Tilewbergen Jumamuratov - Aralga keldim oralip

Mında kelgennen soń qaldım júre almay,

Jarıq dúnya, ay-dalanı kóre almay.

Biytaplıq, qapalıq-qosılıp bári,

Esim ketti ne ekenin bile almay.

Taǵı bir xat keldi Mátmurattan,

Jiberipti Allamurat qıyattan.

Awırıwdıń jartısın bólip aladı,

Anday-munday xabar kelse elattan.

Maǵanalı shiyrin sóziniń máni,

Qısqasha til menen aytayın anı,

Jası úlkenniń sózi mınaw tıńlasam,

Tómendegi jazǵanınıń mazmunı:

«Tilewbergen janım, inim, bawırım,

Bile almadıq nawqasıńnıń táwirin, Qayǵıramız, oylanamız, qáytemiz,

Bilmegen soń nawqasıńnıń awırın».

Jumamurat maqsım: — Sabır et, — deydi.

— Kelgennen soń aqırına jet, — deydi.

Íqlas penen men hám seni emleyin,

Q aranıp bir-eki ay, soń-soń ket, — deydi.

Sóytip sol sózine qarap jatırman, Q udayǵa sıyınıp men de otırman.

Saǵınıshlı, ǵárip Tilewbergenniń,

Ishtegi dúbewi janıp atırǵan.

1931-jıl.

281

«Jetkinshek» hám «Birlik» eli,

Márpet, Saǵıy, Jádigeri, Men bunda kelgennen beri, Q ızǵa tanıstırǵan emes.

Túsiremen abırayın,

Hámme jurtqa tanıtayın,

Qosıq jazıp qatırayın, Kimniń zorın bilmes eken!

Qız jeńgesi tanımadı, Aynaxanı mazaqladı,

Sóytip, maǵan qaramadı, Shayırdı ańlamas eken.

Muǵallimmen meniń ózim, «Gáziyt»ke de shıqqan sózim,

Barlıǵın kórip tur kózim, Q ız-jigiti nadan eken.

Shayır bolıp atın jayǵan,

Muwsa ulı Kárimbayman, Qosıq jazıp qorqıtaman, Shayırlıqtı bilmes eken.

Tilewbergenniń juwabı

Men bilmeymen haslı-zatıń,

Joqarıdan kelgen jigit, Kárimbay ma ıras atıń,

Biziń jurtqa kúlgen jigit?

Payda joq kómpeygen urttan,

Esitemen seni sırttan,

Tap kelgendey basqa jurttan, Bizlerdi jat kórmeń, jigit.

Burınǵınıń jolın tutıp,

Otırıspada qızlar kútip, Waqtıńda tım-tırıs ketip, Sırttan sayıp kúlgen jigit.

283

Jaramaptı saǵan Moynaq, Sózleriń bar doynaq-doynaq.

Júripseń kim menen oynap, Taqım saldıń birden jigit.

Kórineseń sózge batır, Aytqanlarıń qotır-qotır,

Gáp tappasań tınısh otır, Taqırdan shóp tergen jigit.

Jádiger menen Márpetke,

Saǵıydulla, qızlar betke, Basqa da ǵoshshaq jigitke, Ayıp taǵıp ilgen jigit.

Q aydan taptıń shayırlıqtı, Tutısayıq bolsań mıqlı.

Biziń elat adamlıqtı,

Úyrenbeydi sennen, jigit.

Shayır bolsań, aytısayıq,

Bir-birewge qatısayıq, Sózdiń oǵın atısayıq, Bolsań eger mergen jigit.

Anda shawıp, mında shawıp,

Hár kimge bir jala jawıp,

«Qoyasań» dep bir qız tawıp,

Haqıń barma bergen, jigit?!

Sulıwlardı saǵan qıyıp,

Gáplessin dep qoyǵan jıyıp, Barıwdan qabaqtı úyip,

Hár muqamǵa dóngen jigit.

Saǵan payda oylaǵanda,

Túsinbeyseń oynaǵanǵa,

Ókpelepseń Aynaxanǵa,

Pámiń qayda, menmen jigit.

284

Hár nársege kerek tózim,

Jatıq bolsa aytqan sóziń,

Q arapayım bolsań óziń,

Orın berer tórden jigit.

Ádepsizlik — elge kúlgen,

Qoqańlamas halın bilgen.

Bolǵanlıqtan jasıń úlken,

Qattı aytpay júrmen, jigit.

Gápiń awır ǵarrı, jasqa,

Ó lemata hádden aspa! —

Biziń elge awız ashpa,

Degen Tilewbergen jigit.

1935-jıl.

285

TILEWBERGENNIŃ QAZAQ AQÍNÍ ÚMBETALÍ MENEN

AYTÍSLARÍNAN

«Sheber sóz esken jeldey burqırasın!..

Qazaq xalqınıń ullı aqını Úmbetalı Káribaev — (1889— 1 969) Jambıl rayonı «Sholaqkorǵan awılında tuwılǵan.

Súyinbay, Jambıl sıyaqlı kórkem sóz ustalarına shákirt túsip,

Jambıldıń aytıslarında qatnasqan, ózi de úlken aytıslarda sınalǵan kórkem sóz sheberi.

Qazaq xalqı talantlı perzentin qásterlep, onıń húrmetine estelikler, memorial muzey qurǵan.

Sadıq atamızdıń «Birden shıǵa shapqan shayır» degenindey, qaraqalpaq xalıq shayırı Tilewbergen Jumamuratov jaslıǵınan-

aq, usınday ullı kórkem sóz ustalarınıń itibarın tartıp, aytıslarda jeńilmey, olar tárepinen moyınlanǵan eken.

Olardan mısal keltiretuǵın bolsaq, Aral boylarınan shıqqan shayır Tilewbergenniń iláhiyda talantı, kórkem sóz aytısında jeńilmesligi tillerde dástan bolǵan.

Q azaq xalqınıń jırshı aqını Úmbetáli Káribaev qazaq, qaraqalpaq ellerin aralap, jır aytıp júredi eken. Tilewbergenniń shayırlıǵın esitip, Moynaqtıń «Aqqum» awılına izlep keledi.

—Men Sizdi kópshilikten shayır bala dep esitemen. Shayır bolsańız, ekewimiz aytısayıq, izimizde atlarımız qalsın, — deydi.

Bul waqıtları Tilewbergen ele shayırlıǵı tek awılında tanılǵan on bes jasar óspirim (hújjetten tısqarı anıq jası) Tilewbergen suwırıp salıp ayta beretuǵın áygili aqın eken. Sonnan, iybe saqladı ma, Tilewbergen:

—Men Siz benen aytıspayman, — dep juwap beredi.

Biraq, awıldıń xalqı: «Siz sol bala menen aytısıp kóriń.

Ózi kelisim menen aytıspasa, Siz onıń jan jerine tiyetuǵın

sóz benen ilip aytıń. Onnan keyin, ol da aytıstı dawam etip jiberedi» — dep qoymaǵan.

Usıǵan baylanıslı Úmbetalı ádeyi Tilewbergendi sóyleteyin dep, onıń jan jerine tiygendey sózlerden aytıp,

— Qaraqalpaqlar Xojaxmet Yassawiydiń shımıldıǵın urlap,

ǵarǵıs alǵan. Qaraqalpaqlardıń az bolıwı da sonnan. Usı gáptiń ıras ya ótirigin aytıp beriń, — deydi.

286

Aytıs baslanıp ketedi.

Mine, usı qubılıslardıń, xalıqlar arasında bala shayır hám úlken aqınnıń aytısınıń «kórkem sóz esken jeldey burqıraǵan» lebi ele de jańlap júr.

Tilekke qarsı, aytıs tekstleri tolıq emes. Bul aytıs tekstiniń biraz tolıqtırılıwı nda Qazaqstanl ı doslar ı mı zd ıń aytarlıqtay úlesi bar.

2014-jılı gúzde aqınnıń 125 jıllıǵı merekesi keńnen belgilenip, usı ánjuman tusında respublikalıq «Úsh qońır» gazetasınıń 17-oktyabr 2014-jılǵı sanında, sonday-aq, aqınnıń tuwılǵan jeri - Almatı oblısı, Jambıl audanınıń «Atameken» gazetasınıń 4-oktyabr 2014-jılǵı sanında, Abatbay Kirqabaqov usı aytıs haqqında maqalalar járiyalaǵan.

2 015-jılı Tilewbergen Jumamuratovtıń 100 jıllıǵı múnásibeti menen Qazaqstannıń «Parasat» (burınǵı «Mádeniet jáne turmıs») jurnalında, jáne «Ult muratı» gazetasında Xayrulla ­abjalilov hám Abatbay Kirqabaqovlardıń maqalaları járiyalanǵan bolıp, maqalalar shayır dóretiwshiligi hám usı aytıs materiallarına tiykarlanadı.

287

SHEBER SÓZ ESKEN JELDEY BURQÍRASÍN!..

Úmbetalı:

Tilewbergen, shıraǵım, jas balasıń,

«Aqqum»nıń otırıspasın basqarasıń. Júswptey sın-sımbatıń kelgen eken, Q ızdardıń júreginde saqtalasıń.

Uyası túzu jerdiń ulı deydi, Esitiwim kóp aralap el arasın.

Aytqanı adamdardıń ıras bolsa, Jasıńnan kitap qoymay aqtarasıń.

Jurttıń bári sırtıńnan shayır deydi,

Júyrik bolsań nesine toqtalasıń. Key-keyde sózimizdi ilip alıp, Alısıp kóruge de oqtalasıń.

Uzaq joldan shabılǵan tarlan ǵoy dep,

Meniń men aytısıwǵa jasqanasıń. Aǵańnıń toy-mereke jıyındarda, Bilesiń, esh irkilip toqtamasın. Seni de bir qamshılap jibereyin, Shayır bolsań nesine saqtalasıń? Barıń bolsa shıǵarshı qarıwıńdı, Shıraǵım, el ishine sóz tarasın.

Qaraqalpaq úlken el bolǵan eken,

Basqarǵan talay jurtın buqarasın,

Túrkstanǵa barǵanda kórip júrmiz,

Xoja Axmet Yassawiydiń maqbarasın.

Sodan qarǵıs alıptı qárekeń dep,

Dushpanları shıǵarǵan masqarasın.

Sonnan keyin azayıp qalǵan eken,

Dep sırtıńnan aytadı, jurt ırasın.

Aqın bolsań osıǵan juwap qaytar,

Sheber sóz esken jeldey burqırasın.

288

Shımıldıqtı urlaǵan urılardıń,

Urpaqtarı bolǵan soń saqtalasıń! Q araqalpaq ulımın dew de uyat,

Onı aytıp nesine maqtanasıń?

Xalıq aytsa qalp aytpas, degen sóz bar, Dálilde qárekeńniń aq qarasın!

«Shımıldıqtı urlaǵan qaraqalpaq», Degen sózdiń aytıp ber aq, qarasın?

Bil sózime jauaptı aytalmasań, Babań urı bolǵan soń jasqanasıń.

Tilewbergen:

Kóp sálem Úmbetáli aǵamızǵa, Izlesek Sizdey aǵa tabamız ba?

Talay-talay maqtawlı bolsańız da, Asılıp tursız búgin jaǵamızǵa. Házirshe shabıtıma kelgenim joq, Oylansaq, shamalı sóz tabamız da. Bilmesek, ózińizden úyrenemiz, Tuwlap turǵan tulparsız aramızda. Oqıp qoydım jasırın xatıńızdı, Maqtap óleń jazıpsız Sara qızǵa.

«Qazaq qızı, janım» dep ayırıpsız, Sonda biz bóleklenip qalamız ba?

Sizge dos qaraqalpaqta az emes qoy, Jetkereyin Tórexan jorańızǵa. Jabılıp bir basqılap ala qoysa,

Ókpelemeń bizlerdey balańızǵa. Eki jıl tuwısqanday emirkenip,

Budan bılay qas dushpan bolamız ba? Bolsaq ta, Siz asqar taw, biz tóbeshik, Sóz tiyse, toqtay almay qalamız da!..

289

«Túrkstanda shımıldıq urlaǵan» dep, Min taǵıpsız bizlerdiń babamızǵa.

Urlawına sizlerdey gúwa tursa,

Babamızdıń ayıbın jabamız ba? Shımıldıqtı alsa birew, alǵan shıǵar,

Bul gápler ras, yaki jalǵan shıǵar.

Bir shımıldıq bir elge múlk bolmaydı, Kóp bolsa tórt-bes urı barǵan shıǵar. Hár elde onday urı bolmaymeken,

Qazaqta da urılar bolǵan shıǵar.

Áwelden arqan-tusaw urlaytuǵın, Ózińniń arqadaǵı sharwań shıǵar.

Naǵashı-jiyenleriń urlap alıp,

Jalası qaraqalpaqqa qalǵan shıǵar. Biziń el áwlieden zat almaydı,

Ózlerińiz almasańız turǵan shıǵar.

Gúmbezinde bar deydi, altın alqap,

Qazaqlar satıp jegen júrek jalǵap.

Hesh azamat urpaǵın ǵarǵamaydı,

Yassawiy qazaq emes qaraqalpaq.

Úmbetalı:

(Bul kupletler Qazaqstanlı doslarımızdıń maqalasınan alındı)

— Tilewbergen sóz ayttım sınaw úshın, Oypıray keremet qoy mınau kúshiń.

Jasıńnan til-zibandı bergen eken, Túrtip em bir sóyletip qaraw ushın.

Aytqanımnıń bári de qaljıń gáp qoy,

Maqsatım joq taqımnan birau ushın.

Barlıq xalıq bardı dese kim senedi,

Bir ǵana shımıldıqtı urlau ushın.

290