Tilewbergen Jumamuratov - Aralga keldim oralip

Bul aytılǵan aqımaqtıń sózi shıǵar,

Elińniń dushpanına jaraw ushın.

Xalqıńnıń júrekteri ashıq eken,

Uzaqtan kelgen barlıq qonaq ushın.

Qaraqalpaq elińniń erligi kóp,

Aytqan menen tawsılmas sanaw ushın.

Túrkstan men Aqmeshit, Qızılqala,

Burında bolǵan deydi sizdiń qala.

Qızılqala ishinde Qaraqalpaq, Bolıptı-ay Jumaǵulday batır bala,

Minekey ol da seniń babalarıń,

Q ıs ótse kórseteyin barsań jazın.

Sol Jumaǵul sheyit bop soǵıstarda, Q almaqtan alıp bergen eldiń arın. Írzaqul degen jerde molası bar,

Q asında munarlanǵan qalası bar,

Altın-kúmis, mıs penen qola shıǵar.

Molasınan ótkende toqtalamız,

Taǵzım etip árwaǵınan saqtanamız,

Qaraqalpaq batırdıń bawırı dep,

Siz túge qazaqtar da maqtanamız.

(Aytıs tekstleri tolıq tabılmaǵan)

(Teksttiń izi joytılǵan).

Úmbetalınıń xat penen jazılǵan juwaplarınıń biri

Xat jazaman men arnap,

Tileybergen qaraǵım, Íqbalıń júrip bul kúnde,

Árkimnen artıq talabıń. Sen bolmasań qızbaydı,

Aqqumda meniń bazarım,

Qay waqıtta xat jazsam,

291

Meńlibek edi shabarım.

Moynaqqa ketti seni dep, Xabarıńdı suradım. Aman esen keldiń be? Arımaytın aranım, Aytısıwǵa shama joq,

Kúshińdi bayqap qaradım. Aynalayın qaraǵım, Aldıńda bas uramın.

1932-jıl.

292

QAZAQTÍŃ AQÍNÍ SADÍQ QASÍMOVTÍŃ

TILEWBERGENGE XATÍ

Awılıńa izdep baramın.

«Aq biydayǵa» salamın...

— Aynalayın bawırım, Aytqanıń qanday jıllı edi.

Jan tartqan insan qawımın, Jaǵımlı netken jır edi. Shın súygen qazaq awılın, Aqpeyil qanday sır edi.

Qaraqalpaq, qazaqtıń,

Ádeti-ǵurpı bir edi. Aynalayın sózińnen,

Qaraqalpaq awılım,

Aynalayın, ózińnen!

Aynalayın, qawımım, Raylas tuwǵan kózińnen, Tilewbergen, qaraǵım,

Quttı bolsın qadamıń, Ístıq eken qalamıń,

Aman bolsam osı jaz, Awılıńa izdep baramın. «Aq biydayǵa» salamın. Eki ózenniń arnası, Shalqaysın shalqar Aralım!

Qushaǵı quttı teńizdey, Sen degende aǵanıń,

Aǵa jolı ár qashan,

Ármanın tapqan dalanıń. Aǵańmın degen bir aqın,

Almatılıq Barabin,

Ol da deydi: — «Baramın!»,

Árine, ertip alamın.

Osı jazda baramın. Ó zim izdep tabamın. Baramın,

293

Q áytsem de baramın!

Á zirshe qosh bol, qaraǵım!

16-may,1962-jıl,Almatı,

Dejnev 31,1.

Qosımsha:

Tilewbergenniń dilwarlıq, sheshenlik dańqın esitip, kúsh sınasıwǵa izlep kelgenler kóp bolǵan. Olardıń usınday xatları, sózleri, sonday-aq, ayırım eske túsiriwlerde bul haqqında maǵlıwmatlar bar. Lekin, tilekke qarsı, kópshilik aytıs tekstleri waqtında jazıp alınbaǵan.

294

«ROTORÍN SÍTÍP ALDÍ...»

1959-jıldıń qısı oǵırı suwıq bolǵan. Kólik kemtar waqıt, dekabr ayında Tilewbergen shayır xızmet saparı menen

Kegeylige baratuǵın bolıp, jolshıbay júk mashinasına minedi. Xalqabadta joldıń boyında suwıqqa tońıp, mashinaǵa «Toqtatıń» dep qol bılǵap turǵan eki kempirdi kóredi. Awıl bul jerge jaqın emes, uzaqtan gúwildep kiyatırǵan mashina sesti de esitilmeydi. Júk mashinasına úsh adam miniw qadaǵan ekenin bilse de, shayır shofyorǵa:

— Alıp keteyik, — deydi.

Kegeylige kirgen jerde avtoinspekciya xızmetkerleri toqtatadı. Olardıń biri Sáden degen jigit, biraz más eken, hesh kimdi tıńlamay, páteńge keltiredi. Kempirlerden «qáde» soraydı. «Meniń atımdı Sáden deydiler!» dep qopallanıp, mashinanıń rotorın alıp qoyadı.

Tilewbergen shayır hámmeni tınıshlandırıp, kempirlerdi

úyine jaqınlatıp, ózi jumısları boyınsha rayon basshılıǵına keledi. Ol jerde májilis bolıp atır eken. Shayır májiliste:

Kegeylige kelip edik,

Kirgen jerde kútip aldı.

Bizler mingen mashinanıń,

Rotorın sıtıp aldı.

«Meniń atım Sáden, — deydi — Men qorqaman neden! — deydi, —

Kegeylige kelgenlerden, Alatuǵın qádem» — deydi.

Ózi kútá shaqqan eken,

«Júz gramm»dı qaqqan eken.

«Eki kempir mingizdiń» dep,

Úlken gúna tapqan eken! — dep qosıqtı tókpeletip jiberedi.

(Tilekke qarsı, qosıq teksti tolıq saqlanbaǵan).

Rayon basshılıǵı sol jerge avtoinspekciya xızmetkerlerin shaqırtıp alıp, jumıs waqtında más halatta júrgenligi, qopallıǵı ushın Sáden GAI máselesin kún tártibine qoyadı. Shayırdıń adam mápine baylanıslı «qáteligi» inabatqa alınıp, onnan keshirim sorap, mashina rotorı iyesine qaytarıladı.

295

SOL WAQÍTTA JAZÍLDÍ BUL JÍR BASÍ!..

«Qazaqstan dápteri» dúrkini tariyxınan

1962-jılı may ayında Qazaqstanda ózbek ádebiyatı hám mádeniyatınıń on kúnligi ótkerilip, oǵan Ózbekstannıń ataqlı

sóz sheberleri - Aybek, ­afur ­ulam, Kamil Yashin, Xamid ­ulam, Mirtemir,Zulfiya,Sabır Abdulla,AleksandrUdalov, Qaraqalpaqstannan Abbaz Dabılov hám Tilewbergen Jumamuratovlar qatnasqan. Ádebiyatshılar,kórkemóner ǵayratkerleri,jámijigirmabeske shamalas adamnan ibarat delegaciya quramı «Tu — 104» samolyotinde Tashkentten Almatıǵa kelip túsedi.

Kútip alıw máresiminde doslar pikirlesip, Tilewbergen shayırǵa: «Jaqsı keldińiz be?», «Tez keldińiz be?» degendegi, shayırdıń juwabı:

— Tashkenttey shamshıraqtı kórip keldim, Júzimdi Almatıǵa berip keldim.

Elime barǵan qazaq alıp ketip, Júregimniń izinen erip keldim. Babam paqır túyede ayańlasa,

Men aspannıń aq bultın jarıp keldim!

x xx

Shayırdıń «Qazaqstan dápteri» qosıqlar ciklı - ómir izi, improvizaciya jemisi.

On kúnlik baslanıp, Abay atındaǵı teatrda Qazaqstan jazıwshılar awqamınıń birinshi xatkeri ­ábit Músirepov bayram saltanatın ashıp, Ózbekstan delegaciyasınıń basshısı Kamil Yashin xalıqlar doslıǵınıń tereń tamırları haqqında bayanat jasaydı. Ózbek shayırı ­afur ­ulam házilkesh insan, «Qazaq xalqınıń ullı toyı» qosıǵında qálemles dosı Sábit Muqanovtı shayırlıq jarısına shaqırıp, sózlerin:

... Qorabayir ellarini,

Poygalarda tarayman. Maqtanmayman chin aytganda, Bir chamalab qarayman, Aytishuvda Sabit bilan, Tortishuvga yarayman,

296

— dep baslay beredi. Doslıq ushırasıwlar quwanıshlı bayramǵa aylanǵan, bayram házil-dálkeksiz bolmaydı, arqalı talant kúsh sınasqandı táwir kóredi.Mushayra, askiya, aytıs kibi kúnlep sozılǵan sheshenlik dásme-dásinde jeńis pállesi birese oyaqqa, birese buyaqqa awıp, háwij alıp, ­afur ­ulam «bul qazaq aqınların bir jeńse, burınnan sońǵı aytıs ónerinde tabısqa erisip júrgen, qazaqtıń tilin de, jırın da jaqsı túsinetuǵın tókpe shayır Tilewbergenjan jeńer, — dep oylaydı. Biraq, Tilewbergenniń qazaq qálemlesleri menen jaqınlıǵın bilgenlikten, shákirtine sınay qaraydı. Ustazınıń tábizin ańlaǵan Tilewbergenniń oydı jalǵap aytqanı:

Assalawma áleykum, ­afur aǵa,

Tashkentim Almatıdan jaqın, aǵa.

Ara jaqın bolsa da jas úlkenge,

Húrmetlep sálem beriw maqul, aǵa.

Ǵafur aǵa, aman ba bala-shaǵa,

Bárimiz qızıǵamız tamashaǵa.

— Sábit penen aytıssam, dep edińiz,

Túsip qalıp júrmeyik arashaǵa!

Tilewbergenniń pát alıp, zıtqıwǵa sháy turǵan tarlanday, shabıtı shıńlanǵanın sezgen ­afur ­ulam:

— Al, Sákeden mat bolıp qalmayıq, kórsetiń ónerińizdi, — dep basın iyzeydi. Sonda Tilewbergen shayır mınaday qatarlar menen sheshenlik jarısına pát endiredi:

Qol qısıp qutlıqlawǵa batır eldi,

Óz aǵań — ózbek sheshen, aqın keldi,

Aybek, Xamid, Yashin, Sabır, Zulfiya bar,

Sábittiń házillesi ­afur keldi.

Jurt aytadı ­afurdı — Nawayı dep,

Tashkentli shayırlardıń aǵayı dep,

Men de ayttım Sábitti zamanında,

Sharıqlaǵan dáwirdiń Abayı dep.

Qazaqstanǵa kelgen dáslepki kúnnen-aq, hámme kórgen-bilgeni tókpe shayırdıń qıyalında qosıq bolıp, iyneniń kózindey sańlaq tapsa móldir sháshme kibi aspanǵa shapshıp atadı.

297

Sapardıń ekinshi kúninde miymanlar mingen «Volga» mashinası arqa shıǵısqa bet alǵan. Shayırdıń ózi usı kúndi bılay eslegen eken:

— Jaysań taw aralıǵındaǵı suwı móldiregen, aynalasın ormanlıq qaplaǵan kólge keldik. Bul Esik kól dep ataladı. Esik kóldiń kórkemligi adamnıń oyınan shıǵarlıq emes. Bul tásir shayır qıyalında qosıq qatarlarına aylanǵan:

— Kúndi súyip gúmbezlengen bulshıq shıń,

Órkesh-órkesh shoqmarınday urshıqtıń.

Alatawdıń búrkitindey sharıqlap,

Almatınıń aspanına bir shıqtım!

Erteńine delegaciya «Il—18» samolyotı menen Qaraǵandıǵa ushadı.

— Qaraǵandınıń sonshelli sulıw sháhár ekenin bilmeydi ekenbiz, — dep belgilegen shayır sol kúngi áhmiyetli tásiri hám oyı poeziya tilinde júzege shıqqan:

Áy, sulıwım, diydarıńa nur tolǵan,

Áy, jomartım, sıylıǵıńa qır tolǵan.

Seniń jaysań sıpatıńdı kórgende,

Shayırlardıń júregine jır tolǵan.

Delegaciyanı jazıwshı Ǵábit Músirepov hám húkimet adamınan

Serikbay Dúysenbaev basqarıp júrgen. Qazaq jazıwshıları ­aliy Ormanov, Juban Moldaǵalievlar da bar, hámmesi birge shaxtadaǵı kánshiler arasında boladı. Klubta shaxtyorlar qutlıqlaw sózlerin aytıp, miymanlarǵa ózleriniń fonarigi menen kaskaların sıylıqqa bergen.

— Baslarımızǵa kiyip, fonarikti uslaǵanımızda tap shaxtyorlarǵa usap qaldıq. Olar jerdiń tereńinen «qara altın» aqtarsa, bizler júregimizdiń tórinen solarday eńbek adamların jazıw ushın tásirli sózler tabıwımız kerek dep oyladım. Qala ortalıǵındaǵı keshki úlken saltanatlı jıynalısta Ǵafur Ǵulam, Zulfiya,Juban,Ǵafur — barlıǵımızózjırlarımızarqalıjúrek sezimlerimizdi bildirdik, — dep jazǵan edi edi sonda shayır bul kúnlerdi eslep. Oyı menen sózi, oylaǵanı menen orınlaǵanı bir, waqıya tap sol qálpinde qosıqqa túsedi:

298

Jer qatlamın qaq jarıp,

Tússeń túbi jap-jarıq.

Jeti qabat jer astın,

Kórip qayttım men barıp.

Delegaciya arnawlı vagonǵa shıǵıp, Qazaqstannıń eń sulıw jerleriniń biri Kókshetawǵa baǵdarlanǵanda, poeziya mushayrası da pát alıp, Sábit Muqanov shabıttı egewleydi:

—Óz elin qay shayır da táriypleydi. Áydik shayır bolsań,

ózge jurttı da táriypley al, kórgeniń menen túygenińdi jırǵa

sal degen, Qazaqtıń jeriniń keńligin, eliniń keńligin táriypleńizshi, estelik qalsın, — dep ideya taslaydı.

­ Ǵafur Ǵulam:

—Tilewbergenjan házirden-aq, jır bulaǵın tastıradı, — dep juwap beredi. Soń shákirtine qarap:

—Kórgen-túygenińizdi «anaqanı kórdim, mınaqanı kórdim»

dep táriypley beriń, shayır bolsańız, alıp ketesiz, — dep násiyatlaydı. Sondaǵı poezd qozǵalıwdan Tilewbergenniń poezdı táriypley ketkeni:

Sekirmey, yaki tuwlamay,

Demin shashtı buwraday.

Shapshıdı kókke tútini,

Shıyratılıp shuwdaday.

Jolbarıstay aqırdı,

Barabanday taqıldı.

Qaq jarıp hawa teńizin,

Quyınday alǵa atıldı!

Bunnan soń, hátteki «poezd sharshap talsa da, entigip demin alsa da», «jer tanabın quwırıp, julqınıp kelse de» tawsılmaytuǵın, «qus qanatın taldırǵan» qazaq jeriniń sheksizligin aytıp adaǵına jete almaydı:

Tawdan ótseń tegislik,

Egisten ótseń egislik,

Bulttay dúrkin mal kórseń,

Aldıńnan shıǵar jemislik.

299

...Topıraǵı altın aymaqqa, Súysinip kewlim toymaqta.

Bul ne degen keń jáhán, Oy-hoy! — Shegarası qay jaqta?!

«Qazaqtıń baw ústine kósilgen tawların», «arqanıń atı shuwlı keń dalasın», «gúl jaynaǵan baǵların», «jer qatlamın qaq jarıp islep atırǵan shaxtyorlardı, jer astı qazılma baylıqların»,

«ormannıń erkin ósken erkeleri — qulan, kiyiklerin», «kater júzgen terbetile» teńizin, dáryasın, erteń úlken keleshek kútip turǵan Aqmola sháháriniń ornı (Házirgi Astana) — búginshe

«tek torǵay shırıldaǵan quldıraǵan qula dúz»ine shekem qaldırmay, bárine yoshlı qosıqların qarday boratadı. Táriyplemegen nársesi qalmaydı. Qálemleslerine de arnap qolma-qol qosıqlar shıǵaradı.

xxx

22-may kúni delegaciyanı Qazaqstannıń el basshısı Dinmuxammed Qonaev qabıllap, húrmet-izzetin bildiredi. 23-24-mayda eki xalıqtıń birgeliktegi ádebiyat talqılawında sol nárse málim boladı, qazaq, ózbek shayırlarınıń arasında tásirlerden eń kóp

jır bulaǵın tastırǵan, poeziyalıq qalqa aytısta dárpenbegen shayır Tilewbergen Jumamuratov eken! Sondaǵı onıń poetikalıq káramatı ele tillerde dástan bolıp júr.

Bul sapar — Mirtemirdiń: «Tilewbergen shayırǵa Alla taala ilham bergen» degen, ­afur ­ulamnıń: «Tilewbergen Jumamuratov

— ullı shayır» degen dańqlı bahaların berdi. Qaraqalpaqtıń

tókpe shayırlıǵı delegaciya jámáátin, miymanlardı da, mezbanlardı da lal qaldırǵan eken.

300