Tilewbergen Jumamuratov - Aralga keldim oralip
.pdfOTÍRÍSPA
(Xalıq jırshısı Abbaz Dabılovtı eslep)
Ballada
Aqdáryanıń iyirimindey tawlanıp,
Sóz artınan sózler shıqtı shaqalap.
—Ne kórmegen dúnyanıń
jer-aspanı, Dep qariya áńgimesin basladı, —
Ayt deseńiz sonı aytıp bereyin, Bir waqıya eske tústi jastaǵı.
Bulur tawdıń biyiginen jaralıp,
Burımları átirapqa taralıp,
Tóseginde tóńbekshigen sulıwday,
Mınaw Jayhun kólbep jatqan buralıp.
Kishi sala Qartabaydıń ózegi,
Eki boyı eginshilik boz edi.
Daqıl orıp, jańalıqtan dám tatıp,
Qızǵan máhál otırıspanıń gezegi.
Jurt daǵısıp, tún jarpınan asqanda,
Jalpı xalıq tatlı uyqıǵa qashqanda,
Bir otawdıń jalt-jult etken otları,
Ay qalqıp tur, jaqtı sewip aspanda.
Bilesiz ǵoy, qaraqalpaq dástúrin,
Qız-jigitler jıynalısar keshqurın.
Báyit, juwap, oyın-kúlki, báz-bayram,
Párenjisin kórgen emes eskiniń.
Qıssaxanlar oqımaqta qıssanı,
Jasırınıw dástúriniń dushpanı.
Er-hayaldı bir-birinen bóliwge,
Dástúrinen hálsiz shıqqan islamı.
Adam ulın ózine jat sanamas,
Qul da bolsa otıradı aralas,
251
Meyli tóre, meyli jarlı, meyli bay,
Hesh biriniń dárejesin soramas.
Aldı menen qádirleydi aǵanı, Meyli, onıń jırtıq bolsın shapanı.
Jası kishi otıradı súwrettey, Ruqsatsız qıymıldamay tabanı.
Qonaq kelse esaplanar ullıraq, Meyli tóre, meyli bolsın qul biraq,
Izzet penen orın berer tórinen, Xızmetinde páyik bolar quldırap.
Qız-jigitler otırıptı sap tartıp, Jeńgeleri jigitlerge shárt aytıp,
Jilwa menen pinhamı sóz qozǵaydı, Ishki sırın házil menen aqtarıp.
Sóz tappasa, qozǵastırıp qıynaydı,
Hálin bilse, masqaraǵa qıymaydı, Shırp ettirip shıǵıp ketse biywaj gáp, Otırıspanıń qádesine sıymaydı.
Jigitleri ǵazday qatar dizilip, Qızlar otır qarshıǵaday sızılıp, Túrgep kelip kese berse arıwlar,
Miyman kewli kóteriler qızıǵıp.
Iship qonaq kótermekte kesesin,
Kúlim qaǵıp, eplep basıp ókshesin, Gózzal alıp keyin qarap jılıslap, Tik qadalıp keltirmekte náshesin.
Saltanatlı dástúrine jarasa,
Qızdı sonday oyın-kúlki, tamasha. Qız -kelinshek, jas jigitler qosılıp, El jatqan soń boldı júdá ońasha.
Sóz aytılmas berilgenshe gezegi,
(Gey jaslardı dúzeytuǵın tez edi).
252
Quwqıl sózli, ór minezli tentekti, Dálkek kúlki balǵasında ezedi.
Adamshılıq ushın ketti jarıspaq,
Úlken ayıp-eregispek, tarıspaq, Otırıspa hár birewdiń minezin,
Ó lshep qoyar barmaq penen qarıslap.
Ala basqur, hásem bay-shuw, úzikli,
Júz bas úyde otırıspanı dúzipti. Uzın boylı jas óspirim jigitke,
—Gáp qozǵa, — dep bir jas úlken qızıqtı.
—Bul balanı dilwar jigit desedi,
Bolsa kerek uzaq jaqtıń shesheni, — Dep birewler sıbır-sıbır gáplesti,
Qonaq jigit qolǵa aldı keseni.
Ushqır qomı jazdırılmay qanattıń,
Tıpırshılap otır eken qonaq dım, Boz jorǵaday zırǵıp ala jóneldi,
Qońırawın sıńǵırlatıp tamaqtıń.
Ol zamanda dástúr emes shapalaq,
Hár kim otır júreginen bahalap, Aqdáryanıń iyrimindey tawlanıp, Sóz artınan sózler shıqtı shaqalap.
Oy-qıyalı uqsap aqqan bulaqqa,
Tuwlap tasıp, enip atır qulaqqa, Sap-salmaqlı tún hawası jańǵırıp, Jipek sestin sozıp ketti uzaqqa.
Sezdi júyrik sharshamastay shamasın,
Mázi, geyde qarap qoyar qaǵazın. Sulıwlardıń júreklerin eritti, Írǵap-ırǵap jibergende namasın.
Bir namadan onsan tolǵaw tuwadı,
Jazdırıldı qabat-qabat buwatı,
253
Órsheletti ór tolqınday shabıtın, Ot júrekli jaslıǵınıń quwatı.
Hámme basqa háreketti umıtqan...
Esitkenler kelip alıs-juwıqtan, Adam qaplap aynalasın otawdıń, Jabıq túrip antalastı uwıqtan.
Kúsh-jigeri qaynap tasqan denede,
Pátli júyrik sharshar emes ele de. Qulaqların túrip óter tańlanıp, Jolawshılar ıqqa júzgen kemede.
Hámme jandı siltideyin tındırdı, Qápelimde boldı, biraq sıńǵırlı, Kórmek ushın umtılısqan adamlar,
Bayqawsızda bes uwıqtı sındırdı.
Juwdırlasıp shashbaw menen shashaqlar,
Sıldırlasıp háykel menen monshaqlar, Albıraqlap órre turǵan qız-jigit, Abaylamay birin-biri qushaqlar.
Shańaraǵı qayısqan soń shartıldap,
Bay hayalı shıǵa keldi barqıldap, Bolmaǵanda tap usınday patırat, Sóz bulaǵı emes edi sarqılmaq.
Birewler júr, — iyterdiń, — dep keyisip,
Biraq, tezden jım-jırt boldı, kelisip. Mirát penen shayır berip juwaptı,
Qaldı úlken abırayǵa erisip.
Aytıp shiyrin qosıqlardıń neshesin,
Saz dawısqa kelistirip náshesin, Íntıqtırıp tań-tamasha ótkerdi, Tań atqansha ádebiyat keshesin.
Baba sózin órkenletken qosıp tıń,
Dawıllarday burqıp edi yoshıp dım.
254
Qız-jigittiń júreklerin bánt etken, Sonda kórdim káramatın qosıqtıń.
Sen iyesi bolmasań da hawazdıń,
Jaslayıńnan shayırshılıq sóz jazdıń. Jaqsılardan tálim alǵan ókinbes, Eń opalı shákirti bol Abbazdıń! —
Dedi ǵarrı aytıp bizge kóp gápti,
Sóz túyinin bul jerde bir toqtattı. «Jaqsılardıń atı óshpes» degen bar, Kórgen janlar ómirinshe maqtaptı.
Zıyaratlap barǵan eken áripti,
Aǵa sózi mumiyaday eritti.
— Zaman keldi, uzaqqa shap, inim dep —
Haq niyetli pátiyasın beripti.
Dástúrine kámil bolıp hár jaqtan,
Kúshi tasıp muza menen árwaqtan,
Qara qala, Tallıq boyın aralap, Jurtın kórgen Ájiniyaz, Berdaqtıń.
Bir jaylaw bar Aqqalanıń qasında,
Abbaz shayır bir jaz bolıp usında, Jaǵımsızlaw xabar kelip elinen,
Qápelimde qaytıp ketken qısında.
Ne jetedi jaqsılardıń dadına,
Hesh bir awıl azamattıń jatı ma? Sol waqıtta bolıp ketken mákanı, Atalıptı sol shayırdıń atına.
Sekirisken arǵımaqlar semiz dım, Q ır jaǵında órkeshlengen egiz qum,
Suw jaǵınan óter edi gúrkirep, Á wdiyisken paroxodı teńizdiń.
Kóllerinde kólbep ushqan quw, ǵaz kóp,
Sharwaǵa bay, eginshilik dım az tek,
255
Ásirese, balıqshılar mákanı, —
Tap házir de ataladı Abbaz dep.
Iye bolıp «Bahadır»day dástanǵa,
Abırayı kóterili aspanǵa,
Qaraqalpaq qádirlegen hasılım, ayıp boldı jetpisinen asqanda.
Geyparalar pikir aytar kesip dım...
«Japakeshi shayırshılıq kásiptiń,
Zamanında búlbil edi sayraǵan» —
Degen sózdi talaylardan esittim.
256
ÁMIW BOYÍNDA SAYRAǴAN...
Sadıq Nurımbetovqa
Tereń aqıl, polat dene,
Múdirmeńiz haslan aǵa!
Uzaq mánzil shegip sapar,
Jeti shıńnan asqan aǵa,
Appaq gúldey gúmis saqal,
Kórkińe jarasqan aǵa.
Qáddi-qáwmet nurlı shıray,
Xalıq júgin kóterip uday,
Jayaw gezip sportshıday,
Kúshke kúshler qosqan aǵa.
Bir ásirge tayalǵanda,
Ozıp óttiń qıyaldan da,
Gey jigittey boyanǵanda,
Sen olardan jassań aǵa.
Qolǵa qálem alǵanıńda,
Gúl jaynadı barmaǵıńda.
Men tóbeshik bolǵanımda,
Biyiktegi aspan aǵa.
Aral boyların jaylaǵan,
Júrekte tolqın qaynaǵan,
Ámiw boyında sayraǵan, Búlbilgóya qussań aǵa.
Jurtqa belli er ekeniń,
Júrgen jeriń berekeli.
Qız-jigitli merekeni,
Atqarıstıń jastan aǵa.
Jaqsılardı kóre-kóre,
Kewliń patsha, tiliń tóre,
257
Sóz marjanın tere-tere,
Dárya bolıp tasqan aǵa.
Ájiniyaz túp saǵası, Teberikseń otaǵası.
Házirginiń eń aǵası, Aldımdaǵı asqar aǵa.
Máwjire ber ılǵal salıp,
Sózlerińe háwes xalıq. Ruwxıńnan párwaz alıp, Sharıqladı jaslar aǵa.
Jańlay bersin hawaz sestiń,
Dawıllarday burqıp estiń, Bundaǵı kóp qálemlestiń, Bárin óziń basqar aǵa.
Keń Watanǵa málim erseń, Wazıypań kóp ayta bersem, Qaraqalpaqqa Alisherseń, Táriypińiz dástan aǵa.
Tárezińniń salmaǵı kóp,
Shayırdıń pir-árwaǵı dep, Zamanımnıń Berdaǵı dep, Xalıq kóterdi, yoshlan aǵa.
Jasay beriń jáne-jáne,
Uzaq jastan úzbeń dáme, Tereń aqıl, polat dene, Múdirmeńiz haslan, aǵa!
258
TÁǴDIR BIZGE BAǴÍNBAS...
Dúrs etkendey jar qulap,
Aǵıp tústi sarqırap,
Abbaz, Sadıq — qos juldız,
Júrgeninde jarqırap.
Kelip gezek aqırmay, Qolın bılǵap shaqırmay, Keshe júrgen Sákeńdi,
Alıp ketti apırmay!
Aq daraǵı quladı, Esitken soń qulaǵı.
Matam tutıp el-jurtım, Aqtı kózdiń bulaǵı.
—Ońalıptı túriń — dep, Eki kóziń kúlimlep,
Kelip edi jaqında:
—Jazılarsań inim — dep.
Dúnya meni aldadıń,
Ájel onı jalmadıń,
Kórmesimdi bilmeppen,
Súyip nege qalmadım!
Júrek qalay saǵınbas,
(Táǵdir bizge baǵınbas), Bir túsken soń tereńge, Endi qaytıp tabılmas!
Barsa kelmes saparı,
Násiyatı bahalı,
Qıyalımnan ketpeydi,
Kórki, gúmis saqalı.
Jetpisinde jayqalǵan,
Jorǵalıǵı shayqalǵan,
259
Aldımdaǵı aǵa dep,
Endi kimdi aytarman!
Shayırlıqtıń dáwranı,
Q almap edi ármanı,
Q áleminen jaralǵan,
Hasıl gáwhar qırmanı.
Elge tartqan sıy bası,
Tozbaytuǵın dúnyası, Atın joytpas aǵanıń,
Á debiyat miyrası.
1971-jıl, 10-oktyabr
260