Tilewbergen Jumamuratov - Aralga keldim oralip

Aytıp saldı, «bar emińdi isle!» — dep, Birdem jerden qısqan shaqta dem bermey.

Patsha sonda jatır edi qırınlap,

(Emdi tayın etip qoyǵan burın-aq).

— Al balanı shalıń! — dedi Ulıpman, Awırıwınıń hámirin tez orınlap.

Al shalındı! Shapshıp qanı atıldı! Patsha shorshıp, kúshin jıynap aqırǵı, — Ústine jar qulaǵanday silkinip,

Awzın ashıp «way-way» salıp baqırdı.

Júregine qanjar bolıp tiyedi,

(Házir turıp, qoltıǵınan súyedi). Awzın kerip baqırǵanda, atılıp, Oqtay ushtı tamaqtaǵı súyegi!

Demin alıp, jazdırsa da tamaǵın: —Ólgeniń be, aynalayın qaraǵım! — Dep hesh kimniń aytqan sózin tıńlamay,

Jılay berdi basqa túsip qara kún.

Júrek bawrı ottay bolıp janıptı,

Sılqa túsip tez aqıldan tanıptı, (Tútik penen suwlı boyaw sebilgen Bala túwe soyǵan emes janlıqtı.)

Mınaw edi Iskenderdiń kórgeni:

Arqasına tutqan eken perdeni.

Q ápelimde bala sesti shırıldap,

Q an shashırap juwdı tósek-kórpeni.

Usı emi-táwibiniń oylaǵan,

Patsha kóp waq jılaǵanın qoymaǵan.

Bir máháli kózin ashıp qarasa, Adam túwe, tawıqtı da soymaǵan!

271

Demek, endi qıynaladı nesine?

Bir waqıtta kelse tolıq esine,

Patsha ózi awırıwınan sawalǵan.

Ulı tiri, minip otır tósine!

Jılay-jılay solayınsha jubandı,

— Kórsettiń sen bul dártime dawańdı! —

Dep kúlimlep, Ulıqpandı qushaqlap,

Zalım patsha nárestedey quwandı.

Qaytqannan soń tamaqtaǵı isken jer, Birotala jazılıptı Iskender.

Bunday túwe, az bolǵan joq dúnyada Bala ushın janǵan otqa túskenler.

— Al, qusbegim, Ulıqpandı sıyla, bar! Ulıqpan jan, qansha kerek dúnya mal?

Gáziynemniń awzın ashıp bereyin, Keregińdi óziń tańlap, jıynap al!

Úyińe zor bay bolıp bar, artın da, Keregińniń barlıǵın ayt, tartınba!

Meni ólim qurıǵınan qutqardıń,

Ólip ketsem, perzent qalar artımda! —

Degen eken patsha shalqıp balasha,

Ulın súyip, kórdi qızıq tamasha. Sol waqıtta bılay depti Ulıqman:

— Qıynalamız, birew qolı qanasa —

Zalımlar bar, jandı shóptey otaǵan,

Eske túser, jawızlıqqa qapaman.

Maǵan bergen zor sıylıǵıń sol bolsın,

Hesh perzentti ayırmańız atadan!

Ata bar ma, uwayım, dárt shekpegen, Óziń kórdiń, muhabbatı em eken.

272

Ana barma «jan perzentim saw bolsın,

Ájel kelse, jol meniki!» demegen.

Depti sonda, ol patshanıń aldında,

«Túsip shıqtım, — depti ol da, — jalınǵa». Ó z ákeńdi óziń dushpan kóreseń,

Seniń áken Iskenderden zalım ba!?

273

SUWǴA KETKEN ADAM

Xalıq ańızı

Qasına qoyıp qurıqtı, Astına tósep urıqtı,

Julqınıp aqqan dáryaǵa, Jılqıman qarap turıptı.

Batıp-shómip qalıqlap,

Demi qısıp halıqlap, Hálsiregen birewdi,

Kórip qaldı anıqlap...

Zuwlatıp aǵıs júyrigi,

Tartıp Ámiw iyrimi, Mantıqqan sol sorlıǵa, Keldi bunıń miyrimi.

Qural etip qurıqtı,

Suwǵa qulash urıptı.

Q urıqtı belden ildirip.

Q ırǵa qaray burıptı.

Háp zamatta qutqardı,

Dizege búkke jatqardı. Arqasınan dúmpishlep, Ishtegi suwın aqtardı.

Tanawınan suw attı, Sulıq bolıp kóp jattı.

Belgili waqıt ótken soń, Esin jıynap til qattı:

— Shikarǵa shıǵıp elimnen,

Zorǵa qaldım ólimnen Dárya menen tartıstıń,

Qurıq salıp belimnen.

Maqtansın eliń, aymaǵıń,

Áygili xanı Xiywanıń.

274

Ásfendiyar tap ózim, Iyesi barlıq dúnyanıń.

Ayarım joq janımnan.

Keledi bári halımnan. Keregińshe ala ber,

Ǵáziynemnen, malımnan.

Izime házir ereseń,

Úlken baxıt kóreseń.

Búginen baslap Xiywaǵa,

Sen de úlken tóreseń! —

Dep ol ózin tanıtqan,

Durıs, mine, anıq xan.

Jılqıshı bunıń ataǵın,

Esitip júrgen xalıqtan.

Jılqıman da jigerli, Quwanbadı, túnerdi.

Bulttay bolıp minezin, Ó zgertti de jiberdi.

— Baylıqqa joq jarısım,

Hamalǵa bolmas tarısım. Q utqarıw — isi hámmeniń,

Adamshılıq ar ushın.

Ergim kelmes qumartıp,

Miynette qol qabartıp,

Xalıq penen dáwran súrgenim — Xanlıǵıńnan mıń artıq.

Q ızbayman dúnya alǵanǵa,

Tilim barmas jalǵanǵa, Q anday baxıt tabılar, Sarayıńa barǵanda?!

Qılt-qılt etip qısılmay,

Hesh kimge jábir usınbay,

275

Ózime-ózim xan bolıp, Júrgenim maqul usınday —

Degen waqta bul kisi,

—Nadansań sen, jılqıshı, Dep sıqaqlap sóz aytıp, Xannıń keldi kúlkisi.

—Nadan deseń, nadanman, Biraq, men de adamman.

Seniń menen dos bolsam, Hámme ushın jamanman:

Elge qádiriń qalmaǵan,

Xanlıq baxıt bolmaǵan.

— Qutqardı dep til qatpa, —

Úlken sıylıq sol maǵan —

Dedi nıqlap jılqıshı,

Mine, mártlik úlgisi!

— Sebep, xalıqtan qorqaman,

Dep te qoydı bul kisi.

Qural etip hamaldı,

Belgileme shamańdı. Xalıq — tárezi, ólshep tur, Jaqsı menen jamandı.

276

Qayǵırǵanı qaǵazınan bilindi.

Jazǵan Genjemurat qálemin tawlap.

Saǵınıshlı, ǵárip Tilewbergenniń,

Ishtegi dúbewi janıp atırǵan...

Hár nársege kerek tózim,

Jatıq bolsa aytqan sóziń.

Xat jazaman men arnap,

Tilewbergen qaraǵım. Íǵbalıń júrip bul kúnde, Hár kimnen artıq talabıń!

Tilewbergen, qaraǵım,

Quttı bolsın qadamıń, Ístıq eken qalamıń.

Awılıńa izdep baramın.

«Aq biydayǵa» salamın!..

278

«QAYǴÍRǴANÍ QAǴAZÍNAN BILINDI...»

Shayır xatlarınan

1931-jılı may-iyun aylarında «Ílaqalı» degen jerde (házirgi

«Altınkól»de) ayaǵınan tura almay, emlenip atırǵan waqıtta,

Tilewbergen Jumamuratovtıń tuwǵan mákanı Moynaqtıń «Aqqum» awılındaǵı tuwısqanlarına hám qatar joralarına jazǵan xatı:

Atamurat, Mırzamurat, Mátmurat1,

Hám Atabay, Qurbaniyaz, Eshmurat,

Barlıq aǵa-ini qalmasın bizden,

Kókirekten qaynap shıqqan sálem xat.

Genjemurat, Márpet, júrsiz be aman? —

Qudaybergen, Jádik hám Ábdiraman,

Atlarıń bárińniń bolmadı túwel,

Hámmeńizge bunı arnap jazaman.

Qalay, ol jaqtaǵı eller aman ba, Ǵazday qatar ósken erler aman ba, Suw tasıp, el kóshti degen ne gápler,

Ol apattan biziń jerler aman ba?!

Qásteliktiń saldarına ilinip,

Men de júrmen arańızdan bólinip.

Sizge jazǵan saǵınıshlı sálemnen,

Turǵan shıǵar júrek sezim kórinip.

Kóllerdiń qusları usharlar gúzden, Úydegi uwayım, qorqadı dúzden.

Awhalımdı sizge bayan áyleyin, Bir — eki awız sóz esitiń bizden:

1 Mátmurat, Eshmurat, Atabay, Jádik — Jaqsımurattıń balaları.

Mırzamurat, Genjemurat — Ájimurattıń balaları. Márpet Námenov — Qádirbaydıń aǵası.

Atamurat-shaxan — Atabaydıń murındıq atası. Hámmesi qoldawlı, qızılayaq uruwınan. Xattı jazıp alıp saqlaǵan adamnıń bul siltemesi izertlewshilerge maǵlıwmat ushın kerek bolar degen oydamız.

Jaqsımurat, Ájimurat, Tájimurat, Jumamurat — Qutlımurattıń balaları, qoldawlı uruwınan. — Tayarlawshıdan.

279

Qabaraman ellerimdi saǵınıp,

Qosılaman arańızǵa ne qılıp, Qapalanıp otırǵanda oylanıp,

Kókirekten qayǵı shıǵar aǵılıp.

Bul nesi eken, jatsam bar da, tursam joq.

Bul da bolsa kókiregime bolar toq. Aman barıp qosıla alsam elime.

Basımnan ketedi kóp bir qayǵı-shoq.

Kelgen jerim eki jarım shaqırım,

Keregege salıp meni aqırın,

Altı jigit tum-tusımnan kóterip,

Pitkergendey bir qudanıń táǵdirin.

Bir kún otır edim úyde sandalıp, Qolımdı tayanıp jattım tań qalıp. Qálim jáne keshikti ǵoy degende, Kirip keldi bir qolına xat alıp.

Xatın alıp oqıyman da, qarayman,

Shıdamastan ózinen de sorayman. Aytalmaǵan amanlıǵın bileyin, Odan basqa ne xızmetke jarayman?!

Qayta-qayta oqıp kórdim tazasın, Sóytip alıp sálem xattıń mazasın.

Aqırında jırtıp qoydı Kóptilew, Onıńdaǵı jetkeripti qazasın.

Esabı joq kúnniń, ótkende zuwlap,

Eldegi jigitler jollaptı xatlap.

Qayǵırǵanı qaǵazınan bilindi, Jazǵan Genjemurat qálemin tawlap.

Márpettiń de ayraqlaǵan xatı bar,

Bir qaǵazda orap bergen zatı bar.

Qudaybergen óz qolınan jazıptı, «Spiska»da altı adamnıń atı bar.

280