Ádebiyattanıw (lekciya)
.pdfbasılıp jámiyetshilikke usınıladı, televizorda yamasa radioda oqıladı. Ádebiy kritika olarǵa óz bahasın berip baradı. Kritika ulıwma kitap oqıwshılardıń, jámiyettiń sociallıq talaplarınan, estetikalıq talǵamlarınan kelip shıǵıp shıǵarmalarǵa pikir aytadı, baha beredi. Bul process ǵalaba xabarlandırıw quralları arqalı iske asırıladı. Solay etip, ǵalaba xabarlandırıw qurallarınıń ádebiyattı rawajlandırıwda ornı ayrıqsha. Házirgi waqıtta itibarlı jańa shıǵarmalardı prezentaciya etiw (tanıstırıw) máresimi jiyi-jiyi ótkerilmekte. Bunday ilajlar ádebiy processti túrlendiredi, bayıtıp baradı.
Ilim hám texnikanıń kúshli rawajlanǵan házirgi dáwirinde kórkem shıǵarmalardıń hám ádebiy sınnıń internet tarmaqları arqalı keń tarqalıw múmkinshiligi tuwıldı. Shet tillerin biletuǵın oqıwshılar dunyada júz berip atırǵan ádebiy jańalıqlar menen taz tanısıw múmkinshiligine iye.
Qadaǵalaw ushın sorawlar:
1.Ádebiy process haqqında túsinik beriń.
2.Ádebiy procestiń rawajlanıw nızamlılıqları haqqında nelerdi bilesiz? Túsinigińizdi beriń.
3.Ádebiy dástúr hám jańashıllıqtıń ádebiy processte tutqan ornı qanday?
4.Ádebiy tásirler hám ádebiy baylanıslar ádebiy processtiń rawajlanıwına qanday tásir etedi?
5.Kórkem awdarmanıń ádebiy processke tásiri qanday?
6.Házirgi ádebiy processte qanday awdarma shıǵarmalardı bilesiz?
7.Ádebiy process hám ǵalaba xabarlandırıw quralları (baspasóz, radioyesittiriw, televidenie, internet tarmaqları)nıń baylanısı haqqında túsinik beriń.
8.Házirgi waqıtta jańa shıǵarmalardı prezentaciya etiwdiń áhmiyeti nede?
TIYKARǴÍ TÚSINIK HÁM TERMINLER (GLOSSARIY)
Ádebiyat – “ádebiyat” ataması arab tilindegi “adab” sózinen alınǵan bolıp, sózlik mánisi boyınsha “jaqsı minez-qulq” degendi ańlatadı.
Ádebiyattanıw – kórkem ádebiyat haqqındaǵı ilim.
Ádebiy kritika – áyyemgi grek tilindegi kritika – pikirlew, tallaw degen sózden kelip shıqqan. Ádebiy sın, tiykarınan, házirgi ádebiy processte házir payda bolıp atırǵan shıǵarmalarǵa baha beredi, sın pikirler aytadı.
Ádebiyat tariyxı – ádebiyattanıwdıń úlken bir tarawı. Ol kórkem ádebiyattıń payda bolıwın, qáliplesiwin, rawajlanıw jolların, onıń milliy ádebiyatlarǵa bóliniw tariyxın úyrenedi. Ádebiyat tariyxı itibarlı jazıwshılardıń dóretiwshiligin, sondayaq jámiyetshilikke keńnen málim bolǵan ayırım shıǵarmalardı óz aldına qarastıradı. Ádebiyat tariyxı sonıń menen birge ádebiy janrlardıń, obrazlardıń evolyuciyalıq rawajlanıwın baqlaydı.
Ádebiyat teoriyası – kórkem sóz óneriniń ulıwma zańlılıqların, kórkem ádebiyattıń tariyxıy rawajlanıw jolların, kórkem obraz jaratıwdıń tiykarǵı
71
nızamların, ádebiy janrlardıń, syujetlerdiń kórkemlik tábiyatın, kórkem shıǵarmanıń mazmunı menen formasınıń sáykesligi máselesin úyrenedi.
Ádebiy process – bul milliy ádebiyattıń yamasa dúnya ádebiyatınıń qanday da bir tariyxıy dáwirde estetikalıq, ideyalıq, tematikalıq, kórkemlik, janrlıq h.t.b. ózgerislerge ushırap rawajlanıwı, basqasha aytqanda, házirgi ádebiy háreket.
Ádebiy til – sóylewdiń hám jazıwdıń belgili bir ólshemlerine, qaǵıydalarına iye bolǵan, ulıwma xalıqqa, onıń barlıq qatlamlarına ortaq bolǵan, xalıqtıń
(millettiń) jámiyetlik, ruwxiy, mádeniy turmısına xızmet ete alatuǵın til.
Ádebiy túrler hám janrlar – ádebiy túr yamasa janr degende estetikalıq sezimlerdi beriw usılları, kórkem súwretlew shártleri, tematikalıq, mazmunlıq qásiyetleri bir-birine uqsas yamasa kútá jaqın bolǵan shıǵarmalardıń toparına aytıladı.
Allegoriya – grekshe allos – basqa, ózge, agareno – aytaman degen mánisti ańlatadı. Kórkem ádebiyatta awıspalı mánistegi súwretlew qurallarınıń biri.
Antonim – grekshe anti – qarsı, onyma – at, isim degendi bildiredi.
Mánisleri boyınsha bir-birine qayshı keletuǵın sózler.
Antitezalar – grekshe antithesis – qarama-qarsı mánisin bildiredi, jiyi qollanılatuǵın poetikalıq figuralardan bolıp tabıladı.
Ańız – lаtınsha legenda – оqıǵa ılayıq degendi ańlatadı. Xalıq аwızeki dóretiwshiliginiń bir janrı. Ańız belgili bir tariyxıy waqıyalardıń yamasa tariyxıy adamlardıń átirapında payda bolǵan áńgimeler, shıǵarmalar.
Aruz – Shıǵıs xalıqları poeziyasında (arab, parsı, eski túrkiy) qosıq ólsheminiń keń tarqalǵan túri. Aruz sozılmalı hám qısqa buwınlardıń qosıq qatarında belgili tártipte awmasıp keliwine tiykarlanadı.
Arxaizmler – grekshe archaios – áyyemgi, eski sózinen. Házirgi zaman tilinde qollanıwdan shıǵıp qalǵan eski sózlerdi yamasa sóz birikpeleri.
Áshkaralawshı (kritikalıq) realizm – realizm metodınıń bir túri. XIX
ásirdegi Evropa ádebiyatında qáliplesken. Bunda jazıwshı turmıs waqıyaların, adamlardı búrkemey haqıyqıy turmıstaǵıday etip, ashıq súwretleydi. Nátiyjede jámiyetlik turmıstaǵı kóp ǵana illetler kemshilikler ashıp taslanadı, áshkaralanadı.
Barmaq ólshemi – eski túrkiy ádebiyatta buwın sanlarınıń teńligine tiykarlanatuǵın qosıq ólshemlerinıń bir túri.
Ballada – francuzsha ballet sózinen alınıp, аyaq оyın qosıǵı degendi bildiredi. Ballada qospaq janrǵa, yaǵnıy liro-epikalıq janrǵa kiredi. Balladada kishkene syujet paydalanıladı, sonıń menen birge shayırdıń jekke sezimleri, ishki keshirmeleri beriledi.
Bánt (strofa) – grekshe – burılıs mánisinde. Shayırdıń shıǵarmada аytajaq bolǵan оy-pikiriniń bir bólegin ózinde jámlestiriw, belgili sistema arqalı uyqasqa túsken qosıqtıń bir bólegi. Uyqasıq principi boyınsha bánt eki, úsh, tórt, on tórt qatarlı bolıp keledi.
Bibliografiya – eski grek tilindegi biblio – kitap hám grapho – jazaman degen sózlerden kelip shıǵıp, kitaplar haqqında maǵlıwmatlar degen mánisti bildiredi.
72
Detal – bólekshe. Óz aldına mániske iye bola almaytuǵın, biraq оbrazdı tolıqtırıw hám kórkemlew ushın áhmiyetke iye bolatuǵın kórkem shıǵarmanıń bóleksheleri.
Dialog – grekshe dialogos – eki adamnıń óz-ara sóylesiwi. Kórkem shıǵarmada waqıyanı túsindiriwge, xarakterdi ashıwǵa járdem beretuǵın usıllardıń biri. Dramalıq shıǵarmalar, tiykarınan, dialoglar formasında beriledi. Epikalıq shıǵarmalardа da dialoglar jiyi qollanıladı. Olar personajdıń til ózgesheligin beriwge yamasa qandayda bir jaǵdaydı kórsetiwge járdem beredi.
Drama – áyyemgi grek tilindegi drao yamasa drage sózinen alınıp, sózlik mánisi boyınsha “háreket etiw” degen mánisti ańlatadı. Drama – kórkem ádebiyattıń bir túri. Ol teatr saxnasında kórsetiw ushın jazıladı.
Dramalıq obraz – personajlardıń is-háreketlerin saxnada kórsetiw ushın jaratılatuǵın obraz.
Ekspoziciya – latın tilindegi expositio – túsindiriw degen sózden alınǵan. Ekspoziciya járdeminde waqıyalar bolıp ótetuǵın orınlar, shárt-sharayatlar avtor tili menen súwretlenedi, shıǵarmaǵa qatnasatuǵın personajlar menen tanıstıradı.
Epos – bul termin áyyemgi grek tilinen alınǵan bolıp, sózlik mánisi boyınsha
áńgime, ertek degendi bildiredi. Epos termini ádebiyattanıw iliminde eki mániste qollanıladı: birinshisi – ulıwma epikalıq shıǵarmalar mánisinde, yaǵnıy ádebiy túr sıpatında, ekinshisi – xalıq eposları, xalıq dástanları mánisinde.
Epika – ádebiyattıń úsh túriniń biri. Óziniń janrlıq qásiyeti boyınsha waqıyanı hám oǵan qatnasatuǵın adamlardı kórkem bayanlap, súwretlep beretuǵın shıǵarmalardıń túri. Epikalıq shıǵarmada eń birinshi náwbette syujet bolıwı kerek.
Epikalıq obraz – shıǵarmadaǵı personajdıń is-háreketleri, basınan keshirgen waqıyaları arqalı sáwlelendirilgen obraz.
Epilog – sońǵı sóz mánisinde. Kórkem shıǵarmada tiykarǵı syujetke kirmeytuǵın element.
Epopeya – bul termin bayanlaytuǵın waqıyaları kólemi boyınsha kútá úlken hám quramalı, súwretleytuǵın waqtı uzaq, turmıstıń túrli táreplerin keń qamtıytuǵın shıǵarmalar toparın belgilew ushın qollanıladı.
Gúrriń – waqıyanı ıqsham jáne qısqa túrde sáwlelendiretuǵın kishi epikalıq
janr.
Ǵázzel – arabsha hayallarǵa muhabbat sózinen alınǵan. Ǵázzel qosıq qurılısı boyınsha 12-15 eki qatarlı bántlerden, yaǵnıy báyitlerden turadı. Hár bir báyit tamalanǵan pikirdi bildiredi. Ǵázzel a-a, b-a, v-a formasında uyqasıp keledi.
Xarakter – grek tilindegi charekter – ózine tán ózgeshelik, belgi degendi ańlatadı. Ádebiy shıǵarmalarda óziniń jekke adamgershilik qásiyetleri, minezqulqı, oy-órisi, ishki dúnyası, rúwhiy jaǵdayları, is-háreketleri arqalı oqıwshınıń yaki tamashagóydiń yadında uzaq saqlanıp qalatuǵın obraz.
Ideya – kórkem shıǵarmada kóterilgen máselelerdiń, jaratılǵan obrazlardıń, xarakterlerdiń, súwretlengen waqıyalardıń nátiyjelerinen kelip shıǵatuǵın juwmaqlar, obrazlı oy-pikirler.
73
Intermediya – latınsha intermedius – ortada turıwshı degen sózden alınǵan. Kishi kólemli teatr janrlarınıń biri.
Ironiya – grekshe eroneia – jortaǵa degendi ańlatadı. Belgili bir qubılıstı, adamnıń minez-qulqın mısqıllaw, dálkeklew maqsetinde qollanılatuǵın kórkem súwretlewdiń bir túri.
Janr – francuz sózi bolıp, túr, jınıs degendi ańlatadı. Janr – bul turmıs shınlıǵın kórkem súwretlewdiń barısında jazıwshı (shayır) niyet etken ideyalardı beriwdiń usıllarınıń biri.
Járdemshi (qaptal) syujetler – tiykarǵı syujetke kirmeytuǵın, biraq personajlar obrazın tolıqtırıw ushın qollanılatuǵın syujet túri.
Klassikalıq syujet – bir tártipte, izbe-iz, basqıshpa-basqısh rawajlanatuǵın syujet.
Klassicizm – realistlik emes metodlardıń bir túri. Onıń baslı prinsipleriniń biri
– bul kórkem shiǵarmanıń racionalizmge tiykarlanıwı. Basqasha aytqanda, kórkem shıǵarmada aqıl-oy baslı orınǵa shıǵıwı kerek, syujet qatań logikaǵa baǵınıp rawajlanıwı kerek, ishki sezimlerge orin bolmawı tiyis.
Komediya – grekshe comos – kewilli alaman, toplım, ode – qosıq, jır. Dramaturgiayanıń bir janrı. Komediyada kúlki, házil arqalı adamlardaǵı, turmıstaǵı, jámiyattegi kemshiliklerdi kórsetedi.
Kompoziciya – latınsha – compositio – dúzilis, qurılıs degendi ańlatadı. Kórkem shıǵarmalardaǵı waqıyalardıń, оbrazlardıń, bólimlerdiń avtordıń oylaǵan ideyasın ashıw maqsetinde bir-biri menen tıǵız baylanısta jaylastırılıwı.
Konflikt – latın sózinen alınǵan bolıp, soqlıǵısıw degen mánisti bildiredi.
Konflikt kórkem shıǵarmalardaǵı personajlardıń qarama-qarsılıǵın yamasa personajlar toparları arasındaǵı qarama-qarsılıqtı, sonday-aq personaj benen sırtqı ortalıq arasındaǵı qarama-qarsılıqtı ańlatadı.
“Konfliktsizlik teoriyası” – burınǵı sovet ádebiyatında, sonıń ishinde qaraqalpaq ádebiyatında 1940-jıllardıń aqırı hám 1950-jıllardıń baslarında ústemlik etken tendenciya (aǵım). Qaharmanlarınıń maqsetleri bir bolǵanlıqtan (socialistlik jámiyet qurıw), aralarında antagonistlik (hesh kelisimge kelmeytuǵın) qaramaqarsılıqlar joq.
Kórkem obraz – kórkem ónerdiń hám kórkem ádebiyattıń baslı shárti. Kórkem ádebiyat penen óner shıǵarmalarında turmıs haqıyqatlıǵın belgili bir usıllarda sáwlelendirgen jámiyetlik qubılıslar, tábiyiy kórinisler hám adamlardıń minez-qulqı, ádep-ikramlılıǵı (xarakteri). Ádebiy dóretpelerde, kóbirek, obraz atamasında jazıwshı tárepinen súwretlengen insan minez-qulqı, onıń dúnyaǵa kózqarası, oy-pikiri hám sezimler álemi túsiniledi.
Kórkem til – ulıwma ádebiy tildiń bir túri.
Kórkem shıǵarmanıń mazmunı – onıń sáwlelendirgen materialı, kótergen probleması hám aytajaq jańa ideayasınan turadı.
Kórkem shıǵarmanıń forması – kórkem shıǵarmanıń mazmunın qabıllawǵa járdemlesetuǵın onıń zatlıq tárepi.
74
Kórkem fonetika – poeziya yamasa proza tiliniń seslik quramı, onıń túrlitúrli qubılıwları.
Qospaq janrlar – eki ádebiy túrdiń belgileri qosılıp, aralasıp qollanılǵan shıǵarmalar (máselen, liro-epikalıq yaki liro-dramalıq shıǵarmalar).
Libretto – opera hám baletke arnalǵan ádebiy tekst.
Lirika – grekshe lyrikos – lira ásbabına qosıp aytıw degen mánisti ańlatadı. Áyyemgi greklerdiń lira dep atalatuǵın tarlı muzıka ásbabınıń atınan kelip shıqqan termin. Kórkem ádebiyattıń bir túri.
Literatura – ádebiyat Evropa tillerinde “literature” degen atama menen júritiledi. Ol latın tilindegi litera – hárip sózine, tura qaraqalpaq tilindegi lıq, lik suffikslerine sáykes kelip, orta ásirlerde tasqa basıw (litos-tas), kitap baspası, baspasóz degendi ańlatqan.
Lirikalıq obraz – lirirkalıq shıǵarmalarda ishki sezimleri, kewil-keypi, ruwxiy keshirmeleriniń sáwleleniwi, beriliwi arqalı jaratılǵan obraz.
Lirikalıq (subyektiv) qaharman – lirikalıq shıǵarmanıń oraylıq tulǵası. Lirikalıq sheginisler – epikalıq shıǵarmada аvtordıń waqıyalarǵa, tábiyat
kórinislerine, personajlarǵa, оlardıń is-háreketlerine qatnasınıń, kózqarasınıń bildiriliwi. Lirikalıq sheginis ulıwma kompoziciyalıq ámellerdiń biri.
Liro-epika – qospaq janrdıń bir túri. Liro-drama – qospaq janrdıń bir túri.
Metod – jazıwshınıń kózqarasları, ideyalıq poziciyaları menen baylanıslı dóretiwshilik metod.
Metodika – bul jumıs islewdiń yamasa jumıstıń usılı, texnikası, ámelleri.
Mif – grek sózi bolıp onıń mánisi «sóz, áńgime» degendi bildiredi. Modernizm – XX ásirdiń birinshi yarımında ádebiyat hám kórkem óner
maydanına kelgen kórkem-estetikalıq baǵdarlardıń biri. Bul termin francuz tilindegi moderne – jańa, zamanagóy degen sózlerden kelip shıqqan.
Monolog – grekshe monos – bir hám logos – sóz. Kórkem shıǵarmada qaharmannıń kópshilikke yamasa ózine qarata аytqan sózleri. Моnоlоg, kóbinese, dramalıq shıǵarmalarda ushırasadı.
Muashshaq – arabsha bezelgen, pardozlanǵan degen mánisti bildiredi. Túrkiy poeziyaǵa arab poeziyasınan kirip kelgen. Qosıq qatarlarınıń eń basındaǵı háriplerdi joqarıdan tómen qaray oqıǵanda bir adamnıń atı, laqabı yamasa basqa bir atama kelip shıǵadı.
Murabba – arab tilindegi sózlerden alınǵan. Tórt qatarlı bántlerden ibarat qosıqlar. Murabba a-a-a-a, b-b-b-a, v-v-v-a úlgisinde uyqasıp keledi.
Muxammes – arabsha beslik sózinen alınǵan. Muxammes bes qatardan turatuǵın bir neshe bántlerden ibarat lirikalıq qosıq. Muxammesler a-a-a-a, b-b-b-a túrinde uyqasıp keledi.
Novella – italyan tilindegi novella – jańalıq degen sózden alınap, qaharman ómirindegi keskin bir jaǵdaydı qısqa, ótkir hám kórkem psixologiyalıq usılda súwretleytuǵın kishi epikalıq janrdıń bir túri.
75
Omonimler – grek tilinde homos – birdey hám onyma – isim, at degen mánide. Mánisi jaǵınan hár qıylı, al aytılıwı hám jazılıwı jaǵınan birdey sózler.
Oy-pikirler lirikası – meditativlik lirika. Bul termin grekshe meditacio degen sózden alınıp, sózlik mánisi boyınsha oylaw, pikirlew degendi bildiredi. Kóbinese, jámiyetlik, siyasiy, sociallıq turmıslıq, filosofiyalıq, didaktikalıq temalardı qozǵap, olar tuwralı lirikalıq qaharmannıń oy-pikirlerin emocional túrde beredi.
Ocherk – anıq materillarǵa, faktlerge, maǵlıwmatlarǵa kóbirek súyenetuǵın, jazıwshınıń fantaziyası (kórkem qıyalı) sheklengen formada beriletuǵın kishi epikalıq janr.
Oktavа – segiz qatarlı, 1-6-qatarlardıń taq qatarları «а» uyqasqa, jup qatarları «b» uyqasqa, 7-8-qatarlar óz-ara uyqasqa iye Batıs lirikasındaǵı qosıqtıń túri.
Onomatopeya – seslik eliklewler. Tábiyattaǵı yamasa átiraptaǵı hár qıylı seslerge, ısqırıq, kúlki, jılawǵa, sonday-aq haywanlardıń, quslardıń dawıslarına eliklew hám olardı xatqa túsiriw.
Paleografiya – áyyemgi grek tilindegi palaros – eski, áyyemgi hám grapho degen sózlerden kelip shıqqan.
Paremiya – naqıl-maqallar, jumbaqlar, aforizmler, gnomalar, xokku, fard, epigramma sıyaqlı kishi janrlardı toplap, olardıń jıynaqlanǵan ulıwmalıq ataması.
Poeziya – kórkem tildiń eki forması bar: poeziya hám proza. Demek, poeziya
– kórkem tildiń ritmikalıq bir forması.
Poema – grek sózi poieo – dóretiw, dóretiwshilik mánisinde. Liro-epikalıq janrdıń bir túri. Sonday-aq xalıq dástanların da poema dep ataydı.
Pyesa – francuz tilindegi piese – pútin, tutas degen sózden alınǵan.
Povest – kólemi jaǵınan ortasha bolǵan epikalıq shıǵarmanıń bir túri. Povestte romandaǵı sıyaqlı jámiyetlik turmıs waqıyaları, qaharman táǵdiri keń kólemli epikalıq baǵıtta alınbaǵan menen óziniń kótergen máselesi jaǵınan, qaharmanlar xarakterin súwretlewi menen de onnan áhmiyeti tómen emes.
Proza – kórkem tildiń bir forması.
Problema (másele) – bul jańasha kóterilgen áhmiyetli turmıslıq, jámiyetlik, tariyxıy, sonday-aq jekke adam táǵdirine baylanıslı máseleler.
Prolog – grek tilinen, prolodos – kiris sóz, alǵı sóz mánisinde. Kitap oqıwshısınıń kórkem shıǵarmaǵa qızıǵıwshılıǵın arttırıw maqsetinde qollanılatuǵın kompoziciyalıq ámellerdiń biri.
Realizm – latın tilinen, realis – shın haqıyqıy degen mániste. Qıyalıy súwretlewlerdi emes, al real turmıslıq sharayatlardı súwretlep beriwdi maqset etetuǵın kórkem metod.
Ritorikalıq soraw – grekshe reytor – orator, sheshen, dilwar degen sózden alınǵan.
Ritorikalıq úndewler – kórkem shıǵarmada kóterińki, shaqırıq túrinde ushırasatuǵın gápler, stilistikalıq figura.
Roman – turmıstı, jámiyetlik qubılıslardı, jekke táǵdirlerdi, waqıyalardı keń kólemde, tutas syujet ishinde súwretleytuǵın shıǵarma.
76
Romantizm – realistlik emes metodlardıń biri. Ol XVIII ásirdiń aqırı XIX
ásirdiń basında Evropa hám Amerika ádebiyatlarında qáliplesti. Real turmıslıq sharayatlardı emes, al qıyalıy súwretlewlerdi beriwdi maqset etetuǵın kórkem metod.
Rubayı – tórt qatardan turatuǵın, juwmaqlawshı pikirdi bildiretuǵın usı 4- qatar pútin bir ǵárezsiz shıǵarma bolıp tabıladı. Uyqasları – AAAA, kóbinese, AABA túrinde keledi. Rubayı klassikalıq poeziyada, kóbinese, filosofiyalıq temada, aruz ólsheminde jazıladı.
Sezim lirikası – intim lirikası. Bul termin latın tilindegi intimus sózinen alınǵan bolıp, sózlik mánisi boyınsha kútá tereń, kútá ishki degendi bildiredi. Ol qaraqalpaqsha “pinhanı lirirka” dep te júritiledi. Lirikanıń bul túri tánha lirikalıq qaharmanǵa tiyisli, onıń júrek tórinde jatırǵan sezimlerdi beredi.
Sentimentalizm – realistlik emes metodlardıń biri. Francuz tilindegi sentiment – sezim degen sózden alınǵan termin. XVIII ásirdiń ekinshi yarımında
Evropa ádebiyatında hám kórkem ónerinde qáliplesken aǵım. Sentimentalizm wákilleri adam tábiyatınıń jetekshi tárepi aqıl-oy emes, al tábiyiy sezimler dep esapladı.
Sillabika – qosıq ólshemi. Grek tilindegi sillabi – buwın degen sózden alınǵan. Barmaq ólsheminiń ekinshi ataması.
Scenariy – dramalıq shıǵarmalar ushın jazılǵan kórkem tekst.
Sintaksislik figuralar yamasa stilistikalıq figuralar. Kórkem sintaksiste qollanılatuǵın hár qıylı usıllar. Mısalı, ritorikalıq sorawlar, intonaciya, pauza, ritorikalıq qaratpalar, úndewler, tákirarlawlar, antiteza, inversiyalar kóp qollanıladı.
Sonet – italyansha sonare – jańǵırıw mánisin bildiredi. Sonet on tórt qatarlı lirikalıq qosıqtıń túri. Ol eki tórtlik, eki úshlikten yamasa úsh tórtlik, bir ekilikten turadı hám qatań uyqas formasına iye.
Stil – áyyemgi grek tilinde mum jabıstırılǵan taqtayshaǵa sızıp jazatuǵın ushı ushqır qálemsheni ańlatqan. Kórkem ádebiyatta stil kórkem usıllardıń (ádislerdiń) jıynaǵı.
Súwretlew lirikası – peyzaj lirikası. Lirikanıń bul túri adamdı qorshap turǵan zatlardı, qalanıń, awıldıń kórinislerin, sonday-aq tábiyat kórinislerin, qubılısların súwretleydi.
Syujet – francuzsha “nárse”, “mazmun” degendi ańlatadı, kórkem shıǵarmalarda obraz jaratıw ushın qollanıladı. Syujet – bul kórkem shıǵarmada súwretlenetuǵın waqıyalardıń, hádiyselerdiń, sonday-aq personajlardıń isháreketleriniń belgili bir tártipke túsken dizimi yamasa jıynaǵı.
Syujetten tısqarı elementler – tiykarǵı syujetke kirmeytuǵın elementler.
Tekstologiya – eski latın tilindegi tekstum – baylanısıw, birlesiw hám logossóz degennen kelip shıǵıp, folklor yamasa jazba ádebiyat shıǵarmasın qayta jazıp yamasa qayta basıp, onıń tiykarǵı túp nusqasın tiklew.
Teatr – bul bir neshe kórkem ónerlerdiń bir ónerge qosılıp háreket etiwinen jaralǵan sintetikalıq (qospaq) óner.
77
Tema – bul kórkem shıǵarmanıń sáwlelendiretuǵın turmıslıq materialı, syujetlik materialları.
Tiplik obraz – kórkem shıǵarmada súwretlenip atırǵan dáwirge tán bolǵan ulıwmalıq, ortaq belgilerdi, sol dáwir adamlarınıń qásiyetlerin ózine jámlegen obraz.
Tonikalıq ólshem pátlerdiń qatardaǵı tártipleri. Bul termin grek tilindegi tonus – pát degen sózden alınǵan.
Tórtlik – rubayıǵa uqsaǵan, onıń menen únles, tematikası sheklenbegen, biraq barmaq (sillabika) ólsheminde jazılatuǵın lirikalıq qosıq.
Tragediya – dramaturgiyada syujet ornı tolmas joǵaltıw, tereń qayǵı-hásiret penen tamamlanatuǵın shıǵarmalar.
Trop – basqa nársege aynalıw, ózgeriw mánisin ańlatadı. Kórkem súwretlew qurallarınıń keń tarqalǵan túri. Kórkem shıǵarmada troplar bir nárseni súwretlew ushın sózdiń túpkilikli mánisinde emes, al basqa ózgergen, awıspalı mánisinde beredi.
Tımsal – aqıl beriw, úgit-násiyat mazmunına iye satiralıq usılda jazılǵan shıǵarma.
Verlibr – francuzsha vers – еrkin degen libres – sheyr, qosıq sózlerinen alınǵan аtаmа. Dástúrli qosıq qurılısınıń ólshemlerine baǵınbaytuǵın lirika janrı. Verlibrdiń qatarlarınıń buwın sanları teń bolmay, uzınlı-qısqalı bolıp keliwi múmkin, geyde bir sózdiń ózi de bir qatardı аńlаtаdı.
78