Tilewbergen Jumamuratov - Aralga keldim oralip
.pdfAsa biyik shayırlıqtıń tawı dım, Soǵan shıǵıp burqıtaber dawılın.
Doslarıńdı sóziń menen quwantıp, Tuwın qulat ádilliktiń jawınıń.
Aljassa moyınlaw aqıl qaymaǵı,
Kim qáteńdi kózge aytsa, paydalı. Betke túsken daqtı, qaranı-aqtı, Kórsetiwshi dostım deyber, aynanı.
Abıray jıynaw usaydı,
Iyne qudıq qazǵanǵa.
Ídısıń qalmay bosaydı,
Jónsiz jerde qızǵanda.
Artıqmash erdiń aqılı — Álewmetti basqarǵan. Burınǵınıń naqılı: Aqılsız ǵayrat bas jarǵan.
Awırlıqtı kórmegen,
Qádirin bilmes mazanıń.
Baxıtqa máni bermegen,
Turmıstıń sheger azabın.
«Aqılıma dostım baǵın» dep,
Ó zimdi dana demespen. Meniń de qáte jaǵım kóp, Q ashpayman qutlı keńesten.
Aqılı kem, shala dese, shalaman,
Aqılı zor, dana dese, danaman. Ne dese de ıqtıyarı ózinde,
Áytewir men xalqım aytsa inanaman.
11
Á
ÁDEBIYAT SABAQLARÍN BAYQAǴAN ...
Ádebiyat sabaqların bayqaǵan, — Sezip atır. Haqıyqatın aytaman:
Sayızlatqan muǵallimler birazı,
Qáyter edi oqıtılsa qaytadan?!.
Ádetiń — shuǵıllıq, talabıń ǵıjaq, Birewge — biz berdiń, birewge — pıshaq.
Jaslar júregine ǵalawıt saldıń,
Qırıq sháhárdi buzǵan ázazúl usap!
Áne, jaramsaqtıń hádden asqanı, Tek hamallı onıń kúni, aspanı.
Basqalardı shıbın shelli kórmeydi, Iyt tanımas iyesinen basqanı.
B
BUL DÚNYANÍŃ ATQAN JAQTÍ TAŃÍ DA ...
Bul dúnyanıń atqan jaqtı tańı da,
Baǵınıshlı tábiyattıń zańına.
Hámme nárse jup-jup bolıp jaralǵan,
Tún artınan kún keledi taǵı da.
Birew oylar, gáwhar bar dep túsinde,
Birew oylar, polat bar dep kúshinde.
Ózin qoyan sanaytuǵın adam joq, Arıslan jatır hár júrektiń ishinde.
Birew — patsha, kóptiń qolı jetpegen,
Birew turmıs keshirip júr ep penen. Kók gúmbezli bul aspannıń astında,
Hesh kim de joq dım músiybet shekpegen.
12
Birew awır ayttı, birew ayttı tez, Aytqanı sol, qattı sózge qattı sóz.
Birewlerge tiliń menen oq atıp, Sen olardan kútip júrme tatlı sóz.
Birewler bar, háwliredi dalbayǵa,
Biyikleseń, asıladı shalǵayǵa.
Iytler úrgen menen kárwan kóshedi,
Hár zamannıń aqmaqları bolmay ma?!
Bul dúnyada qayǵı-shadlıq bar eken, Á welinde egiz bolıp dóregen.
Bir waqıtta japa shegip otırsam, Bir jaǵınan quwanıshtı kóremen.
Boldı talay quyashlı kún, saya kún,
Jep te kórdim birazlardıń tayaǵın. Eń aqırǵı táǵdiyrine tanısıp, Meni urǵan ǵáriplerdi ayadım.
Boldım jasta men anamnıń jalǵızı,
Jetpis jasta kim bolmaydı shal kisi. Juwıǵarada qartaytpaydı degen bar, Bolsa eldiń shın júrekten alǵısı.
Bolsa haqlıq hám nahaqlıq tarısı,
Pinhan bolar ádilsizdiń hár isi. Ishkirnelik degen de bir nawqastay, Haqıyqatlıq — emleytuǵın dárisi.
Bala dese ıqlas nege artadı?
Geyde urıssam, muhabbatım bar taǵı.
Ne duwası bar ekenin bilmedim, Márgiyası júregimdi tartadı.
Birew ayttı: — Quyash sulıw, nur sulıw,
Dedi birew: — Baǵda gúller shın sulıw. Birew ayttı: — Beti sepkil bolsa da, Hár adamǵa súygen yarı dım sulıw!
13
Birge júzgen shad ómirdiń aydının,
Doslar — meniń eń qádirli baylıǵım.
Doslıq júrek otı menen jeńgenbiz, Talayların tawday úlken qayǵınıń.
Buyımnıń jaqsı jańası, —
Mútájińdi pitkergen.
Doslıqtıń jaqsı gónesi, —
Sınaqlardan ótkergen.
Balası júr bir jerlerde «suw» iship,
Ana otır uyqılamastan «uw» iship. Jigit kelip kórsetken soń «koncertin», Júrek qaldı muzday bolıp suwısıp.
Bazı birewler aytqan tildi almaydı,
Haq adamdı kóz-kóreki aldaydı.
Áwel bastan ar jaǵına bermese,
Awırıw qalsa da, ádet qalmaydı.
Bolsań eger aqıllı hám bilimli, Úzip qoyma abıray degen gúlińdi.
Kópshilikte pátiwasız kópirip, Buzıp alma, begligińdi, sınıńdı.
Birewlerge hesh bir adam jaqpaydı,
Tuw sırtınan jamanlaydı, datlaydı.
Ólgennen soń górge jalǵız kómiler,
Ol jaqtan da jaqsılardı tappaydı.
Birewlerdiń isleriniń bári ep,
Tek aldawdan basqa sirá kári joq.
Úyrenisken ádet sirá qala ma,
Aqmaqlıqtı emleytuǵın dári joq.
—Bew qızım-aw, juwmapsań ǵoy shaması,
Asqan góshińniń joq hesh bir mazası!?
—Tap sabınlap juwdım apa! — degende, Jambasına bir-aq urdı anası..
14
Birew nan iyiskepti, iship araqtı,
Sada kempir ań-tań bolıp qaraptı:
— Qurttay iship, awzın tappay aljastı,
Kórdiń be? — dep kelinin túrtip soraptı.
Bir-birewge júzlerińdi qubartıp,
Otırasız, urıspaqqa qumartıp.
Mıń qubılıp, jandı otqa jaqqannan,
Xosh kewilli, tatlı sáwbet mıń artıq.
Bazı birewler baylıq jıynar, ólmestey,
Asqınadı minez-qulqı jónlespey. Kóz-kóreki, janǵan otqa urınar, Uzaǵıraq jasaǵısı kelmestey.
Bergenler de, bilgenler de jiyrengen,
Hár kim oǵan nálet aytar kúygennen. Paraxorlıq óz aldına bir kesel, Diywanaday qolın jayıp úyrengen.
Birew shaljaqladı baylıq tapqanǵa,
Arsınbadı haram degen attan da.
«Urlıq túbi — xorlıq» degen maqalday,
Bir kúnleri sharta tústi qaqpanǵa.
Birazlardan jasıń úlken aǵasań,
Kim jantassa, soǵan ayıp taǵasań. Tirilikte jaqtırmasań hesh kimdi,
Ólgennen soń qaydan jaqsı tabasań?!
Bir náqusta zárre biyik ótipti,
«Ayıwman» dep taltań-taltań etipti. Q opallıqtan jıǵıp alıp stolın, «Peshka»ları «ferz» bolıp ketipti.
Baz birewler jigitlikti qıymaydı,
Jas ótse de qayqılıǵın qoymaydı. Janın qıynar eki jaqqa jaltaqlap, Eki ǵarbız bir qoltıqqa sıymaydı.
15
Burınǵılar qılısh soqqan, oq soqqan,
Qarsılasqan jawın ǵana qaqsatqan.
Ájdarhaday bul zamannıń dushpanı, Adam tuqımın qurtatuǵın zat soqqan.
Baspalatar, aqımaq sózin jón desek,
Men haqqımda taratıptı on ósek,
Qarǵalarday ǵarqıldasa jóneldi, On ósekke atıp edim bir kesek.
Bastı iyip alayın men qolıńnan,
Haq sóyleseń jalbaqlaǵan qulıńman. Sındıraman biraq azıw tisińdi,
Burmaq bolsań haqıyqatlıq jolımnan.
Birew alım deydi, birew nadan dep,
Birew jaqsı deydi, birew jaman dep. Bárinen de, eń joqarǵı dáreje, Aytsa bolar, aq kóńilli adam, dep.
Bir baqsınıń bilgeni tek bes nama, Ómirinshe qızıqpaǵan basqaǵa. Oylap tursam, hár naması túsipti,
Mámleketke mıń-mıńlaǵan aqshaǵa.
Bir jılları talantlını talatqan,
Ilham degen quwat alar qanattan. Sulıwlıqtı, shayırlıqtı ázelden, Tábiyattıń ózi bólek jaratqan.
Birewler bar, tikenekti «gúl» deydi,
Pildi — shayan, qumırsqanı — pil deydi.
«Sınshıman»-der, ishten bolǵan soqırday,
Aq-qaranı durısıraq bilmeydi.
Bayaǵıda qara kúnler tuwıptı,
Esken dawıl sındırıptı uwıqtı.
Qorǵan buzıp, el zarlatqan «batır»dıń, Aqırında diywanası shıǵıptı.
16
Biraz tawıq júrip edi jap-jaqsı,
Eserlenip eki qoraz ayqastı.
Kúni menen qan sorǵalap, julqısıp,
Ekewi de satıp aldı nawqastı.
G
GÓNERMEYDI ELGE ETKEN JAQSÍLÍQ
Gónermeydi elge etken jaqsılıq,
Qartayǵanda erkeleter jas qılıp.
Sheńgel bolıp kese turar aldıńnan,
Bolsa sende hiyle, tásil, pás qılıq.
Geybir túnde aǵarǵansha uzaq tań,
Mıńsan qıyal birin-biri uzatqan.
Geyde meni qanatına mingizip,
Aynaladı qus jetpegen uzaqtan.
Gey birewler tiygen menen janıma,
Jalataylıq qosılmaǵan qanıma.
Men birewdi aldamasam, gáp sonda,
Ókinbeymen ózim aldanǵanıma.
Gúl solsa da, tuqım qalar gúzinde,
Ómirimizdiń jalǵası bar biziń de. Gózzallardıń sulıwlıǵı joǵalmas,
Ólgen kúni perzent qalsa izinde.
Gey sulıwlar erke óser úyinde,
Zordı berip ǵayrı naǵıs kiyimge.
Jetkende de, ómirdiń kóp sınaǵı,
Júre alǵay, jaltıldaǵan kúyinde.
Gey birewler ar, uyatın tawısqan,
Adamlıqtan haywanlıqqa awısqan.
Úydi tonap, jandı qıynap alǵanı,
Artıq emes hújdan menen namıstan.
17
Gózzallar bar jigit kewilin tastırǵan,
Maqsetińdi bilip iske astırǵan.
Erge quwat, úy-ishine bereket,
Ol bar jerde tasqınlaǵan dasturxan.
D
DÚNYA BASTA HÁMME USHÍN QURÍLDÍ!..
Dúnya basta hámme ushın qurıldı,
Jaslıq taxtım qashıqlasa burınǵı.
Barlıq jannıń xuqıqı teń biz benen,
Kelgenlerge bosatamız orındı.
Dúnya ishi — tawsılmastay waqıya,
Dana sózi — kózimizge totıya. Hesh ilimpaz qaltasınan alǵan joq,
Ómirińniń ózi — filosofiya.
Dúnya júgin arqasına tiyegen,
Insan degen ullı atqa iyemen.
Bazıbirewler adamlıqtı umıtıp,
Haywan isin islegenge kúyemen.
Dańq degen de dawıllardıń quyını, Órleyberseń jıynaladı jıyını. Múlgip jatsań, seniń menen isi joq,
Sonday onıń saqlawınıń qıyını.
Danıshpan dep júr ekenbiz mańbastı?...,
Hayran bolıp qıyallarım aljastı. Keshegi kún jurttıń bári maqtaǵan,
«Perishteler» búgin kórseń «albaslı»...
Dawıs kórki janǵa lázzet, bay talap,
«Túrlendir»-dep qoyıladı jay talap. Búlbildiń de, qorazdıń da parqı joq, Úsh ırǵaqtı tawlay berse qaytalap.
18
Dápingendey seniń qanday kúshiń bar, Shuǵıl jora, talantlıǵa ishiń tar.
Oǵan tiyseń mıń judırıq gezewli, Hál sınassań, japıraqtay mushıń bar.
Doslıq sırı aylanadı uzaqtan,
Shınıǵadı óte-óte sınaqtan. Dushpan eter jalǵız awız sóz ǵana,
Ómirińshe ketpeytuǵın qulaqtan.
Doslarıń júr emin-erkin dem alıp,
Shayır dostım, hár adımıń jańalıq. Shashıńdı tez qıraw shalıp qalıptı, Bolıw ushın miynetińe gúwalıq.
E
EGIN TÁRBIYASÍ BASTAN BOLADÍ!..
Egin tárbiyası bastan boladı,
Adamǵa tárbiya jastan qonadı.
Qarawsız eginnen hesh hasıl kútpe,
Tárbiyasız bala dushpan boladı.
Eger anıq bilgiń kelse jamandı,
Shamalı kún tapsırıp kór hamaldı. Ukol salıp emlemeseń jazılmas, Murnındaǵı segiz batpan samaldı.
Elden erek sonsha dúnya jıynadıń,
Betten ketip namıs degen iymanıń.
Óziń házir tuńǵıyıqta jatırsań,
Buyırmadı jurttı talap jıyǵanıń.
Eri sógip, hayal qattı sasıptı:
— Tap mollaǵa aytaman! — dep asıqtı.
Barsa, molla sabap atır eltisin,
Kóriwden bul tapıraqlap qashıptı.
19
Endi anıq bildiń jaslıq óterin,
Qay waq bir waq ájeliń de jeterin.
Shamalı nawqasqa sharbayalanba,
Táǵdir ushıratpasın odan beterin.
El kórkeyer, buzaqılıq tıyılsa,
Jurttı buzar bes-on shuǵıl jıyılsa.
Billá, onı hadal adam demespen,
Sáwsálimdi alapaǵa buyırsa.
J
JAQSÍNÍŃ ÚYINDE TOYDAY TAMASHA
Jaqsınıń úyinde — toyday tamasha,
Aqmaqtıń úyinde — «way-way», arasha. Basılmaydı bılaǵaylı shawqımı,
Asıq ushın ókpelesken balasha.
Jasa ómir, jasa ómir, órle jas,
Seksennen ót, toqsannan ót, júzden as.
Qartaysam da, mápilik shal bolsam da,
Ómir ushın muhabbatım qartaymas.
Jaltaq sózi — jıltıraǵan shıtaqtay,
Aqmaq sózi tikenekli putaqtay.
Kópti kórgen qariyalardı tıńlasań,
Oqılmaǵan tań-tamasha kitaptay.
Jalataydan saq bol, márt bolsań eger,
Aqmaqqa jantassań, abıraydı tóger. Jamanǵa jaqsılıq — basıńa bále, Eshekler semirse, iyesin teber.
Jaqsıǵa jazıqsız jamanlıq etseń,
Juwabın kúte ber, bolmay arqayın.
Atızıńa qanday daqıldı ekseń,
Tuqımına qarap piter hár dayım.
20