay degen sazendeler boldı. Solardı Genjebay kóre qaldı.

Házir endi, Genjebaydıń sazendeligi, dúnyada, Qaraqalpaqstanda, Aytjan baqsı, Genjebay baqsı ekewinen asqan sazende bolǵan emes. Eger Genjebaylar bolmaǵanda, biziń qaraqalpaqtıń sazı joq bolıp ketiw aldında turıp edi. Ol radiokomitetten, televidenieden ansambl dúzip, úyretip, óziniń ónerin tarqatıp

atır. Házir Genjebay «Popurri» degen namaǵa shertedi. «Popurri»

—bul shadlıq naması. (Saz shertiledi).

—Qaraqalpaq xalqı eń áyyemgi xalıq. Qaraqalpaqta, basqa tuwısqan xalıqlarǵa qaraǵanda, jırawlıq, baqsıshılıq júdá erte zamanlarda payda bolǵan. Máselen, «Nájebulan» degen dástanda baqsılıq haqqında gáp etedi. Basqa hesh xalıqta joq, baqsılıq haqqında gáp qılǵan, erte zamanlarda.

Mine, «Muhammes» degen nama bar. «Muqam» degen sóz. Bul «Muhalles» emes, «mess» dep aytadı túrki xalqında, «mess» degen

«bes» degen, «bes muqam» degen sóz. Bunı buzıp aytadı, «Muhalles» dep. Biraq, shınıda bul «Muhammes» — bes muqam, bes qaytaradı.

Máselen, Nawayıda bar,

Íshqı otıydın jismiy zarı, nátawanım órtedi — bir,

Q aysı jismiy zarıykim, ruwhı-ráwanım órtedi — eki,

Párde arazdın alıp, janı-jáhánim órtedi — úsh, Wahı otlı dáriyshın, janımanım órtediń — tórt,

Átáshin laǵlińdin aytıp, núkte janım órtediń — bes,

Órtediń, áy qátiriy, námáhriybanım órtediń.

309

Al, endi bul «Muhammes» júdá eski zamanlardan, mıń jıllar, eki mıń jıllar burın shıqqan naması dep aytıwǵa boladı. Usı waqıtqa shekem saqlanıp keldi. Bul bir nama emes. Bunıń ózi bir neshege bólinedi. Arzı baqsı aytqan eken, «Muhammes»tiń jeti naması bar dep. «Muhammes» penen «Bes perde»ni kim úyrense, ol

adam sazende shın úyrense degen eken. Sol «Muhammes»tiń namasınınń túrlerin Genjebay házir shertip beredi. (Saz shertiledi).

— Házir qaraqalpaqtıń «Jamanshıǵanaq» namasın shertedi, bul da arqa rayonlarda tarqalǵan. Jıqqınǵa kúshi jetpegen jaǵıs jamanshıǵanaq. Ámiwdáryanıń qattı aǵısları bolatuǵın edi, sonnan túsip ketip, shıqqan jigittiń táǵdirin kórsetedi. Suwǵa batıp-shúmip, aǵıstan ótip, aǵıstı jeńip, bılay júrip, bılay

ótip, sol aǵısta gúresken ómirin, aman-esen dáryadan shıqqan kórinislerdi sazdıń tili bayanlaydı. (Saz shertiledi).

— Endi «Xojabaǵman» naması.

Q araqalpaq xalqı eń áyyemgi xalıq. Kópten azayǵan xalıq.

Tariyxshılar aytadı, qarqalpaq xalqın — azar mámleketi, pecheneg mámleketi, altın orda, sol zamanlarda úlken xalıq bolǵan. Bara-bara azayǵan, azaysa da 1722-jılǵı hújjette Rossiya tariyxında, «mıń-mıńlaǵan túye aydaǵan qaraqalpaqtıń kárwanları Rossiyaǵa da keletuǵın edi» degen. Demek, ol waqıtları qaraqalpaqtıń kárwanları basqa ellerge barıp turǵan bolıwı kerek. Greciyaǵa da barıp turǵan qaraqalpaqlardıń kárwanları. Biraq, sol zamanda Rossiya menen qatnas jasaǵanı ushın Orta Aziyadaǵı basqa xanlıqlar qaraqalpaqqa topılıs jasadı. Máselen, Jongar xanlıǵı, Buxara xanlıǵı, Qoqand xanlıǵı, Xiywa xanlıǵı hámmesi

de sol basqa xalıqlar menen qatnas jasaǵanı ushın biziń xalıqqa topılıs jasadı. Qırıp taslaǵan waqıtları da boldı. Sonıń biri

«Bozataw» waqıyası. Xiywa xanı barıp, Bozatawǵa Irannan ásker alıp kelip, Moynaqtıń qasındaǵı «Bozataw»ǵa Molla Pirim degen jigittiń basshılıǵında qorǵan salǵanda, sonı qırıp taslaǵan.

Topılıs jasaǵanda hámme waqıtta, qızların-jigitlerin alıp ketetuǵın edi. Alıp ketip Awǵanstanǵa, Iranǵa, Irakqa aparıp satadı. Sonda Ájiniyaz shayırdıń jazǵanı:

Qara kóz, qıpsha bel qız bilán jawan,

Yuzlari gúl kibi, kózlári mástan,

310