Ádebiyattanıw (lekciya)

3.Obrazlardıń janrlıq belgileri boyınsha bóliniwi (epikalıq obrazlar, dramalıq obrazlar, lirikalıq obrazlar).

4.Tiplik obraz.

5.Obraz hám xarakter.

Tayanısh sózler: kórkem obraz, qaharmanlıq obraz, tragediyalıq obraz, satiralıq obraz, unamlı hám unamsız obrazlar, epikalıq obrazlar, dramalıq obrazlar, lirikalıq obrazlar, tiplik obraz, xarakter.

Kórkem obraz – kórkem ónerdiń hám kórkem ádebiyattıń baslı shárti.

Kórkem ádebiyat sırtqı dúnyanı qalay bolsa solay fotografiyalıq usılda kórsetpeydi. Al, onı qayta islep, kórkemlep sáwlelendiredi. Egerde kórkem shıǵarma turmıslıq materiallardı, adamlardı, waqıyalardı qurǵaq bayanlasa, onda ol ápiwayı bayanlaw yaki málimleme dárejesinde qalıp qoyadı. Kórkem shıǵarma bolıw ushın birinshi gezekte sol waqıyalar, adamlar, oy-pikirler kórkemlep, yaǵnıy kórkem obraz túrinde beriliwi shárt. Ózbekistan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı Ibrayım Yusupov kórkem obraz jaratıwdıń shártlerin tómendegishe aytadı: “Jurnalist dáwir ruwhın qálbine sińdiriw menen anıq is-háreket, faktler ańlıydı hám solar arqalı isháreket súwretlemesin beredi. Jazıwshınıń oylaw, obraz jaratıw usılı basqasha: ol dáwir ruwxın sana-sezimine sińdirip alıp, sol zaman adamınıń minez-qulqı, oypikiri, maqseti, umtılısı, psixologiyası, onı qorshaǵan jámiyet hám tábiyat qubılısların úyrenip, óz júrek seziminen ótkizedi”1.

Kórkem obraz ádebiyatta bir neshe túrlerge bóliniwi múmkin. Mısalı, estetikalıq qásiyetlerdiń sáwleleniwine qaray obrazlar tragediyalıq, qaharmanlıq, komediyalıq, satiralıq yamasa yumorlıq bolıp shártli túrde bóliniwi múmkin. Bul jaǵdayda kórkem obrazdıń estetikalıq qásiyetleri kózde tutıladı. Mısalı, Berdaqtıń “Amangeldi” shıǵarmasında Asan atalıqtıń obrazı – hám qaharmanlıq, hám tragediyalıq obraz. Ol xalıqtıń isi, ar-namısı ushın qurban boladı. Onıń isháreketleri oqıwshıda húrmet-izzet, maqtanısh sezimlerin oyatadı, sonıń menen birge qayǵılı, hásiretli, qıynalıw sezimlerin oyatadı. Bular estetikalıq sezimler. Demek, bul obrazdı tragediyalıq obraz dep bahalaymız. Sonıń menen birge usı taqılettegi obrazlardı qaharmanlıq obrazlarǵa jatqarıwımız múmkin. Egerde personajdıń is-háreketi úlken jámiyetlik mazmunǵa iye bolsa, personaj xalıqtıń isi, ar-namısı ushın yamasa qandayda bir ullı gumanistlik ideyalar ushın qurban bolsa, onda onı qaharmanlıq obrazlar toparına jatqarıwımız múmkin.

Sonıń menen birge tragediyalıq obrazdıń barlıǵı qaharmanlıq obraz bola bermeydi. Mısalı, iygilikli maqsetlerge erise almay, sonıń jolında qurban bolǵan ádebiy personajdıń obrazı tragediyalıq obraz, biraq ol qaharmanlıq obraz bolmawı múmkin. Shekspirdiń “Romeo hám Djulyetta” tragediyasında birinbiri súygen

1 Әй, ўaқыт Бол, бол. Жебеўшим... Ӛзбекистан қаҳарманы, шайыр Ибрайым Юсупов пенен сәўбет. //Еркин Қарақалпақстан . 4-ноябрь, 2004-жыл.

11

jaslar muhabbat jolında qurban boladı. Biraq olar qaharmanlıq obraz bola almaydı. Sebebi, olardıń is-háreketleri batırlıq is-háreketler emes. Sonıń ushın olar ápiwayı tragediyalıq obrazlar bolıp esaplanadı.

Kórkem obraz unamlı hám unamsız bolıp ajıratılıwı múmkin. Unamlı obraz

ózinde jámiyetlik normalarǵa say belgilerdi, jaqsı qásiyetlerdi jámleydi, onıń isháreketleri xalıq tilegine, máplerine, ideallarına say iske asırıladı. Mısalı, Alpamıs, Gúlayım, Maman biy, Asan atalıq, Amangeldi batır obrazları usı talaplarǵa juwap beredi hám unamlı obrazlar bolıp esaplanadı.

Unamsız obraz ózinde jámiyetlik normalarǵa sıyıspaytuǵın qásiyetlerdi jámleydi. Mısalı, Sháleke bay (“Teńin tapqan qız”), Ǵodalaq (“Súymegenge súykenbe”) obrazları xalıqtıń etikalıq túsiniklerine sáykes emes. Bul personajlar kámbaǵallardıń awır jaǵdayın óz mápleri ushın paydalanıp jası úlken bolıwına qaramastan, olardıń jas qızların hayallıqqa alıwǵa umtıladı. Olardıń bul is-háreketi insanıylıq, ádep-ikramlılıq normalarına sıyıspaydı. Sonıń ushın da, olardıń obrazları unamsız.

Folklorda, klassikalıq ádebiyatta, sonday-aq sovet dáwirindegi ádebiyatta obrazlar, kóbinese, qatań túrde unamlı hám unamsız bolıp bólinetuǵın edi. Mısalı, Nawayınıń “Farhad-Shiyrin” dástanınıń bas qaharmanı Farhad joqarı adamgershilikli, tereń bilimli, júregi girshiksiz taza ideal adam obrazında súwretlenedi. Berdaqtıń “Aqmaq patsha” dástanında Gúlim hám oǵan jaqın tilekles personajlar adamgershilikli, insaplı, kóbinese, jábirkesh etip súwretlenedi, al

Aqmaq patsha hám onıń átirapındaǵılar miyrimsiz, oysız, insanıylıq qásiyetlerdi ayaq astı etken ar-namıssız etip súwretlenedi. Biraq realistlik ádebiyatta, geyde ayirım obrazlarda unamlı hám unamsız qásiyetler aralas jámleniwi múmkin. Mısalı, ullı rus jazıwshısı M.Yu.Lermontovtıń (1814-1841) “Biziń zamanımızdıń qaharmanı” romanınıń bas qaharmanı Pechorin sımbatlı, aqıllı, oqımıslı, júris-turısı mádeniyatlı jigit. Sonıń menen birge onıń minez-qulqında menmenlik bar, ol unamsız is-háreketlerdi de isleydi. Pechorin Kavkazda xızmette júrgeninde úyden shıqpaǵan jas tatar qızı Belanıń táǵdirine bile tura jónsiz aralasıp, onıń ólimine sebepshi boladı.

Kórkem obrazlar janrlıq principler boyınsha da ajıratılıwı múmkin. Mısalı, epikalıq obrazlar, dramalıq obrazlar yamasa lirikalıq obrazlar.

Epikalıq obraz degende shıǵarmadaǵı personajdıń is-háreketleri, basınan keshirgen waqıyaları arqalı sáwlelendirilgen obrazdı túsinemiz. Epikalıq obrazlar waqıyalardıń rawajlanıwı arqalı qáliplesedi, basqasha aytqanda, epikalıq súwretlew arqalı qáliplesedi.

Qaraqalpaq ádebiyatında epikalıq obraz jasawdıń jaqsı úlgilerin Berdaqtıń “Aqmaq patsha” dástanında, T.Qayıpbergenovtıń “Qaraqalpaq dástanı” romantrilogiyasında, Sh.Seyitovtıń “Xalqabad” roman-tetralogiyasında, “Shırashılar” romanında kóriwge boladı.

Lirikalıq obraz shıǵarmadaǵı lirikalıq qaharmannıń ishki sezimleriniń, kewilkeypiniń, ruwxiy keshirmeleriniń sáwleleniwi, beriliwi arqalı jaratıladı. Lirikalıq obrazǵa lirikanıń baslı qásiyetleri sińdirilgen boladı.

12

Qıstıń kúni qar gúller, yarım, sen júrgen jerde, Jupar iyis shashar jerler, yarım, sen júrgen jerde, Bostanǵa dóner shóller, yarım, sen júrgen jerde, Ózgeshe sayrar búlbiller, yarım, sen júrgen jerde, Qádemińe qayıl jer, yarım, sen júrgen jerde.

(I.Yusupov).

Bul shıǵarmada obraz waqıyalardı súwretlew arqalı jasalmaydı, al lirikalıq qaharmannıń súygen yarǵa bolǵan muhabbat sezimlerin beriw arqalı jasaladı.

Dramalıq obrazlar, tiykarınan, dramaturgiyada jaratıladı. Personajlardıń isháreketlerin saxnada kórsetiw ushın súwretlew – dramalıq obraz jasawdıń baslı shárti. Egerde epikalıq obraz kitap oqıwshınıń abstrakt oylaw, súwretlengen waqıyanı kóz aldına elesletiw uqıbına mólsherlep jaratılsa, dramalıq obraz personajlalardıń sóylewi (dialog, monolog) hám bas personajlardıń ruwxiy dramasınıń keskinlesiwi dramalıq obrazdıń xarakterli belgilerinen bolıp tabıladı. Mısalı, ullı dramaturg Shekspirdiń “Otello” tragediyasında shiyelenisken waqıyalar iyrimine túsken Otellonıń ruwxiy dramasın kórsetiw arqalı dramalıq obraz jaratılǵan.

Kórkem shıǵarmalarda tiplik obraz degen de túsinik bar. Onı tómendegishe túsindiriw múmkin. Tiplik obraz – kórkem shıǵarmada súwretlenip atırǵan dáwirge tán bolǵan ulıwmalıq, ortaq belgilerdi, sol dáwir adamlarınıń qásiyetlerin ózine jámlegen, personajlardıń tipiklestirilgen obrazı. Eń baslısı, biz tiplik obraz arqalı jazıwshı súwretlep otırǵan dáwirdi bir tutas túsinip hám onıń baslı belgilerin durıs ańlay alamız. Mısalı, T.Qayıpbergenovtıń “Kózdiń qarashıǵı” romanındaǵı Jaqsılıq Dáwletov, Sh.Seyitovtıń “Xalqabad”ındaǵı Qudaybergen Shundıy, Qunnazar aqsaqal (1-2 kitaplarda), K.Mámbetovtıń “Hújdan”ındaǵı Qasım, O.Ábdiraxmanovtıń “Bosaǵa” romanındaǵı Nazar h.t.b. personajlar súwretlenip atırǵan dáwirdiń ózgesheliklerin, qarama-qarsılıqların, adamlardıń uqsas xarakterlerin ózine sińirgen hám xarakterleri real ashılǵan tiplik obrazlar. Sonıń menen birge tiplik obrazlar qaharmanlardıń individual, jekke minez-qulqına, xarakterine qarsı kelmeydi. Jazıwshı jekke belgiler menen ulıwmalıq, tipiklik belgilerdi tıǵız birlestirse, yaǵnıy jekke belgiler arqalı tiplik jaǵdaylardı berse − ol, demek, sheberlik degen sóz.

Obraz hám xarakter. Kórkem shıǵarmada obraz jaratıw, kóbinese, qaharman xarakterin ashıw arqalı iske asirıladı. Xarakter termini sózlik mánisi boyınsha grek tilindegi charekter – ózine tán ózgeshelik, belgi degendi ańlatadı. Jazıwshı ózi jaratıp otırǵan obrazdıń isenimliligin, kórkemligin, tásirsheńligin kúsheytiw ushın qaharman xarakterin jaratadı. Onıń jekke adamgershilik qásiyetleri, minez-qulqı, oy-órisi, ishki dúnyası, rúwxiy jaǵdayları, is-háreketleri sol qaharman jasap turǵan social-jámiyetlik ortalıq, tariyxıy sharayatlar menen tıǵız baylanısta súwretlenedi. Kórkem shıǵarmadaǵı, mısalı, romandaǵı yaki dramadaǵı barlıq qatnasıwshılardıń xarakterleri jaratıla bermeydi, al bas qaharmanlardıń hám olarǵa kútá jaqın personadlardıń xarakterleri jaratıladı. Mısalı, Sh.Seyitovtıń “Shırashılar” romanındaǵı bas qaharman Esjan ǵarrı obrazı onıń jekke xarakteri arqalı ashılǵan.

13

Esjan ǵarrı óz miyneti menen kún keshiretuǵın, aq kóńil, keń peyil, miymandos adam. Ol XX ásirdiń basında júz bergen awdarıspaqlardı, púqaralıq urıslardı jaman kóredi. Adamlardıń ne ushın aqlarǵa hám qızıllarǵa bólinip qan tógispe urıs júrgizetuǵınlıǵına túsinbeydi. Ol úyine kelgen qızıllarǵa da, aqlarǵa da shay-súwın berip otıra beredi. Jazıwshı Esjan ǵarrınıń jekke xarakterin ashıw arqalı jaqsı insanǵa tán ullı gumanistlik qásiyetlerdi bere alǵan hám qantógispe urıslarǵa jek kóriwshilik sezimlerin oyata alǵan.

Folklorlıq dóretiwshilikte, sonday-aq áyyemgi hám orta ásirler ádebiyatlarında jekke xarakter jaratıw dástúri joq. Olarda qaharmanlar ózleriniń is-háreketleri, idealları arqalı pútin bir xalıqtıń, qáwimniń, sociallıq topardıń jıynaqlanǵan obrazın bere aladı. Máselen, Alpamıs óziniń is-háreketi, arzıw-ármanları arqalı feodallıq ala awızlıqtan bólinip ketken gúlli Qońırat eliniń birlesiw, tınısh-tatıw, amanlıqta jasaw ármanların sáwlelendiredi.

Qaharman obrazın onıń jekke xarakteri arqalı jaratıw dástúri jańa burjuaziyalıq

Evropa ádebiyatında qáliplesken hám XIX ásir realistlik ádebiyatta gúllep rawajlanǵan.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Kórkem obraz estetikalıq qásiyetleri boyınsha qanday túrlerge bólinedi?

2.Komediyalıq obraz tuwralı túsinik beriń.

3.Tragediyalıq obraz tuwralı túsinink beriń.

4.Unamlı hám unamsız obrazlar tuwralı ne bilesiz?

5.Kórkem obraz janrlıq qásiyetleri boyınsha qanday túrlerge bólinedi?

6.Epikalıq obrazlar tuwralı túsinik beriń.

7.Lirikalıq obrazlar tuwralı túsinik beriń.

8.Dramalıq obrazlar túsinik beriń.

4-tema. ÁDEBIY TÚRLER HÁM JANRLAR

Jobası:

1.Ádebiy túrler hám janrlar tuwralı ulıwma túsinikler.

2.Epikalıq túr tuwralı ulıwma túsinik.

3.Epostin ishki bóliniwi: dástanlar, ertekler, mifler, ańızlar, romanlar, povestler, gúrrińler, ocherkler, eske túsiriwler (memuarlar), tımsallar, anekdotlar h.t.b.

4.Házirgi zaman romanınıń sıpatlı belgileri.

Tayanısh sózler: janr, epos, dástan, ertek, mif, ańız, roman, povest, gúrriń, ocherk, eske túsiriw (memuar), tımsal, anekdot.

Janr francuz sózi bolıp, túr, jınıs degendi ańlatadı. Janr kórkem sóz óneriniń rawajlanıwınıń barısında qáliplesken túrler bolıp esaplanadı. Ádebiy túr yamasa janr degende estetikalıq sezimlerdi beriw usılları, kórkem súwretlew shártleri, tematikalıq, mazmunlıq qásiyetleri bir-birine uqsas yamasa kútá jaqın bolǵan shıǵarmalardıń toparına aytıladı. Janr – bul turmıs shınlıǵın kórkem súwretlewdiń barısında jazıwshı (shayır) niyet etken ideyalardı beriwdiń usıllarınıń biri. Eger

14

jazıwshı turmıs haqıyqatlıǵın, óziniń ideyasın waqıyalardı súwretlew, yaǵnıy syujetler arqalı bermekshi bolsa, onda ol súwretlewdiń epika túrin tańlaydı. Eger sóz ustası óziniń aytajaq ideyasın ishki sezimler, ruwxiy keshirmeler arqalı emocional (tásirsheń) formada bermekshi bolsa, onda ol ádebiyattıń lirika túrine múrajat yetedi. Solay etip, turmıs shınlıǵın, ruwxiy keshirmelerdi kórkem sáwlelendiriw boyınsha hár bir ádebiy túrdiń (janrdıń) ózine tán kórkemlik múmkinshilikleri, súwretlew qurallarınan paydalanıw usılları, qullası, hár bir janrdıń ózine tán turaqlı kórkemlik qaǵıydaları qáliplesedi. Ádebiy túrdi, janrdı durıs tańlaw, janrdıń múmkinshiliklerinen durıs paydalanıw shıǵarmanıń qunın kóterip, jazıwshınıń sheberligin arttıradı. Sonıń ushın da, ayırım kórnekli jazıwshılar tuwralı óz janrınıń ustası yamasa sheber romanshı, sheber lirik, sheber satirik, sheber dramaturg dep ataydı.

Shıǵarmanıń qaysı ádebiy túrge (epos, lirika, drama) tiyisliligine qaray onıń janrlıq ózgeshelikleri anıqlanadı. Mısalı, epikalıq janrlar, lirikalıq janrlar, dramalıq janrlar, liro-epikalıq janrlar. Hár bir ádebiy jınıs (túr) óziniń ishki bóliniwlerine iye. Mısalı, epos bolsa roman, povest, gúrriń, oсherk, yadnamalar (eske túsiriwler) hám t.b. bolıp jiklenedi. Lirika – ǵázzeller, muxammesler, rubayılar, sonetler, oktavalar bolıp ajıraladı. Dramalıq túr komediya, tragediya, drama, melodrama hám t.b. bolıp tarmaqlanadı.

Shıǵarmalardı bayanlaw túrine qaray geyde proza janrı yamasa poeziya janrı dep te ajıratıw ushırasadı. Bul terminler, kóbinese, ámeliy is babında ǵana qollanıladı. Negizinde proza hám poeziya ádebiy janrlar emes, al kórkem tildiń formaları, túrleri bolıp tabıladı.

Solay etip, kórkem ádebiyattı úsh túrge bóliw (epos, lirika, drama) ilimde Aristotel zamanınan berli dástúr bolıp kiyatır. Bul qádeni sońǵı dáwirlerdegi ádebiyatshı alımlar da quwatlap kelmekte. Degen menen, kórkem ádebiyatta shıǵarmalardıń sonday túrleri bar, olardı tolıǵı menen yaki lirikaǵa, yaki epikaǵa, yaki dramaǵa jatqarıp bolmaydı. Aytayıq ballada, poema janrlarında jazılǵan shıǵarmalar ózinde lirikalıq qásiyetlerdi de, epikalıq qásiyetlerdi de jámleydi. Mısalı, I.Yusupovtıń “Gilemshi hayal haqqında haqıyqatlıq” poeması lirikalıq sezimlerdi beriwden baslanadı, sońınan epikalıq syujet (waqıya) baslanadı, waqıyalar arasında jáne de lirikalıq sheginisler berip barıladı. Nátiyjede shıǵarma liro-epikalıq sıpatqa iye boladı.

Ayırım shıǵarmalarda hám lirikalıq, hám dramalıq qásiyetler teńnen qollanıladı. Sonlıqtan, olarǵa liro-dramalıq shıǵarmalar dep janrlıq atama beriledi. Mısalı, I.Yusupovtıń “Aktrisanıń ıǵbalı” shıǵarması hám dramaturgiya hám lirika talaplarına ılayıqlap jazılǵan. Onda lirikalıq sezimler, keshirmeler beriledi, sonıń menen birge dramaturgiyanıń elementleri de qollanıladı. Bunday shıǵarmalardı janrlıq belgileri boyınsha liro-dramalar dep ataydı. Bunday bir neshe janrlıq belgilerdi ózinde jámleytuǵın shıǵarmalardı ádebiyattanıwda qospaq janrlar dep te júritiledi.

Kórkem ádebiyattaǵı usınday hám basqa da janrlıq qubılıslardı úyrengen

ádebiyatshı alımlar olardı ádebiyattıń tórtinshi túri dep belgilewdi usınadı. Olardıń

15

birewleri satiranı óz aldına túr dep qarap, onı ádebiyattıń tórtinshi túri dep esaplawdı usınıs etedi1.

Ekinshileri liro-epikalıq janrdaǵı shıǵarmalardı (poemalardı, balladalardı, tımsallardı), sonday-aq ádebiy publicistikalıq shıǵarmalardı (ocherklerdi, pamflet, felyetonlardı) ayrıqsha túrlerge jatqaradı2. Al úshinshileri bolsa, naqıl-maqallar, jumbaqlar, aforizmler, gnomalar, xokku, fard, epigramma sıyaqlı kishi janrlardı toplap, olarǵa paremiyalar dep atama berip, ádebiyattıń tórtinshi túri bolatuǵının tastıyqlaydı3. Sonıń menen birge joqarıda keltirilgen qospaq janrlardı ádebiyattıń aralıq túrleri dep, al ádebiy-publicistikalıq janrlardaǵı shıǵarmalardı (ocherk, esse h.t.b.) ádebiy túrlerge qosılmaytuǵın bólek formalar dep qabıllawdı usınatuǵın ádebiyatshılar da bar4. Biraq bul pikirler ele usınıslar dárejesinde turıptı. Sonlıqtan, sabaqlıqlarda, oqıw qollanbalarında janrlıq tallawlar ádebiyattıń burınǵı úsh túri tiykarında júrgizilmekte.

* * *

EPOS

Epos termini áyyemgi grek tilinen alınǵan bolıp, sózlik mánisi boyınsha

áńgime, ertek degendi bildiredi. Epos – ádebiyattıń úsh túriniń biri. Óziniń janrlıq qásiyeti boyınsha waqıyanı hám oǵan qatnasatuǵın adamlardı kórkem bayanlap, súwretlep beretuǵın shıǵarmalardıń túri. Epikalıq shıǵarmada eń birinshi náwbette syujet bolıwı kerek. Áyyemgi grek filosofı Aristotel (b.e.sh. 384-322) birinshi mártebe kórkem ádebiyattı epos, drama, lirika dep úlken úsh toparǵa bólgen edi. Onıń aytıwı boyınsha, eger jazıwshı (Aristoteldiń termini boyınsha “poet”) waqıyalardı bayanlaǵanda olardan ózin bólek tutsa, olarǵa ózi qatnaspay olar tuwralı sırttan qalıs bayanlasa, onda bul shıǵarma epos túrine jatadı. Ol mısal retinde Gomerdiń “Iliada” hám “Odisseya” dástanların keltiredi. XIX ásirde jasaǵan ullı rus ádebiyatshısı V.G.Belinskiy de (1811-1848) usı pikirdi quwatlap, eposta jazıwshı (poet) bolıp ótken waqıyalardıń ápiwayı bayanlawshısı ǵana bolıp esaplanadı dep aytqan edi. Mısalı, Aybektiń “Nawayı”, Muxtar Áwezovtıń “Abay jolı” romanlarında, Sh.Aytmatovtıń “Razı bol, Gúlsarı” povestinde,

T.Qayıpbergenovtıń “Qaraqalpaq dástanı” trilogiyasında, Sh.Seyitovtıń “Xalqabad” roman-tetralogiyasında avtorlar súwretlenip atırǵan waqıyalarǵa ózleri tikkeley qatnaspaydı, al olardı sırttan bayanlaydı, olarda avtordıń roli kórinbeydi, avtorlar waqıyalardan ózlerin bólek tutadı, tek bayanlawshı sıpatında kórinedi.

Epikalıq shıǵarmalardıń jáne bir baslı qásiyeti − syujettiń rawajlanıwınıń barısında personajlardıń ara qatnasıqlarında qarama-qarsılıq (konflikt) rawajlanadı. Al, bul konflikt personajlardıń jekke xarakterlerin qáliplestiredi. Mısalı, Sh.Aytmatovtıń “Razı bol, Gulsarı” povestinde qarapayım miynetkesh jigit, xalıq wákili Tanabay menen sovetlik dáwirdegi rayonlıq partiya basshıları arasında

1Эльсберг Я. Сатира. // Словарь литературоведческих терминов. Москва, «Просвещение», 1974, сс. 342-343.

2Гуляев Н.А., Богданов А.Н., Юдкевич Л.T. Теория литературы в связи с проблемами эстетики. Москва, «Высшая школа», 1970, сс. 324-331, 335-339.

3Саримсоқов Б.И. Бадийийлик асослари ва мезонлари. Тошкент, 2004, 80-81, 88-89 бб.

4Хализев В.Е. Теория литературы. Изд. 2-е. Москва, «Высшая школа», 2000, cc. 316-318.

16

qatań qarama-qarsılıq kelip shıǵadı. Mine, usı konflikttiń barısında Tanabaydıń ádalatlıq ushın gúresten tayınbaytuǵın minezi, xalıq mápin hámme nárseden joqarı qoyatuǵın hasıl qásiyeti kórinedi. Qullası, konflikt tiykarında Tanabaydıń jekke xarakteri qáliplesedi.

Epos termini ádebiyattanıw iliminde eki mániste qollanıladı: birinshisi – ulıwma epikalıq shıǵarmalar mánisinde, yaǵnıy ádebiy túr sıpatında, ekinshisi – xalıq eposları, xalıq dástanları mánisinde. Mısalı, “Alpamıs”, “Qoblan” dástanları ilimde eposlar dep te atala beredi.

Súwretlenetuǵın waqıyalardıń kólemine, waqıttıń uzınlı-qısqalıǵına baylanıslı epostıń úlken, ortasha hám kishi túrleri qáliplesken. Úlken formalarına epopeyalar, qaharmanlıq dástanlar, romanlar kiredi.

Epopeya termini bayanlaytuǵın waqıyaları kólemi boyınsha kútá úlken hám quramalı, súwretleytuǵın waqtı uzaq, turmıstıń túrli táreplerin keń qamtıytuǵın shıǵarmalar toparın belgilew ushın qollanıladı. Epopeya óz ishine bir neshe romanlardı qamtıwı múmkin. Mısalı, L.Tolstoydıń “Urıs hám paraxatshılıq”,

M.Sholoxovtıń “Tınısh Don”, M.Áwezovtıń “Abay jolı”, qaraqalpaq jazıwshıları T.Qayıpbergenovtıń “Qaraqalpaq dástanı”, Sh.Seyitovtıń “Xalqabad”, K.Mámbetovtıń “Posqan el” romanları eki, úsh, tórt romanlardı óz ishine aladı hám epopeyanıń úlgisi bola aladı.

Roman turmıstı, jámiyetlik qubılıslardı, jekke táǵdirlerdi, waqıyalardı keń kólemde, tutas syujet ishinde súwretleytuǵın shıǵarma. Roman janrı óziniń kótergen máseleleri jaǵınan da, turmıstı keń qamtıwı jaǵınan da bir neshe gúrriń hám povestlerdiń wazıypasın bir shıǵarma kóleminde atqara aladı. Sonıń ushın da, roman janrı basqa janrlarǵa qaraǵanda kútá quramalı hám qospalı, bir neshe janrlardıń belgilerin ózine sińirgen sintetikalıq sıpatqa iye. Usınday qásiyetleri menen de ol realistlik ádebiyattıń, ulıwma hár qanday milliy ádebiyattıń jetilisken janrı bolıp esaplanadı. Belinskiydiń durıs kórsetkenindey, roman − bul xalıqtıń joqarı rawajlanǵanlıǵınıń belgisi.

Qaraqalpaq ádebiyatında roman janrı shın mánisinde ol XX ásirdiń 50jıllarınıń aqırında qáliplesti hám rawajlanıw jolına tústi. Usı jılları qaraqalpaq

ádebiyatında dáslepki romanlar A.Begimovtıń “Balıqshınıń qızı”, J.Aymurzaevtıń “Ámiwdárya boyında”, Ó.Ayjanovtıń “Aral qushaǵında” romanları járiyalandı. Bul janr sońınan T.Qayıpbergenovtıń “Sońǵı hújim” (1960), “Qaraqalpaq qızı”(1963), K.Sultanovtıń “Aq dárya”(1963) romanları menen tolıstı. Sonıń menen birge qaraqalpaq ádebiyatı házirgi romannıń roman-dilogiya (T.Qayıpbergenovtıń “Qaraqalpaq qızı”), roman-trilogiya (T.Qayıpbergenovtıń “Qaraqalpaq dástanı”) hám roman-tetralogiya (Sh.Seyitovtıń “Xalqabad”) sıyaqlı bir neshe túrleri menen jáne de bayıdı, onıń súwretlew múmkinshilikleri keńeydi, kórkemlik dárejesi kemkem ósip barmaqta. Bulardıń barlıǵı milliy kórkem dástúrler menen birge pútkil dúnya ádebiyatınıń roman dóretiwdegi tájiriybeleriniń birikpesinen (sintezinen) payda bolǵan qaraqalpaq ádebiyatınıń janrlıq rawajlanıwındaǵı jańa ózgeshelikler bolıp esaplanadı.

17

Qaraqalpaq romanınıń payda bolıw, qáliplesiw, rawajlanıw jolların, ondaǵı geypara teoriyalıq máseleler qaraqalpaq ádebiyatshıları J.Narımbetovtıń «Karakalpakskiy roman» Á.Qojıqbaevtıń “Qaraqalpaq romanı”, Z.Nasrullaevanıń “Problema tipa i xaraktera v sovremennoy karakalpakskoy proze”, S.Bahadırovanıń “Roman hám dáwir”, P.Nurjanovtıń “Házirgi qaraqalpaq romanı (kompoziciyalıq hám janrlıq-stillik ózgeshelikleri)” hám “Házirgi qaraqalpaq romanı (syujet hám konflikt poetikası)”,, Z.Bekbergenovanıń “Qaraqalpaq romanlarında kórkem sóz poetikası (1980-2010-jıllar)” degen atamalardaǵı miynetlerinde izertlengen.

Povest kólemi jaǵınan ortasha bolǵan epikalıq shıǵarmanıń bir túri. Ol romannan kishi, gúrrińnen úlken. Povestte romandaǵı sıyaqlı jámiyetlik turmıs waqıyaları, qaharman táǵdiri keń kólemli epikalıq baǵıtta alınbaǵan menen óziniń kótergen máselesi jaǵınan, qaharmanlar xarakterin súwretlewi menen de onnan áhmiyeti tómen emes. Romanda birneshe tariyxıy dáwirdiń mazmunı bir neshe waqıyalar hám kóp sanlı qaharmanlar obrazı arqalı ashılsa, al povestte solardıń bir bólegi tereńirek sáwleleniwi múmkin. Sonıń ushın da, másele onıń kóleminde yamasa qaysı janrlıq túrge kirgiziliwinde emes, kórkem shıǵarmanıń sol janrlıq formanı qalay atqara biliwinde, jazıwshı sheberliginde bolıwı kerek. V.G.Belinskiy roman menen povestti usı baǵdardan qarap, bir-birewiniń arasına diywal qoyıp birotala ajıratıp taslamaǵan, olardı oǵırı uqsas hám baylanıslı dep qaraǵan. Usınday sebeplerge baylanıslı bazı bir shıǵarmalardı geyde povest, geyde roman dep esaplaydı. Al, M.Sholoxovtıń “Adamnıń táǵdiri” shıǵarması bolsa ádebiyatshı alımlar tárepinen bazda gúrriń, al geypara orınlarda povest sıpatında júritiledi hám bular teoriyalıq jaqtan hám is júzinde aytarlıqtay qáte emes.

Kórkem ádebiyattıń bir janrı sıpatında povest basqa xalıqlar ádebiyatında erteden-aq rawajlanǵan bolsa, al qaraqalpaq ádebiyatında bul janrlıq túr XX ásirdiń

30-jılları qáliplesti hám óziniń rawajlanıw jolına tústi. Usı waqıtları dóregen M.Dáribaevtıń “Mıńlardıń biri”, Á.Shamuratovtıń “Eski mektepte” povestlerinen baslap házirgi dáwirimizdegi T.Qayıpbergenovtıń “Suwıq tamshı”, “Uyqısız túnler”, “Tánhá ózine málim sır”, Sh.Seyitovtıń “Qashqın”, “Kóp edi ketken tırnalar”, “Jınayatlı isine qosıp tigilsin”, G.Esemuratovanıń “Jiyren”, U.Pirjanovtıń “Qarda qalǵan izler...”, “Apreldiń sońǵi aqshamı”, E.Ótepbergenovtıń “Qumar” povestlerine shekem qaraqalpaq povesti óziniń túrlishe janrlıq, stillik formalarda rawajlanıw jolların bastan keshirdi. Qaraqalpaq povestiniń rawajlanıw jolları, obraz jaratıw sheberligi máseleleri Q.Kamalovtıń “Qaraqalpaq povesti”, J.Esenovtıń “Sheberliktiń sırları” ilimiy miynetlerinde sáwlelengen.

Gúrriń waqıyanı ıqsham jáne qısqa túrde sáwlelendiretuǵın kishi janr. Gúrrińde syujet, kóbinese, bir qaharmannıń átirapına shólkemlesken boladı.

Qaraqalpaq ádebiyatında N.Dáwqaraevtıń “Internatta”, I.Yusupovtıń “Seydan

ǵarrınıń gewishi”, U.Pirjanovtıń “Ǵarrılar”, “Shıra may” degen gúrrińleri usı janrdıń talaplarına tolıq juwap beretuǵın shıǵarmalar bolıp esaplanadı.

Novella janrlıq belgileri boyınsha gúrrińge bir qansha jaqın. Novella italyan tilindegi novella – jańalıq degen sózden alınap, qaharman ómirindegi keskin bir

18

jaǵdaydı qısqa, ótkir hám kórkem psixologiyalıq usılda súwretleytuǵın kishi epikalıq janrdıń bir túri bolıp tabıladı. Novella tómendegi janrlıq belgilerge iye boladı: a) bir qaharmannıń basınan keshken waqıya qısqa, ıqsham súwretlenedi; b) syujet kútilmegen jerden baslanadı; v) personajlar sanı kútá sheklengen boladı; g) shıǵarmada oǵırı qısqa waqıtqa kóp jıllıq waqıyalardıń mazmunı sıydırıp jiberiledi.

Qaraqalpaq ádebiyatında bul janrdıń jaqsı úlgileri sıpatında jazıwshı

A.Sultanovtıń novellaların esaplawǵa boladı.

Ocherk óziniń kólemi hám súwretlew usılları jaǵınan gúrrińge jaqın janr.

Ocherkte házirgi turmıstıń waqıyaları hám qaharmanları súwretlenedi. Ocherk anıq materillarǵa, faktlerge, maǵlıwmatlarǵa kóbirek súyenedi, jazıwshınıń fantaziyası (kórkem qıyalı) sheklengen boladı. Qaraqalpaq ádebiyatında Ó.Xojaniyazov,

S.Sáliev, O.Ábdiraxmanov h.t.b. ocherk jazıwda kózge túsken sheber jazıwshılar bolıp esaplanadı.

Epikanıń bul túri kórkem ocherk hám jurnalistikalıq ocherk bolıp ajıraladı. Kórkem ocherkte kórkem shártlilikler kóbirek qollanılsa, jurnalistikalıq ocherkte turmıstaǵı konkret adam yaki waqıya tuwralı anıq maǵlıwmatlar keltirilip, turmıs shınlıǵı dálme-dál beriledi. Ocherk kúndelikli turmıstaǵı zárúrli máselelerdi keskin kóteredi. Bul jaǵınan ol basqa janrlarǵa qaraǵanda kútá operativ (shaqqan) janr bolıp esaplanadı.

Tımsal – aqıl beriw, úgit-násiyat mazmunına iye satiralıq usılda jazılǵan shıǵarma. Tımsal, kóbinese, allegoriyalıq (astarlap aytıw) usılın qollanadı. Qaraqalpaqsha tımsal degen atamanıń ózi de “tımsallap aytıw”, yaǵnıy “astarlap aytıw” degendi bildiredi. Tımsalda kishigirim syujet qollanıladı, haywanlar, quslar, ósimlikler, geyde adamlar personajlar sıpatında kirgiziledi. Olardıń qásiyetlerin, biologiyalıq ózgesheliklerin beriw arqalı adamlardıń jıynaqlanǵan obrazların beredi. Mısalı, qasqır ashkóz, nápsiqaw, túlki sum, mákkar, eshek aqılsız, ójet adamlardıń obrazların beredi.

Dúnya ádebiyatında tımsal kútá eski janrlardan. Onıń ustaları bolıp tómendegi jazıwshılar sanaladı: Ezop (Antik Greciya, b.e.sh. 5-6 á.á.), Fedr (Antik Rim, b.e. 1-á), Lafonten (Franciya, 17-á), Krılov (Rossiya, 18-19 á.á.), Mixalkov (Rossiya, 20-21 á.á.). Qaraqalpaq ádebiyatında D.Aytmuratovtıń tımsalları usı janrdıń eń jaqsı úlgilerinen bolıp tabıladı.

Ádebiyattanıw iliminde tımsaldıń qaysı túrge tiyisli ekenligi haqqında talaslı pikirler bar. Geypara ádebiyatshılar tımsaldıń syujetke qurılıwına hám onıń aqırında keltiriletuǵın avtordıń aqıl-násiyat aytıwına tiykarlanıp, onı liro-epikaǵa jatqaradı. Jáne bir ádebiyatshılar tımsaldaǵı syujettiń rawajlanıwına, konflikttiń sheshiliwine tiykarlanıp, ol tek epikalıq túrge tiyisli dep esaplaydı. Bul máselede biz keyingi kózqarastı qollaymız.

Tımsal qosıq penen de, proza menen de jazıla beredi.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Ádebiy túrler hám janrlar tuwralı ulıwma túsinink beriń.

2.Epikalıq túr tuwralı túsinik beriń.

3.Epikanıń ishki bóliniwi haqqında nelerdi bilesiz?

19

4.Mif degenimiz ne? Onıń ańızdan ayırmashılıǵı nede?

5.Kishi epikalıq janrlar (gúrriń, ocherk, novella) tuwralı túsiniklerińizdi bildiriń. Olardıń bir-birinen ayırmashılıqları nede?

6.Povest janrına anıqlama beriń.

7.Roman degenimiz ne?

8.Ne ushın tımsal epikaǵa jatadı?

9.Qospaq janrlar haqqında ne bilesiz?

5-tema. LIRIKA TUWRALÍ TÚSINIK

Jobası:

1.Lirikanıń termin sıpatında qáliplesiwi.

2.Ádebiyattıń lirika túri hám onıń baslı qásiyetleri. Lirikalıq qaharman.

3.Lirikanıń tipologiyalıq bóliniwi:

3.1.Meditativlik lirika-jámiyetlik hám turmıs temasındaǵı oy-pikirlerdi emocional (tásirli) sezimler arqalı beretuǵın janr.

3.2.Intim lirika yamasa sezim lirikası tánha jekke sezimlerdi beretuǵın janr.

3.3.Peyzaj lirikası yamasa súwretlew lirikası.

4.Lirikanıń mazmun boyınsha jikleniwi: didaktikalıq yamasa aqıl-násiyat qosıqları, muhabbat yaki ashıqlıq qosıqları, odalar yamasa qaraqalpaqsha táriyip qosıqları, elegiyalar yaki qaraqalpaqsha nalısh qosıqları, publicistikalıq qosıqlar, filosofiyalıq qosıqlar, epigrammalar, epitafiyalar, yumor hám satiralıq qosıqlar.

5.Lirikanıń forma boyınsha jikleniwi: ǵázzeller, murabbalar, rubayılar, tórtlikler, muxammesler, muashshaq yamasa akrostix, lirikalıq poema, sonetler, oktavalar, sekstinalar, erkin qosıq yamasa verlibr h.t.b.

Tayanısh sózler: lirika, lirikalıq obrazlar, lirikalıq qaharman, meditativlik lirika, intim lirikası, peyzaj lirikası, didaktikalıq qosıqlar, lirikanıń mazmunı boyınsha jikleniwi, lirikanıń forması boyınsha jikleniwi.

Lirika termini áyyemgi grek tilinde sózlik mánisi boyınsha muzıka ásbabın (lira) ańlatqan. Biraq bul sóz ádebiy termin sıpatında b.e.sh. III ásirden baslap ellinizm dáwirinde qollanıla baslaǵan. Sońın ala lirika termini antik grek ádebiyatı menen qatar antik Rim ádebiyatında, jańa dáwirde Batıs Evropa ádebiyatında qollanıla baslaǵan. XVIII-XIX á.á. rus ádebiyatında termin sıpatında qáliplesken. Oraylıq Aziya xalıqları ádebiyatlarında, sonıń ishinde qaraqalpaq ádebiyatında lirika termin retinde XX ásirdiń birinshi yarımında qáliplesti.

Lirikanıń janrlıq qásiyetleri. Qaraqalpaq ádebiyatında hám ádebiyattanıw iliminde lirikalıq shıǵarmalar, kóbinese, qosıq degen termin menen júritiledi. Qosıq shıǵısı boyınsha folklorlıq termin. Sazǵa, namaǵa qosıp aytıw degendi ańlatadı. Túrkiy xalıqlar sóz ónerinde erte dáwirlerden beri qollanıladı. Mısalı, Maxmud Qashqariydıń “Devanu luǵatit túrk”, Yusuf Has Hajibtiń “Kutadǵu bilig” shıǵarmalarında “qoshuǵ” yamasa “qóshiq” túrinde qollanılǵan1.

1 Раззоқов X., Мирзаев T., Собиров O, Имомов K. Ўзбек xaлқ oғзaки ижоди. Тошкент, «Ўқитувчи» 1980, 75бет.

20