XX asir qaraqalpaq adebiyati tariyxi

niyet etken urıs jılları, urıstan keyingi dáwirde de dawam etken qaharmanlıqlar obrazı súwretlenedi.

A.Bekimbetovtıń shıǵarmaları orıs, ózbek tillerine awdarıldı. Belgili shayır, jazıwshı hám jurnalist Óserbay Xojaniyazov (1926-

1977) 1926-jılı Taxtakópir rayonında tuwılǵan. Miynet jolın 1942jılı mektepte muǵallim, keyin rayonlıq gazetada juwaplı xatker lawazımlarınan baslaydı. 1949-jılı Muǵallimler institutın tamamlaǵan. 1956-jılı Moskva qalasında ádebiyat institutın pitkergen. 1956-1977-jıllar aralıǵında respublikanıń baspasóz tarawlarında juwaplı xızmetlerde isleydi.

50-jıllardaǵı qaraqalpaq ádábiyatınıń kórkemlik dárejesiniń jetilisiwi, tematikalıq diapozonınıń keńeyiwi, jańa shıǵarmalar, jańa ádebiy janrlarınıń payda bolıwı menen belgilenedi. Bul jılları tájiriybeli kórkem sóz sheberleri A.Dabılov, S.Nurımbetov,

J.Aymurzaev,A.Begimov,Á.Shamuratov,B.Qayıpnazarov,T.Jumamuratovlar qatarına I.Yusupov, T.Seytjanov, T.Qayıpbergenov sıyaqlı jańa ádebiy kúshler kelip qosıladı.

Óserbay Xojaniyazov, mine, usı jılları ádebiyatqa kelip kirgen jas talantlardıń biri edi. Ó.Xojaniyazov óz dóretiwshiligin poeziya janrınan baslaǵan. Onıń dáslepki qosıqları studentlik dáwirinde ádebiy almanax hám gazetalarda shıǵadı. Shayırdıń «Shın júrekten» (1952), «Ómir marjanları» (1959), «Párwaz» (1956) atlı qosıqlar toplamı járiyalanǵan. Bul lirikalıq qosıqlarında shayır Watan, tuwǵan jerdiń tábiyatı, xalıqlar doslıǵı, miynet, muhabbat hám t.b. temalardı jırlaǵan. Shayırdıń satiralıq xarakterde jazılǵan qosıq-

larında turmısta ushırasatuǵın, jaǵımpazlıq, aǵayinshilik hám t.b. jat illetlerdi ótkir sınǵa aladı.

Ó.Xojaniyazov óz dóretiwshiligin poeziyadan baslasa da, ádebiyatta ol kóbirek jazıwshı sıpatında tán alındı. Onıń prozalıq dóretpe-

lerinen «Baxıt bosaǵasında» (1956), «Bir sovxozda» (1960), «Qıs balladası» (1970), «Aydana» (1972), «Jaynaǵan jáziyra» (1975) hám t.b. ocherkler, gúrriń hám povestler toplamları baspadan shıqtı. Ó.Xojaniyazov-

tıń bir qatar gúrrińleri, qosıqları ózbek, qazaq, qırǵız, rus tillerine awdarıldı. «Aydana» povesti ózbek tiline awdarılıp, óz aldına kitap bolıp shıqtı. Sonıń menen birge, Ó.Xojaniyazovtıń ózi de kórkem awdarma menen shuǵıllandı.

Ol bir qatar rus jazıwshılarınıń shıǵarmaların qaraqalpaq tiline awdardı. Angliyanıń ullı dramaturgi V.Shekspirdiń «Otello» tragediyasın shayır T.Seytjanov penen birge qaraqalpaq tiline awdardı.

Ó .Xojaniyazov óziniń jazıwshılıq talantın prozanıń kishi forması bolǵan ocherk tarawlarınan baslaǵan. 50-jıllardıń aqırında

201

qaraqalpaq publicistikasında zamannıń belgili adamlarına arnalǵan ocherkler jazıla basladı.

Ó.Xojaniyazovtıń ocherkleri turmıstıń áhmiyetli máselelerin sóz etti.

Zaman talabına ılayıq miynet adamlarınıń qaharmanlıq islerin, awıl xojalıǵındaǵı, óndiristegi turmısqa engen jańalıqlardı súwretledi. Ó.Xojaniyazovtıń «Miynet juldızı», «Shopan Sambay

Xoshmuratov», «Bir sovxozda», «Mánzilden mánzilge» atlı ocherkleri zamanlas qaharmanlar obrazın jaratıwǵa arnalǵan.

Ocherk Ó.Xojaniyazovtıń kórkem súwretlew tájiriybesin arttırıp, keleshekte gúrriń, povestler dóretiwine kórkemlik tiykar saladı. Atap aytsaq, «Bir sovxozda», «Keń qonıs» atlı ocherkleri keyininen «Aydana», «Jaynaǵan jaziyra» atlı povestlerine material bolıp, jazıwshınıń qálemin ısıldırdı.

Ó.Xojaniyazov«Orınsızókpe», «Miynetdańq isi», «Shın muhabbat», «Baxıt jolı», «Aktual tema», «Saqallı saǵıyra» sıyaqlı kóp ǵana gúrrińlerdiń avtorı. Jazıwshınıń bul shıǵarmalarında da tiykarǵı orında turmıs máseleleri turadı. «Shın muhabbat» gúrrińinde tiykarǵı ideya-ómirlik joldasıńdı húrmetlew, turmıs jolında oǵan tayanısh bolıw. Gúrrińniń bas qaharmanı Mehriban obrazı usı kózqarastan súwretlengen.

«Aydana» Ó.Xojaniyazovtıń birinshi povesti. Povesttiń syujetin awıl turmısı, kolxozda paxtashılıqtı rawajlandırǵan, awıl jasların izine ertken zveno basshı Aydananıń ómiri quraydı. Bul povestte 50-60-jılları kórkem ádebiyattaǵı júdá kóp súwretlengen awıl xojalıǵındaǵı aldıńǵı qatarda júrgen miynetkesh hayal-qızlar- dıń tipik obrazları jaratıladı. Bul sol waqıttaǵı prozadaǵı tariy-

xıy tipik qubılıs ta edi.

Bul tema jazıwshınıń birinshi jazılǵan gúrrińleriniń biri «Orınsız ókpe» de sóz bolǵan edi. Aydananıń qaharmanlıq isleri, kewil ruwhınıń hadallıǵı, jumısqa uqıplılıǵı avtor tárepinen sheber súwretlengen.

Ó.Xojaniyazovtıń «Qıs balladası», «Jeztırnaq hikayası» atlı povestleri xalıq turmısın salıstırmalı formada súwretlewge qurılǵan.

«Qıs balladası» povesti shopanlardıń turmısına arnalǵan. Shelpekli dalasına kelgen qattı suwıq, kómbe úrgin qar Asqar, Hamiyda hám basqa da shopanlardıń turmısın awırlastıradı. Jazıwshı povestke kirgizgen epizodlarında qaharmanlardıń burınǵı ómirin eske túsiriwi arqalı olardıń házirgi basına túsken qıyınshılıqların jeńip shıǵıwın bayanlaydı.

202

«Jeztırnaq hikayası» povestinde Ayjamal hám onıń qızı Rawshannıń táǵdiri tiykarǵı mazmundı quraydı. Ayjamal teńsizlik aqıbeti-

nen kóp qıyınshılıqlardı basınan keshirgen ana obrazı. Ol óziniń qızı Rawshannıń baxıtlı bolıwı ushın gúresedi. Ayjamaldıń obrazı iskerligi, qaysarlıǵı menen xarakterlenedi.

Jazıwshınıń «Jalınlı jıllar» povesti Ekinshi jer júzilik urıs temasına arnalǵan. Bul povestte urıstan bir ayaqtan ayırılıp

qaytqan Mádettiń táǵdiri haqqında sóz etiledi. Mádettiń mayıp bolıp kelgenine onıń tuwısqanları, ásirese, jawıngerdiń ákesi Ayman júdá ashınıp qıynaladı. Biraq, Mádettiń ózi turmısqa aralasıp, ómir qıyınshılıqların miynette de márdana jeńip shıǵadı. Povestte fronttaǵı urıs kórinisleri, urıs jıllarındaǵı awıldıń

turmısı, qaharmanlar táǵdiri sheberlik penen súwretlengen. Ásirese, Mádettiń qıyınshılıqtı jeńip shıǵıwına, xarakteriniń qáliple-

siwine Miyrixannıń muhabbatı járdem etetuǵın epizodlar júdá qızıqlı oqıladı.

1961-jılı jazılǵan «Jaynaǵan jáziyra» povesti tıń jerdi ózlestiriw temasın sóz etedi. Bas qaharmanlar Jádiger hám Gúlziyra. Avtor kóbirek Gúlziyranıń obrazın ayqınlastırǵan. Bul romantikalıq tiptegi obraz. Gúlziyra awıldan ósip shıqqan qız. Óz tuwılǵan jerin júdá jaqsı kóredi hám óz awılın abadanlastırıw ushın kúsh-ǵayratın ayamay jumıs etiwdi oylaydı. Joqarı oqıw ornın pitkergennen keyin de ómirin usı iske baǵıshlamaqshı boladı. Usı romantikalıq sezimleri menen Gúlziyra tıń jerge jumısqa baradı. Gúlziyranıń maqseti

- jáziyranı gúllentip, qala qurıwǵa úles qosıw. Jádiger dáslep onıń bul niyetlerin túsinbeydi. Biraq, Gúlziyrasız kóp qıynaladı hám muhabbatsız ómir de ómir emes degen sheshimge keledi.

Povestte tiykarǵı tema tolıq ashılmaydı. Tıń jerdi ózlestiriw procesi menen biz tanısa almaymız. Biraq, jaslardıń arasındaǵı qarım-qatnas jaqsı súwretleniwin tabadı.

Juwmaqlastırıp aytqanda, Ó.Xojaniyazov ádebiyat tariyxında usı prozalıq shıǵarmaları menen 60-70-jıllardaǵı qaraqalpaq prozasınıń hár tárepleme bayıp rawajlanıwına salmaqlı úles qosqan jazıwshılardıń biri bolıp qaldı.

Q araqalpaqstan xalıq jazıwshısı Ismayıl Qurbanbaev (19292008) 1929-jılı Shımbay rayonınıń Keńes awıl Keńesindegi «Qanjıǵalı» awılında tuwıladı. Awıllıq mektepte 9-klassqa shekem oqıydı.

1945-1947-jılları Shımbaydaǵı peduchilishede oqıydı. 1947-1951- jılı qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq instituttıń tariyx hám filologiya fakultetin oqıp pitkeredi. 1951-1953-jılları

203

pedinstitutta muǵallim, 1957-1962-jılları «Jas Leninshi» gazetasında bólim baslıǵı bolıp isleydi. 1966-1971-jılları «Ámiwdárya» jurnalınıń bas redaktorı, 1971-1974-jılları N.Dáwqaraev atındaǵı til, ádebiyat institutınıń ilimiy xızmetkeri, 1982-1991-jılları «Qaraqalpaqstan» baspasınıń bólim baslıǵı, soń direktorı lawazımında islegen. 1991-1994-jılları Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń kórkem ádebiyattı násiyatlaw byurosınıń baslıǵı.

1950-jıllardan baslap I.Qurbanbaevtıń qosıqları, gúrrińleri, respublikalıq baspa sózde járiyalana baslaydı. 1954-jılı «Qosıqlar» atlı birinshi toplamı baspadan shıqtı. 1959-jılı «Júrek hámi-

ri menen», 1965-jılı «Bir jigit bar biziń awılda» qosıqlar toplamı, 1966-jılı «Jumagúl mergen», 1968-jılı «Bir awız sóz» povestler jıynaǵı, 1978-jılı «Jollar» qosıqlar toplamı, 1979-jılı «Altın masaq» romanı, 1982-jılı «Írǵalıslar» qosıqlar toplamı, 1983-jılı «Isenim» romanın, 1985-jılı «Miskin» atlı povest hám gúrrińler jıynaǵın baspadan shıǵardı. Jazıwshınıń kóp gúrrińleri, geypara povest, romanları tuwısqan xalıqlar tillerine awdarıldı.

Jazıwshınıń dóretiwshiliginde jámiyetshilikke keńnen belgili bolǵan shıǵarmaları 1966-jılǵı jazǵan Aral balıqshısı Jumagúldiń ómirinen alıp jazılǵan balalarǵa arnalǵan erteklik dóretpesi, onnan

soń 1968-jılǵı «Bir awız sóz» shıǵarmalar jıynaǵı, oǵan avtordıń «Tiriliw», «Bir awız sóz» hám «Kelin kiyatır» povestleri kirgizilgen. «Tiriliw» povesti repressiya qurbanlarınıń ómirlerinen alıp jazılǵan. Onda Berdimurat qızıl imperiya tárepinen repressiyaǵa ushıraydı, qamalıp ketedi. Izinde onıń hayalı Ayjamal, balası Azat, bir qızı qaladı. Olardıń táǵdiyrleri ómir ushın gúresleri, qıyınshılıqları povestte isenimli súwretlenedi. Ásirese, Ayjamal, Azat obrazları povestte jaqsı ashıladı. Al, «Bir awız sóz» povestinde 60-70-jıllardaǵı eldegi jańa siyasat, máselen, orta mektepti pitirgen awıl jaslarınıń óz aldına brigada dúzip jumıs islewleri, sol turmısta júrip olardıń shańaraq qurıwları, ómir táshwishleri, qıyınshılıqları, olardıń usı turmısta jasaw múmkinshilikleri kórseti-

ledi. Avtor óz zamanına ılayıq isker jaslar obrazın beredi. Povestte jazıwshı, belgili ásirdiń belgili jıllarındaǵı jaslardıń jasawınıń tipik sharayatların jaratadı.

«Kelin kiyatır» povesti de jaslar ómirlerinen alıp jazılǵan shıǵarma. Jaslar arasında bolatuǵın turmıs, dástúr sháriyatlar isenimli jazılǵan.

Jazıwshınıń povestleriniń ishinde eń jaqsısı «Tanıslar» atlı satiralıq povesti. Bunda tubalawshılıq dáwirindegi hár túrli

sebepler menen máskúnemlikke berilgen jaslar gáp etiledi. Avtor

204

máskúnemliktiń, giyabentliktiń adamdı jaman aqıbetlerge alıp keletuǵınlıǵın, buǵan tap bolǵan jaslardıń qor bolıp jasawın, onday jaslarǵa el-xalıqtıń jerkenishli qaraytuǵınlıqların povestte isenimli súwretlep beredi. Juwmaǵında jaslardıń jaman nárselerge ósh bolmawı, qayta onday illetlerge ózleri gúresiwi kerekligi úgitnásiyatlanadı. Bul povest házirgi dáwir ushın da áhmiyetli.

Avtordıń salıkeshler turmısınan alıp jazılǵan «Altın masaq» romanı diyqan ómirlerinen alıp jazılǵan «Isenim» romanı da jaqsı jazılǵan. Bul romanlardıń jetiskenligi sonda - avtor 50-60- jıllarda diyqanshılıqta, agrar siyasatta orın alǵan buyrıqpazlıqtı, barlıǵın bir oraydan basqarıwshılıqtı, kóz boyamashılıqtı, qosıp jazıwlardı qattı sınǵa aladı. Haqıyqatında da, bul jılları sırttan adamlar kelip, onı isle, bunı isle, dep diyqanlarǵa mátibiylik etetuǵın edi, jergilikli jer-suw sharayatları, milliy diyqanshılıq tájiriybeleri menen esaplaspaytuǵın edi. Biraq, bul siyasat eldiń de, jerdiń de kórkin qashırıp, jerdiń meliorativ jaǵdayınıń buzılıwına, ekologiyalıq daǵdarıslarǵa alıp keldi. Sońǵı gezlerde diyqanlar diyqanshılıqta sırttan kelip aytılǵan gáplerdi tıńlamay, uzaq ásirler óz ata-babalarınan berli kiyatırǵan diyqanshılıqtaǵı tájiriybeleri boyınsha paxta, salı, jońıshqa hám basqa eginlerdi egedi. Mol ónim aladı.

Romanda bul haqıyqatlıq óz isiniń mamanı, isker qánige hám sonıń menen birge, el-xalıq xızmeti ushın janın da ayamaytuǵın márt, bahadır qaharmanlar obrazın jasaw arqalı sheber ashıp beriledi.

Ulıwma, I.Qurbanbaev 40-jıllardıń ekinshi yarımınan baslap 60 jıl dawamında kórkem dóretiwshilik miynet penen tınbay shuǵıllanıp kiyatır. «Júrek hámiri menen» (1959), «Gúl jaynatıwshıları» (1961) toplamları onı jurtshılıqqa talantlı jurnalist etip tanıs-

tırsa, «Jollar» (1971) qosıqlar hám poema toplamı menen bir qatar nama qosıqları onıń shayırlıqtan da qurı alaqan emes ekenligin kórsetti.

Degen menen, I.Qurbanbaev, qanday janrda dóretiwshilik miynet etpesin, óziniń tiykarǵı janrı-prozaǵa sadıq bolıp qaldı. 50-jıl-

lardıń aqırı menen 60-jıllarda dóregen «Bir awız sóz», «Tiriliw», «Tanıslar» povestleri onı jurtshılıqqa jazıwshı sıpatında tán aldırǵan shıǵarmalar boldı. Onıń bul shıǵarmaları ideyalıq-kórkem- lik dárejesi boyınsha búgingi kúnde de óz áhmiyetin joǵaltqan joq.

Hár qanday jazıwshınıń súyikli teması bolatuǵını sıyaqlı, I.Qurbanbaev dóretiwshiliginde awıl teması - eń baslı tema bolıp qáliplesken. Bunı biz jazıwshınıń «Altın masaq» (1979) romandiologiyası menen «Isenim» romanınıń 1-2 kitabında sóz etilgen

205

mashqalalardan ayqın sezemiz. «Miskin waqıyaları» (1985) povestgúrrińleri toplamı jazıwshınıń búgingi zamanlaslarımız obrazın jaratıwda da qaraqalpaq prozasına salmaqlı úles qosıp atırǵanlıǵın dálilleydi.

Q ullası, jazıwshınıń búgingi kúnge deyin jigirmadan aslam kórkem shıǵarmalar toplamı jarıq kórdi. Onıń balalar ádebiyatına baǵıshlanǵan ilimiy miynetleri bolsa, búgingi kúnde orta arnawlı hám joqarı oqıw orınları talabalarınıń eń jaqın járdemshilerine aylanbaqta.

Álbette, onıń miynetleri kórkem sapası boyınsha da «Qaraqalpaq prozası» degen úlken túsinikti qáliplestiriwde málim dárejede áhmiyetli orın tutadı.

Onıń ústine, I.Qurbanbaev óziniń jeke iskerligi boyınsha da qaraqalpaq prozasınıń rawajlanıwına salmaqlı úles qosqan jámiyetlik ǵayratker. Sebebi, ol «Ámiwdárya» jurnalına redaktor bolǵan

jıllarda (1966-1971-jıllarda) T.Qayıpbergenov, Q.Sultanov, Sh.Seytov, U.Pirjanov sıyaqlı jazıwshılarımızdıń eń jaqsı proza-

lıq tuwındıları kóplep jarıq kórdi.

Jazıwshı, álbette, bul tabıslar menen sheklenip qalǵan joq. Ǵárezsizlik jıllarında da jemisli miynet etip, bir qatar prozalıq, poeziyalıq shıǵarmaların jurtshılıqqa usındı.

Belgili prozaik-jazıwshı, jurnalist Gúlaysha Esemuratova (1930) 1930-jılı 18-fevralda Shımbay rayonınıń házirgi Qasım Áwezov atındaǵı kolxozı aymaǵında qaraqalpaq xalqınıń tariyxında atı belgili Jáliy maqsım Ismetulla axun ulınıń shaqaraǵında dúnyaǵa keldi.

Ákesi «xalıq dushpanı» bolıp súrginge aydalǵannan soń, Gúlaysha apa úsh aylıǵınan toǵız aylıǵına shekem dayı atası Esemurattıń qolında, sońınan dayı aǵası, belgili tilshi-alım Aytjan Esemuratov-

tıń shańaraǵında qız apası Ráwiya menen birge tárbiyalandı. Aytjan Esemuratovtıń bay kitapxanası bolajaq jazıwshınıń kórkem ádebiyatqa degen qızıǵıwshılıǵın oyatadı.

Tórtkúl hám Nókis mekteplerinde bilim alǵannan soń, Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutına oqıwǵa kiredi. Bul joqarı oqıw ornın 1951-jılı pitkerip, Gúlaysha Esemuratova jurnalist kásibin tańlap aladı. «Jas Leninshi» házirgi «Qaraqalpaqstan jasları» gazetasınıń kórkem ádebiyat hám iskusstvo bóliminiń baslıǵı bolıp miynet jolın baslaydı. Sonnan búgingi kúnge shekem bul mashaqatlı kásiptiń mamanı bolıp, eliw jıldan aslam waqıttan beri xızmet etip kiyatır. 1958-60-jılları «Ámiwdárya» jurnalında bólim baslıq bolıp isledi. 1991-jıldan baslap «Aral qızları» jurna-

lınıń bas redaktorı bolıp islep kiyatır.

206

G.Esemuratova «Keste» (1969), «Xalmurat júrgish», «Ayday qız», «Qızım, saǵan aytaman, kelinim, sen tıńla», «Mıńda bir keshirim», «Gónergen súrenler», «Kim tıńlaydı muńımdı», «Kózsiz gúbelek», «Qawın piskende», «Qaraqalpaq qızlarınıń kestege túsken romanları», «Dúwdendegi dápter», «Ana sezimi» hám t.b. kóplegen gúrriń, povest, roman hám ocherklerdiń avtorı.

G.Esemuratova búgingi qaraqalpaq milliy prozasındaǵı hayal-qız jazıwshılardıń wákilleriniń biri, qaraqalpaq hayal-qızlarınıń

jırın jırlaytuǵın ǵamxorshısı, aqılgóyi, jasúlkeni.

Jazıwshınıń «Qızım, saǵan aytaman, kelinim, sen tıńla» povestleri tereń sociallıq mánige iye psixologizmi kúshli tásirli shıǵarma.

Birinshi bóliminde bir shańaraq aǵzalarınıń qarım-qatnasları, eki tuwısqan qızdıń mehir-muhabbatı, tuwısqanlıq sezimi sóz etilse, ekinshi bóliminde erli-zayıplılardıń arasındaǵı qarım-qatnaslar súwretlenedi.

Waqıya Shınardıń Nókiske kelip, Nókis kóshelerin aralap júrip kóshede teatrdıń afishasınan Dárigúl Áshirbaevanıń familiyasın oqıwınan baslanadı. Soń povest qahramanları menen, Shınardıń eske túsiriwleri, Shınardıń Dárigúlge jazǵan xatları arqalı tanısamız. Bularda qız apası Aqsulıwdıń Dárigúlge bolǵan tuwısqanlıq miyirmanlıǵı súwretlenedi.

Anası, qızı, balası hám kelini tórt adam turadı. Bul shıǵarmada úsh-tórt adamnıń bir-biri menen qarım-qatnası beriledi. Qáyin ene menen kelin, erli-zayıplılar, jeńgesi menen biykesh. Bul shıǵarmada tek ǵana apalı-sińliler arasındaǵı tuwısqanlıq qatnasıqlardan basqa, jeńgesi menen biykeshi arasındaǵı bir-birine súyispenshilik penen húrmetti Aqsulıw menen Shınardıń aytıwı arqalı uǵınamız. Sińlisi Dárigúldiń sonsha uzaqqa ketkeni Aqsulıwǵa psixologiyalıq jaqtan tásir jasaydı. Ol awırıp qaladı.

Aqsulıw-keń minezli hayal. Ol enesi hám ómirlik joldası menen sıylasıqlı turadı. Ásirese, bul Shınar ekewiniń arasındaǵı birbirine bolǵan qatnaslarında kózge taslanadı. Aqsulıw awırıp

emlewxanaǵa túsedi. Enesi menen kúyewi onıń izinen xabar almaydı. Tek ǵana biykeshi Shınar ol haqqında oylap, táshwishlenip qalaǵa, onıń izinen emlewxanaǵa baradı. Onı biyperzent dep emlewxanadan tórkinine aparıp taslaǵısı kelgende, Shınar onı jibergisi kelmey,

kózi qıymay qıylanadı hám jalǵannan onı eki qabat dep aytadı. Jas tilegi qabıl degendey Shınardıń tilegine bola, kishesi haqıyqattan da eki qabat bolıp úyinde qaladı.

Povestte milliy úrp-ádetler, dástúrler beriliw arqalı milliy xarakterler ashıladı. Ata-babadan kiyatırǵan dástúr boyınsha jeńgesi

207

biykeshiniń atın aytpaydı. Oǵan basqa at qoyıp, Aqmamıq dep ataydı. Usı Aqmamıq degenniń ózinen-aq qansha poetikalıq obrazlılıqtı kóriwge boladı. Ol povestte Ekinshi jer júzilik urıstan keyingi qaraqalpaq xalqınıń turmısı, xalıq xojalıǵın qayta tiklew dáwiri súwretlenedi. Ájaǵası urıstan bir qolı joq, mayıp bolıp keledi. Soǵan qaramastan, sovxozda isleydi, egin egedi, jer súredi.

Dárigúl Tashkentte oqıp, tarıǵıp júrgeninde, ájapası Aqsulıw óziniń jalǵız qımbatlı kóylegin satıp, pul jiberedi. Tiykarınan

bul shıǵarmada oraylıq figura-Aqsulıwdıń obrazı. Aqsulıw menen Dárigúl apalı-sińli. Aqsulıw menen Shınardıń anası, qáyin ene menen kelin, Shınar menen Aqsulıw, jeńgesi menen biykeshi arasındaǵı qarım-qatnaslar sheber súwretlengen. Qaysı bir turmıslıq

qıyın jaǵdaylar bolıwına qaramastan, qáyin eneniń, eriniń túsinbewshiligi, sińlisiniń artist bolıwı haqqındaǵı ármanları, jıllar ótken soń Shınardıń er jetip, oqıwǵa túsiwdi árman etkende apasınıń qarsı shıǵıp, al jeńgesi Aqsulıw jesir bolıwına qaramas-

tan, «hesh nárseden aybınba, ózim saw tursam, tumsıqlıǵa shoqıtpay, qanatlıǵa qaqtırmayman, qárejetten tarıqtırmayman»-dep onı oqıwǵa shıǵarıp saladı.

G.Esemuratovanıń bul shıǵarmasındaǵı qaharmanları haqıyqıy turmıs sınaqlarınan ótedi. Bul Dárigúl menen Aydar hám Arzıw arasındaǵı bolıp ótken waqıyalar. Shın doslıq, muhabbatqa sadıqlıq Dárigúldiń basına is túskende, Aydar menen Arzıwdıń kim ekenligi ayırılıp shıǵadı. Dárigúl barmaǵınan ayırılıp emlewxanada jatqanında, Aydar qızdı sholaq boldı dep onnan qashadı. Arzıw bolsa, shın mánisinde qızdı súyetuǵın jigit, onıń qayǵısın ortaqlasıp,

ózi menen awılına alıp ketedi. Usılay etip, olar baxıtlı shańaraq quradı.

«Kelinim, sen tıńla» bóliminde Shınardıń táǵdiri súwretlenedi. Ol da turmıstıń qıyın soqpaqlarınan ótedi. Ádil menen qosılıp, turmıs qurǵanı menen, Shınar baxıtlı bola almaydı. Ádil jeńil, hujdansız, opasız, námárt bolıp shıǵadı. Biraq, Shınar kóp qıyınshılıqlardı basınan ótkerse de, ata-babadan kiyatırǵan «eriń-piriń»,-

degen danalıq sózdi yadında tutadı hám sonıń menen birge, qaraqalpaq qızlarına tán milliy dástúrge sadıq bolıp qaladı. Bul povesttiń ideyası - xojalıq, úy buzılıp, bala ákesiz óspesin, degen mánisti ańlatadı.

Q araqalpaq ádebiyatında ekinshi jer júzilik urıs temasına arnalǵan shıǵarmalar urıs dáwrlerinde de, onnan sońǵı dáwirlerde de jazılıp kiyatır.

T.Qayıpbergenovtıń «Sekretar» atlı povestinde urıs kúnlerindegi mektep oqıwshılarınıń turmısı sáwlelense, Sh.Seytovtıń «Kóp

208

edi ketken tırnalar» povestinde urıs dáwirindegi xalıqlardıń doslıǵı haqqında, S.Bahadırovanıń «Hayallar», «Keshikken soldat» povestlerinde awıldaǵı hayallardıń táǵdirleri haqqında sóz boladı. Á.Paxratdinovtıń «Razvedchik», «Dushpan tórindegi ayqas», «Otlı jollar» povestlerinde fronttaǵı qaraqalpaq jawıngerleriniń qaharmanlıǵı, erligi sáwlelengen.

G.Esemuratovanıń «Jiyren» atlı povesti qaraqalpaq prozasındaǵı usı temanı ózinshe ashıwǵa qosqan úlesi boladı. «Jiyren» povesti tek ǵana jazıwshı dóretiwshiliginde ǵana emes, qaraqalpaq prozasınıń sońǵı dáwirdegi jetiskenlikleriniń biri desek boladı.

Povest 1983-jılı burınǵı awqamnıń Jazıwshılar awqamında talqılawǵa qoyılıp, Moskva jazıwshıları tárepinen de joqarı baha aldı.

Povestte urıs haqıyqatlıǵı sóz etiledi. Urıstıń adamzat tariyxında, adam júregine salǵan jarası, urısta qurban bolǵan el azamatların joǵaltıw qayǵısın, jazıwshı tili joq haywanattıń obrazı arqalı bergen. Povesttiń orayında súygeninen ayırılǵan qız Aysultan menen iyesinen ayırılǵan Jiyren attıń obrazı turadı. Aysultan ushın súygeniniń júrgen jerleri, súygeniniń mingen atı eń qádirli bolsa, al, at ushın iyesiniń súygen qızı qádirli. At qızdı kórgende, iyesiniń sheksiz baxıtlı ekenligin, qızdıń iyesi ushın

eń qádirli adam ekenligin túsinedi. Endi sol attıń adamday qızdı aylanshıqlawı,jigittińóliminseziwi,adamnıń basındaǵıqayǵınıń,

attıń da kózinen jas shıǵarıwı, oqıwshını tańlandıradı. Jazıwshınıń tilsiz haywannıń psixologiyasın biliwi, onıń qapalanıwı, saǵınıwın beriwi de avtordıń sheberligi.

Povest waqıyaları jazıwshınıń jeke dóretiwshiligine kóbirek tán bolǵan eske túsiriw formasında, yaǵnıy qarındasınıń aǵası haqqında eske túsiriwleri túrinde súwretleniwin tabadı.

«Jiyren» povestinde attıń táǵdiri... awıldaǵı adamlardıń táǵdiri menen birge súwretlenedi. Adamlardıń basına túsken qıyınshılıq attıń basına da túsedi. Iyesin izlep Jiyren Aysultan menen ushırasatuǵınbaǵqakópbaradı.JiyrenGúlxanǵaqarapbılaydepnalısh etip sóylep turǵanday boladı... «Meniń ǵamxorım qayda ketti? Usınsha qısıwmet kórgendey ne ayıp isledim, túsindirseń-o!?». Bul jerde bas mashqala sadıqlıq, attıń iyesine sadıqlıǵı, qızdıń súygen yarına sadıqlıǵı. Álbette, ana ushın perzent hámme waqıtta perzent. Urısqa ketken ulın keledi degen úmit penen ana Turdımuratın kútedi hám usı úmit penen dúnyadan kóz jumıp ótedi.

Biraq, Aysultan Turdımuratqa sadıq bolıp qala almaydı. Ol basqa birewge uzatılıp ketedi. Syujettiń usılayınsha tamamlanıwı, urıstıń

209

tragediyasın kórsetedi. Ashıqlar bir-birine qosıla almasa, olardıń á rmanları push bolsa, bul turmıs shınlıǵınan alınǵan insan draması.

«Jiyren» povestinde fronttaǵı qırǵınshılıq, qan tógispeler, jawızlıqlar, jawıngerderdiń sawash maydanında qurban bolǵan waqıyaları tikkeley súwretlenbegen menen, fronttan alıstaǵı awıldaǵı

usı náletiy urıstıń aqıbetleri, adamnıń táǵdirleri menen tıǵız baylanısta beriledi.

Kim balasınan, kim ákesinen, kim ájaǵasınan, inisinen, súygen yarınan máńgige ayırıladı. Urısta belgisiz joǵalǵanlar keledi degen úmitin, jıllar ótse de úzbeydi. Biz joqarıda aytıp ótkendey Gúlaysha Esemuratovanıń prozasında turmıstıń tariyxıy shınlıǵı, adamlardıń táǵdiriniń ózgeriwine tiygizgen tásirleri menen qosa beriledi.

Kórkem ádebiyatta 30-jıllardaǵı repressiya teması ashılmaǵan tıń temalardan bolıp tabıladı. Qaraqalpaq prozasında «Mıńda bir keshirim» povestin jańalıq dep esaplawǵa boladı.

«Mıńda bir keshirim» povestinde 30-jıllardaǵı siyasiy repressiyanıń qanlı pánjesi astında adamlardıń basına qanday músiybetler túskeni, povesttiń bas qaharmanı Aynagúldiń táǵdiri arqalı obrazlı súwretlengen.

Muhabbat-bul insannıń eń joqarı hám názik sezimleri. Kórkem á debiyatta muhabbattıń qúdiretiniń kúshi adamlardı úlken-úlken islerge iytermelegeni yamasa muhabbat ushın adamlar qurban bolǵanı, Shekspirdiń «Romeo hám Djulettası»nday shıǵarmalarda da berilgen. Sırttan qaraǵanda, muhabbattı bulayınsha súwretlew onsha jańalıq emestey. Biraq, solay bolsa da muhabbatta kimdi kim jaqsı kóriw kerek?

Súygen qızıń yamasa súygen yarıń usı muhabbatqa sadıq pa? Mine, jazıwshı «Kózsiz gúbelek» povestinde usı ideyanı beredi. Zaretdin ata-anasınıń úlken balası. Mektepte jaqsı oqıydı, ata-anasına járdemshi, ǵamxor, miyrimli bolıp ósedi. Ata-anasınıń maqtanıshı boladı. Óz kúshi menen Tashkentke oqıwǵa túsedi. Tashkentte de óz kúshi menen oqıydı, ata-anasına musallat bolmayın dep qosımsha jumıs isleydi. Zaretdin Perdegúl menen tanısqannan keyin basqa jaqqa burıladı. Birinshi muhabbat oǵan kúshli tásir etedi. Ol qúdiretli

ıshqı tolqınınıń astında qalıp, dúnyadaǵı hámme zattı umıtıp ketedi. Muhabbattıń qulı boladı. Biraq, onıń súyiklisi Perdegúl Zaretdin menen esaplaspaydı. Onıń ata-anasın, tuwısqanların húrmetlemeydi, olarǵa xızmet etpeydi. Gúbelek sıyaqlı muhabbat otında kúygen Zaretdin perzentlik hám tuwısqanlıq minnetlemelerin umıtadı.

Gúlaysha Esemuratovanıń prozasında ádep-ikramlılıq, tálimtárbiya, hadallıq máselelerine arnalǵan povestleri, gúrrińleri, ocherkleri bar.

210