Tilewbergen Jumamuratov - Aralga keldim oralip

ǴAFUR ǴULAMǴA

Jigitsiz dańqı shıqqan xalıq tanısı,

Qızǵanda azamatlıq atlanısı.

H H H

— Sábit penen aytıssam, dep edińiz, Túsip qalıp júrmeyik arashaǵa!

— Assalawma áleykum, ­afur aǵa, Tashkentim Almatıdan jaqın, aǵa.

Ara jaqın bolsa da jas úlkenge, Húrmetlep sálem beriw maqul, aǵa.

Jigitsiz dańqı shıqqan xalıq tanısı,

Qızǵanda azamatlıq atlanısı.

Qálemdi bálent uslap adım atqan,

Boldıńız Ózbekstan maqtanıshı.

Ǵafur aǵa, aman ba bala-shaǵa,

Bárimiz qızıǵamız tamashaǵa.

— Sábit penen aytıssam, dep edińiz, Túsip qalıp júrmeyik arashaǵa!

261

ABAY ESKERTKISHINE

Turıptı shayır qolların sozıp,

Kelbeti biyik, qatardan ozıq. Sózleri jańa, júregi taza,

Qalmaydı sirá qálemi tozıp.

Zarıqqan bolsa burında Abay, Házir tap xalıqtıń jırında Abay.

Moskva, Kiev, Erevan, Baku, Ashxabad, Nókis, Qırımda Abay.

Kóriner túsim, ońımda Abay,

Muxtardıń ullı tomında Abay.

Qay jaqqa barsam aldımnan shıǵıp, Gezleser júrgen jolımda Abay.

Jaynaǵan júrek jalında Abay, Ámiwdi gezsem qolımda Abay. Negizgi ornı Almatı eken,

Minekey, biyik orında Abay!

262

JAMBÍLDÍŃ ATÍ JAŃǴÍRǴAN

Ushadı jıllar kepterdey...

Aynalıp dúnya arbası,

Háreket attay shabısqan.

Keledi waqıt tıyılmay,

Ushadı jıllar kepterdey.

Burqırap qashar quyınday,

Birine biri jetkermey.

Ómirdiń — ómir jalǵası, Aǵıslar tuwar aǵıstan.

Aynalıp dúnya arbası, Háreket attay shabısqan.

Qaraydı tariyx dáwirdi,

Kóredi neshe zamandı.

Jaqsınıń dańqı ómirli,

Kúlkige tutar jamandı.

Qaldırsa adam bir nıshan,

Asqar shıńnan asqanı.

El súygen janlar hár qashan,

Keleshektiń dástanı.

Qartaymaq adam balası,

Jasında shıǵıp bir tawǵa.

Keledi kimniń shaması,

Júz jasında shırqawǵa.

263

Toqsanında tolǵanıp,

Kúshine tolǵan jigittey.

Dombırasın qolǵa alıp ,

Qoymadı júrek jibitpey.

Jaltıldap máńgi kúshinde,

Miyras qaldı Jambıldan. Keń jáhánniń ishinde, Jambıldıń atı jańǵırǵan.

1973-jıl

264

— XII —

QÍYALLARDAN QÍYAL

TUWAR SHAQALAP...

— Ákem meni jek kóredi dediń be? Inanbaspan, ákem boldı meniń de!

Adam túwe, haywan da óz balasın, Hesh waqıtta qıyǵan emes ólimge.

Kóp qorlapsań, óz anańdı qasında!

Látte pikir uyalaǵan basıńda. Dushpan bolsa, jetpegen be quwatı, Nege seni óltirmedi jasıńda?!

Eńbek sińbey jegen as,

Hesh adamdı ońdırmas.

Násiyat — ómir sabaǵı,

Tutqanlar kamal tabadı.

Burınǵınıń naqılı bar:

«Kewil kewilden suw isher».

266

BALA TUWRALÍ SÓZ

Xalıq ápsanası

— Ákem meni jek kóredi dediń be? Inanbaspan, ákem boldı meniń de,

Adam túwe, haywan da óz balasın, Hesh waqıtta qıyǵan emes ólimge.

Kóp qorlapsań, óz anańdı qasında!

Látte pikir uyalaǵan basıńda.

Dushpan bolsa, jetpegen be quwatı,

Nege seni óltirmedi jasıńda?!

Ata sıylaw, ana sıylaw — parızıń.

Tóle zańǵar aq sút bergen qarızın! Neshshe jıllar tún uyqısın tórt bóldi, Oylap qarań adamshılıq ar ushın!

Solar — ómir bergen jeriń — aspanıń,

Miyriminen sheshek attı jas janıń. Hátte qanxor óz perzentin qıymaǵan, Tıńla mınaw burınǵınıń dástanın!

Iskender de zalım patsha bolıptı, Q oyday etip qırǵın etken xalıqtı. Betine bir tik qaraǵan adamnıń,

Aybat penen júreklerin jarıptı.

Qátereshi sorasa da bermegen,

Qas tikkenin jeksen etken jer menen. Onıń ushın adam ómiri oyınshıq,

Qıyǵa qonǵan shıbın shelli kórmegen.

267

Men bilmedim qay zamanǵı Iskender,

Ó rt shalǵanday onıń jolı túsken jer. Ol óltirse jurttıń sırttan aytarı — «Biysharaǵa jaza qurıq túsken» der.

Ázireyil tayın oǵan «kel!» dese, Párman menen húkimi de kelteshe.

Talay gelle ayırıladı gewdeden, Iyek qaǵıp, barmaǵın bir siltese,

«Qan shashıwǵa toyar emes ele de, Bul patsha da basqalarday óle me?!»-

Dep jurt sırttan hayran bolıp júrgende, Bir kún ol da shatılıptı bálege.

Qatar qoyıp asqa tolı tabaqtı, Qumarlanıp asap edi tamaqtı.

Bir jaǵınan bulaq etip aǵızıp,

Simiredi ıdıs tolı sharaptı.

Iship-iship taǵı tezden quyadı.

Kókke shapshıp otırǵanda qıyalı, — Bizdey bolıp tamaǵına qadaldı. Jiliktiń bir solaqpanday qıyaǵı.

Shanshıldı da, jazdırmadı iskegi, «Qıh-qıx»ladı, qaqırındı, túspedi, Jutqınshaqtan qılǵındırıp dem bermey,

Gúptey boldı tamaǵınıń iskeni.

Eki kózden jas sorǵalap, baqırdı,

Entigedi demindey-aq aqırǵı.

Wázirleri albıraqlap, asıǵıp, Sháhárinde táwip qoymay shaqırdı.

Sonsha táwip hesh bir iláj tappadı,

Aytqan emniń birewi de jaqpadı,

268

Geyparalar oylap otır ishinen,

«Tutqan ǵoy dep adamlardıń haq qanı».

Patsha sóytip jazdırılmay duzaqtan,

Kúni-túni uyqı kórmey azaptan, Ullı táwip Ulıqpanǵa at jollap, Párman menen aldırıptı uzaqtan.

Ol keliwden patsha azlap quwandı, —

Ulıqpan jan, tezirek ayt dawańdı.

Qáne endi, kerek emdi isley ber,— Dep wázirler berip atır sawaldı.

Bir-birewge házillesip oynamay,

Solǵın otır júzleri hesh jaynamay. Bolǵan isti bayan etip táwipke, Juwap kútip, qaray berdi aynaday.

Bılay dedi eń táwibi dúnyanıń`:

— Eldi talap, shasha berdiń jıyǵanın.

Bul dártińe hesh bir dawa tabılmas. Ó lip keter, aytıp qalıń iymanın...

Bul sóz patsha qulaǵına tiyedi,

Shorshıp tústi qalt-qalt etip iyegi. Íshqınǵanda shıǵa jazla-a-p turdı da, Taǵı qayta buwındırdı súyegi.

Tili zorǵa gúrmetilip patshanıń:

— Olay deme, jaqsılıqtı ayt janım! Bul dúnyada sen bilmegen kesel joq,

Ne deseń de em boladı aytqanıń.

Mine, óziń kórip tursań halımdı,

Sarp eteyin ǵáziynemdi, malımdı. Barlıǵı da bir basımnan sadaǵa! — Dep zarlanıp Ulıqpanǵa jalındı.

269

Oylap-oylap, bılay dedi Ulıqpan:

— Aytıw ushın, júreksinbey turıppan, Bes jastaǵı perzentińdi soymasań,

Q utılmassań usı kelgen qurıqtan!

Aytqanımdı islemeseń óleseń,

Ómirińnen úmitliseń ele sen.

Sol balańdı tuw sırtıńnan shaldırsaq,

Hápzamatta saw qáddińe keleseń —

Degen sóz de oqtay bolıp tiyedi,

Bir qısıldı qalt-qalt etip iyegi. Íshqınǵanda shıǵa jazlap turdı da, Taǵı qayta qılǵındırdı súyegi.

Tıpırshılap bir otırdı, bir jattı,

Awırǵalı tatqan emes awqattı.

Sıyqı qashıp, tıpırshılap, sıbırlap,

Qısılǵannan zordan-zorǵa til qattı:

— Soyıw ushın onı qalay qıyaman, Jalǵız edi bina bolǵan uyadan.

Júz bolsa da hár perzenttiń ornı bar, —

Dep Iskender nárestesin ayaǵan.

Jalınsa da sirá qayıl bolmadı,

Yadqa tústi sonsha adam shalǵanı.

Óz basına búgin qara kún tuwıp. Tastay battı awırıwdıń salmaǵı.

Shiyrin janın órt shalǵanday qıynaǵan,

— Íras-aq men ketemen be, dúnyadan!? — Dep zarlanıp ólim qáwpi tússe de,

Tirisinde óz perzentin qıymaǵan.

Awırıw kem-kem asqınladı em kórmey,

Janın qattı shanshıp atır sheńgeldey.

270