XX asir qaraqalpaq adebiyati tariyxi

«Eren sáhiy» eski túrkiy tilde «Eren»-batır, qaharman, «sáhiy»- hadal, haqıyqat, shın degen mánilerdi bildirgenindey, povestte de Eren—haqıyqatshıl, insap-iymanlı, aq kókirek, naǵız dos, muhabbatqa sadıq, adamlarǵa mehriban, tárbiyalı, batır, yaǵnıy, joqarı adamgershilikke tán qásiyetlerdi ózinde jámlegen insan obrazı sıpatında kózge taslanadı. Máselen, Eren ózin qáwimnen shetletiw tuwralı aljasıp (bilegóre emes), nadurıs sheshim shıǵarǵan kósem menen aytıspaydı. Sebebi, qáwimniń dástúri sonday bolǵanlıqtan, óziniń haq ekenligin bilse de, sonsha qıyınshılıqqa kónedi, lekin kósemge qarsı

sóz qatpaydı. Bunıń mánisi—qáwimniń basshısı menen aytısıp, keyingilerge órnek kórsetpeyin, adamlar buzılıp ketpesin, degen jaqsı niyette sonday etedi, yaǵnıy Eren de, onıń sáhiy qáwimi de adamlardı haqıyqıy insanlar bolıp qaldırıw ushın gúresedi.

Máselen, bir zamanlarda olarǵa jaqın átiraplarda ashırqasa birinbiri jey beretuǵın adamlar qáwimi boladı. Sáhiylar olardı bunday jawız, haywanshılıq qásiyetleri basqa qáwim, sonday-aq ózleriniń qáwimleslerine juqpawı ushın birotala tuqımqurt etip jiberedi.

Dúnyada eń jaman nárse—haqtan janıw, yaǵnıy nahaqtan jalaǵa giriptar bolıw. Eren óziniń shıdam-sabırlıǵı, mártligi, qáwimles-

lerine, muhabbatına sadıqlıǵı sebepli bunday azapqa tótepki beredi, haqıyqatlıq mayıssa da sınbaytuǵınlıǵı sıyaqlı, eń keyninde jeńip shıǵadı.

A.P.Chexovtıń «Qısqalıq—talanttıń ájapası» (sıńarı, belgisi- A.K.) dep kórsetkenindey A.Ábdievtiń bir ózgesheligi—dóretpeleri- niń bári qısqa bolıp keledi. Sol qısqa bir shıǵarması arqalı-aq aytpaqshı ideyasın anıq, dál, kórkem, sheberlik penen jetkerip bere aladı. Kishkene kólemli shıǵarmalarına úlken máni júkleydi. Sonlıqtan da onıń shıǵarmalarına bir sózdi qosıw yaki alıp taslaw qıyın. Shaxmat taslarınday mazmun ózgerip ketiwi múmkin. Máselen, «Eren sáhiy» povesti 24 mashinka betten ibarat. Onıń biraz gúrrińleri bar, yarım betlik, bir betlik, eki betlik. Bul jaǵınan ol A.Chexov, A.Qahhar dástúrlerin esletedi.

Jazıwshı A.Ábdievtiń qáleminen búgingi kúnge shekem júzden aslam gúrrińler, novellalar, ertekler, tımsallar, kótergen júgi awır etyudlar dóredi. Bulardıń ishinde balalarǵa arnalǵanı da, yumor-satira, fantastika, detektiv janrlarında jazılǵanları da bar.

Jazıwshı gúrrińlerinde kishi waqıya, detallardan, ápiwayı nárselerden turmıslıq úlken juwmaqlar jasawǵa sheber.

«Ana súti» ápsanasında Ana súti, mehriniń hár qanday da nárselerden artıq ekenligin, onıń biybahalıǵı, qúdiretliligi ashıp beri-

ledi, ulıǵlanadı.

241

«Aqqus» gúrrińinde jónsiz urǵanı ushın Aqqus Baymurza aǵanı kórgen jerde qawıp, shabalanıp jini túsedi. Baymurza aǵa iytti erkeletip, nan, gósh berip, onnan «keshirim» soraǵanday múnásibette bolǵannan keyin ǵana bul ádetin qoyadı.

«Ashıqlar, májnun tal hám quyash» atlı tımsallıq etyudindegi qushaqlasıp turǵan ashıqlardıń birewiniń kewliniń dúziw emesligi, kózi menen jolda ketip baratırǵan jigitlerdi «tintip» turǵanın,

onıń jalǵanshılıǵın sezgen Quyash adamlardıń bir-birewin qas penen kózdiń arasında aldaǵanına shıdamay qáhárge minedi: Aspandı qara bultlar todası iyelep, shaxmaqlar shaǵıladı. Gúldirmamalar qorqınıshlı gúrkireydi, dawıl turadı.

Balalarǵa arnalǵan «Badırayǵan eki» atlı gúrrińindegi tapsırmanı júzekilik penen orınlaǵan oqıwshıǵa aldın bilmey «bes» qoysa da, ol oqıwshınıń júzekiligin esitip bolıp, «besti» bir sızıp badıraytıp «eki» qoyǵan muǵallimniń is-háreketi, sózleri oqıwshılardı jaramas isler islewge qol urmawǵa shaqırıp turadı.

«Jıltır monshaqlı sharshı»daǵı Aybek degen balanıń aq kókirekligi, ata-anaǵa degen mehir-muhabbatı júdá isenimli, balalar tili menen ápiwayı súwretlengen.

«Ómirde ne bolmaydı deyseń?» atlı gúrrińler dúrkininde ómirdiń jazılmaǵan betlerin qolǵa aladı. Haqıyqıy ómirde adam isenbestey, lekin sol waqıttaǵı sharayatqa, situaciyaǵa, sol adamlar psixologiyasına, halatına muwapıq, sáykes, anıq bolatuǵın hádiyse, qubılıs, waqıyalar gezlesedi. Bunday súwretlewlerdiń sheberi S.Cveygtiń 40 jasar hesh turmısqa shıqpaǵan qızdıń ómirden túnilgen 20 dan jańa asqan tanımaytuǵın qumarpaz bir jigitti aman saqlap qalıw ushın óz qálewi menen oǵan ózin bir túnge baǵısh etiwi adamdı isendirmewi múmkin, lekin asqan sheberlik penen súwretlep beredi, barlıǵı isenimli.

«Ómirde ne bolmaydı deyseń?» atlı gúrrińler dúrkini, mine, usınday baǵdarda jazılǵan. Máselen, dúrkinde bir ásker urıs payıtında ózine tiyisli nanın tartıp alıp jep qoyǵan qurallasın atadı.

Bul hádiyse júdá isenimli shıqqan, yaǵnıy ol áskerdiń qurallasın atıpqoyıwınızamlı,tábiyiydepoylaysań.Sebebi,ondaurıspayıtı,

qorshaw, ashlıq, suwıq súwretlenedi. Azıq-awqat túwesilgen, az ǵana nan beriledi. Adam sol erteńgi nanǵa zorǵa jettim be dep, alıp atırsa,

onı birew tartıp alsa, erteńge shekem jáne ash júrse adamnıń ashıwızası kelmey me? Onıń ústine, ol áskerdiń qurallasına degen ashıwkegi páseymey turıp, urıs baslanadı, yaǵnıy jáne bir sharayat júzege keledi. Nátiyjede sawash maydanında óz adamın atadı.

242

Usı dúrkindegi «Urısta ne bolmaydı?!» dep atalǵan gúrrińinde jáne bir áskerdiń ózi menen birge barǵan awıllas dostın atıwı da, yamasa «Elza xanım» daǵı sovet áskeriniń ózi menen kúni menen atısqan ata dushpanı—nemec qızın atpay qalıwınıń sebepleri de

júdá isenimli, tábiyiy súwretlengen, oqıwshı bul háreketlerdiń ómirdiń óz nızamı ekenligine haslan shubha keltirmeydi.

A.Ábdiev sońǵı waqıtları awdarma isleri menen de shuǵıllanbaqta. Máselen dúnyaǵa belgili jazıwshılardan Edgar Ponıń «Altın qońız», F.Volterdiń «Zadig hám táǵdir» povestlerin, J.Simenonnıń «Megra hám bala» R. Gamzatovtıń «Meniń Daǵıstanım» sıyaqlı kólemlishıǵarmalarımenenbirgeA.Grin,A.Dode,X.L.Borxes,A.Azimov, sıyaqlı bir qatar sóz zergerleriniń gúrrińlerin kórkem awdarıp, qaraqalpaq oqıwshılarına inam etti.

A.Ábdiev Ǵárezsizlik jıllarında da jemisli qálem terbetip atır. «Jın-jıpırlar» romanı onıń bul jıllardaǵı eń iri tabıslarınan esaplanadı.

P O E Z I YA

60-80-jıllar qaraqalpaq poeziyasınıń ideyalıq-tematikalıq, janrlıq-formalıq jaqtan hár tárepleme jetilisken, kórkemlik izlenislerge qaray nıq qádem taslaǵan, milliy poeziyalıq dástúrlerdi meńgeriwde bay tájiriybeler toplaǵan, dúnyalıq poeziyanıń progressiv dástúrleri menen usılların úyreniwge umtılısları kúsheygen, grajdanlıq pafosı, ruxı joqarılaǵan, filosofiyalıq oy-tolǵınıs-

larına qaray bet burǵan, bir sóz benen aytqanda hár tárepleme bayıp tolısqan basqıshı boldı.

Sóz joq, poeziyadaǵı bul tabıslardıń qolǵa kiritiliwinde sol

dáwirdegi poeziyamızdıń bayterekleri dárejesine kóterilgen A.Dabılov, S.Nurımbetovlar ózleriniń salmaqlı úleslerin qostı. A.Dabılov 60-jıllardıń aqırlarında «Bahadır» dástanı menen awız ádebiyatındaǵı dástan dóretiw dástúrin jazba realistlik poeziyaǵa alıp kirip, dástanshılıqtı jańa sıpatlı belgiler menen bayıtqan

bolsa, S.Nurımbetov «Xanalaslar» (1968) dástanı menen bul dástúrdiń ómir súriw múmkinshiligin jáne bir mártebe dálillep berdi. Usı jıllarda jarıq kórgen «Qosıqları» (1962), «Júrekke jaqın adamlar» (1965) sıyaqlı A.Dabılovtıń zaman talabın, waqıt shınlıǵın, xalqımızdıń júrek dúrsilin sáwlelendiretuǵın gumanistlik sezimlerge tolı shıǵarmaları onıń lirikalıq poeziyada da jıllardan jıllarǵa lirikanıń sheberi sıpatında jetilisip baratırǵanlıǵın kórsetse, S.Nurımbetovtıń «Jańa zaman jırları» (1962), «Shıǵarmalarınıń»

243

(1960) birinshi tomına engizilgen tımsalları onı satira-yumorlıq poeziyaǵa da ádewir uqıplı shayır sıpatında tanıttı.

Turmıs túsinigin xalıq túsinigine jaqın etip sáwlelendiriw, azamatlıq, gumanistlik shaqırıq, filosofiyalıq oyshıllıq, aforistlik pikirler bildiriwge umtılıwshılıq Abbaz, Sadıqlardıń

izi menen poeziyamızdıń awır júgin kóterip kiyatırǵan T.Jumamuratov,I.Yusupov,T.Seytjanov,B.Qayıpnazarov,X.Turımbetov,X.Seytov, N.Japaqov, Ǵ.Seytnazarov, M.Seytniyazov poeziyalarında ayqın kózge taslandı.

Xojamurat Turımbetov 60-jıllar poeziyasında ádewir jemisli miynet etip, haqıyqat shayırlıq talanttıń eń biyik shoqqısın iyelewge ǵayrat salıp atır edi. Onıń qosıqları menen poemalarında sap muhabbat, ómirge qushtarlıq, pák adamgershilik sezimler sezilip turadı. Ol ómiriniń aqırına shekem haqıyqatlıqtı, sap hújdanlıqtı,

bir sózlilikti, hadal miynetti, adamlar arasındaǵı qılqıymas haqıyqıy doslıqtı, tuwısqanlıqtı jırlap ketti. Shayırdıń poeziyadaǵı

bul talwasları 1962-jılı «Talwas» toplamında málim dárejede kórinis taptı. Ásirese, «Jáne báhár keldi», «Muzlı tawlar emes», «Gúldiń ashıǵıman», «Ayǵa», «Sezbey júrmen oyındı», «Qalay tınıshlanarman», «Ańladıń ba?», «Eki tilek», «Jawanlar qızlar», «Balalıǵım

ótti urıs waqtında» qosıqları poeziyamızǵa názik gózzal sezimli, kem sózli, biraq mazmunlı, qısqa, ıqsham formanı danıshpanlıq oy-pikir menen sheber jupkerlestirip jibere alatuǵın jáne bir talantlı lirik shayırdıń shın mánisinde qálipleskenliginen derek berip turdı.

Ulıwma I.Yusupov aytqanınday X.Turımbetov 60-jıllar poeziyasında ózine paylı soqpaq salǵan shayır edi. Ol bul soqpaqtı «Eki dos», «May gúlleri» poemaları menen poeziya gúzarına da ushlastırıp úlgerdi. Mısal ushın «May gúlleri» poemasına bir názer taslap óteyik. Poema syujeti júdá ápiwayı. Poema qaharmanı Qaraqalpaqstanlı jigit. Ekinshi jer júzlik urıs waqtında fashizmge qarsı gúreslerde mártlik kórsetip, Berlindi alıw ushın bolǵan sawashlarǵa deyin barıp qatnasadı. Urıstıń sońǵı saatlarında bolsa miyirbiyke Laraxan degen qız benen tanısıp, oǵan ashıq ta bolıp qaladı. Laraxannan unamlı muhabbat juwabın alǵan jigit jeńis ushın gúreske jáne de jigerlirek aralasadı. Lekin, onıń muhabbatı—Laraxan sawashtıń qızǵın bir payıtlarında bomba jarılıwınan nabıt boladı. Dushpannan ósh alıw sezimi jawınger jigitte endi burınǵıdan da beter kúsheyetúsedi.Jigit muhabbatıápiwayıemes,jeńiske,ómirgeruwxlandırıwshı jalınlı muhabbatqa aylanadı.

Shayır bul qısqa syujet arqalı urıs qırǵın etiwshi qanshelli qorqınıshlı kúsh bolmasın, jaratıwshılıq, dóretiwshilik kúshke iye

244

shın muhabbat onnan joqarı turadı, degen ideyanı ómir hám gúl haqqındaǵı lirikal ıq sezimler tolǵanısında sheber etip sáwlelendirip beredi.

60-80-jıllar poeziyasında ádewir jemisli miyet etken shayır Tilewbergen Jumamuratov boldı. Bul jıllarda onıń qáleminen eń bir saylandı shıǵarmaları bolǵan «Meniń zamanlaslarım» (1963) lirikaları dóredi. 1967-jılı shayırdıń «Tańlamalı shıǵarmaları»

jarıq kórdi. «Tolqında» toplamı ushın shayır 1972-jılı Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatı boldı. Shayır 60jıllardaǵı dóretken lirikaları menen poeziyamızǵa filosofiyalıq hám publicistikalıq pikirlew keńligin alıp kirgen bolsa, «Okean artında» poeması menen epikalıq poeziyamızdıń tematikalıq sheńberiniń shegara bilmestey keń ekenligin, ulıwma xalıqlıq máselelerdi sóz etiwden ulıwma insanıylıq mashqalalardı jırlawǵa ósip ótkenligin, oǵan bir mámlekette jasap atırǵan qońsılas, dos-bawırman xalıqlar táǵdiri menen pútkil álem adamları táǵdiri jat búyirlik etpeytuǵınlıǵın jáne bir mártebe dáliyllep kórsetti. Shayır usı

táǵdiyrlerdi súwretlew arqalı poeziyamızda jańa qaharmanlardıń jańa obrazların jarattı.

T.Jumamuratov dástúrlik jaydarı qosıqlardıń sheberi bolıw menen birge kóbirek rubai, tórtlikler, epigrammalar jazıwdı da úrdis tuttı. Bul arqalı shayır, birinshiden, lirikamızǵa jańa formalar engizgen bolsa, ekinshiden, poeziyamızda filosofiyalıq oy-tolǵanıs- ların tereńletti. Mısalı onıń «Ómirimniń lirikası» (1966) qosıǵınan publicistikalıq baǵıttıń kúsheygenligin sezsek, «Órletti ómir epkini» (1970) qosıqlar dúrkininen filosofiyalıq pikirdiń tereńleskenligin ańlawǵa boladı:

Bul jáhan keń eken, tar eken,

Ishinde bári de bar eken.

Jıǵılsam, túrgeldim taǵı da,

Baǵındım dúnyanıń zańına.

Usınday formalıq, kórkemlik izlenisler bul jıllarda kóbirek I.Yusupov poeziyasınıń baslı sıpatlı belgisine aylandı. Bul qubılıs ásirese, «Oylar» (1960), «Jeti asırım» (1962) toplamlarına engizilgen qosıqları menen «Dala ármanları» (1964) poemasına tán boldı. Shayır bul toplamlarında poeziyamızǵa lirikanıń ǵázzel, sonet formaların alıp kirip atırǵanlıǵın dálillese, «Dala ármanları» menen poeziyamızda birinshi bolıp liro-romantikalıq poemaǵa iz saldı.

Tuwılǵan mákannıń ullılıǵın ulıǵlaw shayırdıń bul jıllardaǵı lirikasınıń baslı temasına aylandı. Onıń «Tuwǵan jer»,

245

«Awıl, awıl!», «Tallı jaǵıstaǵı eske túsiriw», «Kún shıǵıs jolawshısına», «Qara tal» qosıqları tuwılǵan jerge degen súyispenshilik sezimine tolı shıǵarmalar esaplanadı. Shayır bul qosıqlarında tuwılǵan jer muhabbatın qurǵaq baqırıq-shaqırıqlar arqalı emes, hár bir sózge poetikalıq máni júklew tiykarında sheber isletilgen kórkem detallarda kórsetip beredi. «Shógirme» qosıǵındaǵı shógirme detalıarqalıxalqımızdıńuzaqótmishtegibasıpótkentariyxıyjolın,

onıń ullılıǵın ıqsham formada jetkerip berse, «Seksewil» qosıǵındaǵı seksewil detalı arqalı tuwılǵan jerdiń tábiyatı ózgesheligin, milliy koloritimizdi isenimli etip anıq sáwlelendirip bergen.

60-jıllar poeziyasında T.Jumamuratov, I.Yusupovlar menen bir qatarda T.Seytjanov, Ǵ.Seytnazarov, X.Seytov, B.Qayıpnazarov, N.Japaqov, X.Turımbetov, M.Seytniyazov, I.Qurbanbaev, K.Sultanov sıyaqlı shayırlar da jemisli miynet etti. Usı shayırlardıń izbasar-

ları bolıp 60-jıllar poeziyasına kelip kirgen M.Seytniyazov bul jılları jańalıqqa janı qumarlıǵı menen kózge taslana basladı. «Tolqıtqan oylar» (1961), «Qızǵınım meniń» (1966) qosıqlar toplamları M.Seytniyazovtı filosofiyalıq mazmunǵa iye publicistikalıq qosıqlar sheberi ekenligin kórsetti.

X.Saparov óziniń «Meniń zamanlaslarım» (1960), «Xabarshı» (1964), «Jas usta» (1964), «Qurqıltay» (1966), «Ayǵa ushıp barǵanda» (1970) toplamlarındaǵı qosıqları menen balalar poeziyasına salmaqlı úles qostı.

Bul jıllarda balalar poeziyasınan S.Abbazovtıń «Sırlı albom» (1962), «Meniń inim» (1964), «Quslar qaytıp keledi eken» (1968) qosıqlar toplamları da belgili orın iyeledi.

Jas shayırlar T.Mátmuratovtıń «Aq terek pe, kók terek» (1964), U.Xojanazarovtıń «Áwelemen, dúwelemen» (1969), T.Qabulovtıń «Qara buǵa» (1964) dáslepki toplamları da bul jıllardaǵı balalar poeziya-

sınıń dástiyarlı dóretpelerine aylandı.

Bul shayırlar 60-jılları úlken poeziyada da óz hawazlarına iye ekenligin kórsete aldı. T.Mátmuratovtıń «Lirika» (1966), «Gózzallıq oyandı» (1970), U.Xojanazarovtıń «Kewil tuyǵıları» (1970), T.Qabulovtıń «Ashıǵıńman» (1968) poeziyalıq toplamları bunıń ayqın dálili.

60-jılları bulardan basqa da poeziyamızǵa D.Aytmuratov, Sh.Seytov, K.Raxmanov, U.Pirjanov, G.Esemuratov, T.Sársenbaev, S.Pirjanov usaǵan bir topar talantlı jaslar poeziyamızdıń shayırlar qatarın

jáne de bayıttı. Olardıń kópshiligi yar degennen-aq poeziyada óz soqpaǵın tawıp, óz hawazı, óz qoltańbası bar ekenligin tanıttı, poeziyamızǵa tıń pikirler jańasha ırǵaqlar alıp kirdi. Mısalı, Sh.Seytov «Soqpaǵım, meniń qaydasań» (1966), «Tawlardan saza» (1970)

246

toplamlarındaǵı syujetli qosıqları menen epikalıq sıpat belgileri bar lirika túrlerin jaratsa, U.Xojanazarov, K.Raxmanovlar filosofiyalıq oyshıl lirikanıń, T.Mátmuratov shın mánisindegi shınayı sulıw lirikanıń sheberi bolıp jetilisti. D.Aytmuratov

«Qosıqlar hám tımsallar» (1960), «Aǵar dárya» toplamları menen jaslar poeziyasına jáne bir jańasha bet ashtı, onıń dóretpeleri ádebiyatta tımsal janrınıń jáne bir wákili payda bolıp atırǵanlıǵınan dárek berdi.

Poeziyamız 70-80-jıllarǵa kelip burınǵıdan beter tez pát penen rawajlana basladı. Ómir shınlıǵın sáwlelendiriwi, mazmunınıń tereńligi, formalıq jetiskenligi jaǵınan 60-jıllar poeziyasına salıstırǵanda oq boyı ozıq ketti. Bul jıllarda ádebiyatımızdıń awır júgin arqalap kiyatırǵan J.Aymurzaev, T.Jumamuratov, B.Qayıpnazarov,X.Seytov,T.Seytjanov,I.Yusupov,Ó.Xojaniyazov,J.Dilmuratov,

B.Ismayılov, K.Sultanov, Q.Dosanovlar menen bir qatarda poeziyamızdıń belsendi wákilleri bolıp úlgergen M.Seytniyazov, K.Raxmanov, U.Xojanazarov, T.Mátmuratov, U.Pirjanov, T.Sársenbaev, S.Pirjanov jemisli miynet etti. Poeziyamızǵa J.Izbasqanov, K.Karimov,

N.Tóreshova, Sh.Ayapov, X.Dáwletnazarov, S.Ibragimov, B.Genjemuratov usaǵan jas tolqınlar kelip kirdi.

Poeziyada lirika hám epika janrları rawajlandı. T.Jumamuratov epikalıq poeziyaǵa jańa formalar engizdi. Mısalı, ol óziniń «Gáwhar tas haqqında ertek» poemasında folklorlıq syujetten sheberlik penen paydalanǵan halda jańa realistlik ertek-poema dóretken bolsa, «Mákarya sulıw» (1973) shıǵarması menen xalıq shayırlarınıń dástan dóretiw dástúrin jáne bir adım alǵa ilgeriletti, roman tipindegi keń qamtımlı dástan jarattı.

Poeziyaǵa, ásirese, lirikalıq poeziyaǵa formalıq jańalıq engiziw 60-80-jıllarda basqa shayırlarǵa qaraǵanda I.Yusupov dóretiwshiliginde kúshli bayqaldı. Shayır dástúriy jaydarı qosıqlar dóretiwge sadıq qalǵan halda poeziyanıń publicistikalıq lirika, ekspromt,

romans, oktavalar, rubai, elegiya, báyit, muxalles (muxammas), ballada formalarında da qálem terbetti hám onıń bul qálem sınawları sátli

de shıqtı. Mısalı, onıń «Kim kimdi sudlap atır», «Sentyabrdegi oylar», «Alatawdan samal», «Rica kóli», «Qara tawǵa», «Paxta—biziń oyımızdıń bası» qosıqları publicistikalıq lirikanıń úlgileri

bolsa, «Shıbıǵı sınsa shınardıń» qosıǵı siyasiy-elegiyalıq formada jazıldı. Shayır balladanıń úlgisi sıpatında Ayapbergen shayırǵa arnap «Bulaq haqqında ballada»sın dóretti. Onıń qosıqları qaysı formada jazılmasın, barlıq waqıtta jıllı lirizm menen tereń filosofiyalıq mazmun birligin joǵaltpaydı. Qosıkları emocional

247

tásirsheńlik penen óz ornında qollanılǵan kórkem obrazlı sózler kestesine iye:

Júzsek te qaysı teńizde,

Júrsekte qaysı qurǵaqta,

Men—kóp ushın, kópshilik—

Men ushın sóyler bul waqta.

Tınıshlıq,doslıq—eki sóz,

Saǵınıshlı báhár qusınday,

Kewillerge qurıq basıp,

Aqılǵa uya salmaqta,

Qus ushıwǵa, al adam

Tuwılar baxıt, el ushın.

Pútkil álemde bolıp atırǵan waqıyalardı sezgirlik penen baqlap, aqıl tárezisine salıp kórgen shayır aqır-ayaǵında usınday filosofiyalıq juwmaqqa keledi. Shayır elegiyası tek óz qara basınıń ǵamı ushın jasaw emes, al pútkil adamzat dártine sherik bolıp jasawǵa shaqıradı. Bul ideyanı beriwde shayır «Saǵınıshlı báhár qusınday», «Kewillerge qurıq basıw, aqılǵa uya salıw» sıyaqlı obrazlı sóz tirkeslerin ózinshe oylap tabadı.

Usınday bay mazmundaǵı jańa formalardı T.Jumamuratov dóretken rubayılar menen epigrammalardan da kóriwge boladı. Shayır bir epigrammasında«

Sen haq bolsań,

Men de haq bolǵım keledi,

Túlki bolsań,

Men saq bolǵım keledi.

Bayron bolsań, qutlıqlayman ózińdi

Men tek mázi...

Berdaq bolǵım keledi,

—dep geypara nákas adamlardıń jaqpas qılwaların ulıwmalastırıw arqalı úlken filosofiyalıq juwmaqlar keltirip shıǵarsa, jáne bir rubayısında waqıt qádiri haqqında qısqa juwmaǵın jasaydı:

Kúnler óter júyrik attay shabısıp, Báhár keler qıs ómirin tawısıp,

Hár bir kúnniń, hár bir saattıń ornı bar, Ómir ushın hesh bir kún joq awısıq.

248

60-80-jıllar poeziyasında ayta ketetuǵın jáne bir unamlı qubı- lıs—satiralıq poeziyanıń rawajlanıwı boldı. 60-jıllarda

S.Nurımbetov dóretken «Bala hám qutan», «Suw hám nay», «Balon hám kirpi» qosıq-tımsalları, T.Jumamuratovtıń, B.Ismayılovtıń ótkir

satira -yumorlıq qosıqlar ı menen tolıstı. B .Ismayılo v satiralarında májilispazlar, wádepazlar, is jaqpas jalqawlar, jaǵımpazlar, paraxor jermenler, jeńil tábiyatlı qız-jigitler áshkara

etilse, T.Jumamuratovtıń «Másmámbettiń túsi», «Ton menen tóbeles» satiralarında ishiwshilikke berilip ketken máskúnem basshılar, náshebentliktiń qulına aylanıp, waqtınan burın ruwxıy qartayǵan nákas adamlar ótkir sınǵa alınadı.

D.Aytmuratovtıń «Sulıw maymıl», «Asqabaq hám qańbaq», «Túlki quyrıǵı», «Haywanatlardıń súwretke túsiwi» satiralarında adamlar minezindegi unamsız ádetler astarlı mánide sáwleleniw tabadı. Mısalı, shayır «Aqsar hám Qańbaq» tımsalında usı eki ósimliktiń biologiyalıq sıpatlı belgileri arqalı adam minezindegi turaqlılıq

degen qásiyettiń jaǵımpazlıq usaǵan jat dástúrden anaǵurlım ústin turatuǵınlıǵın tómendegishe astarlap kórsetedi:

Bir kúni tús waqta,

Qańbaq jumalap kelip Aqsarǵa:

—Sen,—dedi, -kete almay hesh jaqqa, Jatırsań jıljımastan.

Al, men barmaǵan sirá jer bar ma? Maǵan pútkil dúnya bostan —«Durıs,—dedi Aqsar qańbaqqa,- Sen bostanlıqta,

Biraq ta

Jumalap júrseń ıqqa»

(D.Aytmuratov. Qosıqlar hám tımsallar.

—Nókis, 1988.)

70-80-jıllar balalar poeziyasında da ádewir ósiw-órkenlew jılları boldı. Bul tarawda burınnan shuǵıllanıp kiyatırǵan S.Abbazov, X.Saparov, J.Dilmuratov, U.Sadıqov, Á.Seytjanov usaǵan shayırlar qatarı J.Óteniyazov, T.Eshjanov, Á.Xalmuratov kibi jas talantlar menen tolıstı. X.Saparov bul jıllarda balalar poeziyasınıń turaqlı wákili bolıp qáliplesti. Onıń «Meniń kúnlerim» (1977), «Quslar

menen sırlasqanda» (1978), «Altın dáwran» (1982), «Watan sunqarı» (1984), «Tábiyat óz úyimiz» (1990) qosıqlar toplamı usı jıllardaǵı balalar poeziyası rawajlanıwınıń tiykarǵı baǵdarların kórsetip

turdı.

249

Shayır shıǵarmaları bul jılları awqamlas xalıqlar tillerinde de jarıq kóre basladı. «Qaraqalpaqstan» baspası onıń «Jiyren

tay» (1973), «Sheber qollar» (1981), «Atam menen áńgime» (1988) toplamların rus tilinde daǵazaladı. Rus tilindegi usınday toplamları Tashkent («Bala hám tayınshaq» 1981), Moskva («Eger, erte tursań...») baspalarında da jarıq kórdi. Onıń «Jas usta» toplamı 1970-jılı

ózbek tilinde óz aldına kitap bolıp basılıp shıqtı. Shayır bul miynetleri ushın 1974-jılı Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtı alıwǵa miyasar boldı.

70-80-jıllarda epikalık poeziya da usınday unamlı sapalıq ózgerislerge ushıradı. Poemalar tematikalıq, formalıq jaqtan bayıdı. I.Yusupov tárepinen tariyxıy «Tumaris», miflik-fantastikalıq janrda «Máńgi bulaq» poemaları jaratıldı. Shayır usı jılları

bulardan basqa da «Poseydonnıń ǵázebi», «Búlbil uyası», «Mámelek oy» sıyaqlı bir qansha poemalar jazdı.

Bul dáwirde T.Mátmuratovtıń poemashılıqtı rawajlandırıwǵa qosqan úlesleri ayrıqsha boldı. Shayır poemashılıqta liro-dramalıq, miflik-realistlik formalardan sheber paydalandı. T.Mátmuratovtıń «Aysanem», «Sadıqlıq», «Periyzat» shıǵarmaları 70-80-jıllar poeziyasındaǵı lirikalıq poemalardıń ájayıp úlgileri bolsa, «Jaqsı adamnıń júregi», «Juldızım meniń» poemaları liro-dramalıq, rea- listlik-miflik formalardaǵı jańa izlenislerdiń jemisi esaplanadı.

K.Raxmanov «Shól dástanı» poeması menen 70-80-jıllar poemashılıǵına zamanagóylik ruwx baǵısh etti. M.Seytniyazov «Watan gedayı» poemasında poeziyada birinshilerden bolıp Watansızlıq tragediyasın ashıp berdi. J.Izbasqanov óziniń «Ótemis», «Qamal» poemaları menen epikalıq poeziyada da shayırlıq sheberlikleri qáliplesip kiyatırǵanlıǵın kórsetti.

80-jıllardıń ekinshi yarımı qaraqalpaq poeziyasındaǵı jańa dáwirdiń baslanıwı dep bahalaw haqıyqatlıqqa bir qansha jaqın. Poeziya izertlewshileriniń tastıyıqlawına qaraǵanda, bul jıllarda shayırlarımızdıń dóretiwshiligi hám belsendiligi hár tárepleme artıp, qatıp qalǵan jasandı temalardı jırlawshılıq, haqıyqatlıqtı

boyap kórsetiwge umtılıwshılıq keselliklerinen, qurǵaq baqırıqshaqırıqlardan, súrenpazlıqlardan qutıla basladı. Lirikada gumanistlik, filosofiyalıq baǵıt kúsheydi. Óz jolı, óz jazıw usılına

iye shayırlar kórkem izlenislerge dıqqat awdardı, xalıqtıń tariyxı, ózinsheligi, milliy qádriyatları lirikanıń súyikli temalarına aylandı. Shayırlarımız endi jaqsılıq-jamanlıq, ómir hám ólim, hadallıq hám nahaqlıq túsiniklerin jırlawǵa burınǵıday ústirtin emes, jámiyetlik-sociallıq qarama-karsılıklardıń sırın tereń

250