Ádebiyattanıw (lekciya)

ayqasıp, óziniń jan dúnyasın kórsetedi, jaqsılıq ushın, ullı ideyalar ushın gúreste, kóbinese, qaza tabadı. Syujet ornı tolmas joǵaltıw, tereń qayǵı-hásiret penen tamamlanadı. Dúnya ádebiyatında Esxildiń “Shınjırlanıp bánt etilgen Prometey”, Sofokldiń “Patsha Edip”, Evripidtiń “Medeya”, Shekspirdiń “Otello”, “Gamlet”, “Romeo hám Djulyetta” shıǵarmaları tragediya janrınıń haqıyqıy úlgileri bolıp tabıladı.

Dramaturgiyanıń komediya, tragediya, drama, tragikomediya, melodrama janrları bar. Olar ózine tán janrlıq qásiyetlerge hám belgilerge iye boladı.

Komediya – grekshe comos – kewilli alaman, toplım, ode – qosıq, jır.

Dramaturgiyanıń bir janrı. Komediya dramaturgiyanıń eń áyyemgi hám eń keń taralǵan janrlarınıń biri bolıp tabıladı. “... komediya dep personajlardıń kemshilikleri, ázzi tárepleri, adasıwları, qátelikleri ústinen kúliwshi dramalıq shıǵarmalardı ataydı. Kúlki usılardıń hámmesine qarsı gúreste tiykarǵı qural bolıp tabıladı”1. Demek, komediyada waqıyalar, adam minez-qulqı kúlkili etip súwretlenedei, qaharmanlar kúlkili jaǵdaylarǵa túsip otıradı. Konflikt komediyalıq usılda sheshiledi. Komediyada kúlki, házil arqalı adamlardaǵı, turmıstaǵı, jámiyettegi kemshiliklerdi kórsetedi.

Komediya óz aldına janr sıpatında b.e.sh. VI ásirde grek ádebiyatında payda bolǵan. Antik komediyanıń tiykarın salıwshı Aristofan. Komediya sońınan antik rim ádebiyatında payda rawajlanǵan. Plavt, Terenciy h.t.b. komik jazıwshılar rim teatrı ushın komediyalar dóretken. Orta ásir hám Oyanıw dáwirindegi Evropa ádebiyatında kóplep komediyalar payda bolǵan. ХVII ásirdiń ekinshi yarımınan baslap komediya rus dramaturgiyasında janr bolıp qáliplesken. D.I.Fonvizin, A.S.Griboedov, N.V.Gogol, A.N.Ostrovskiy usaǵan komediya janrınıń ustaları ósip jetisken.

Qaraqalpaq ádebiyatında komediya janrı Sovet hákimiyatı jılları teatr óneriniń payda bolıwı menen birge qáliplesti. Qaraqalpaq dramaturgiyasında Á.Ótepovtıń “Teńin taǵqan qız”, S.Xojaniyazovtıń “Súymegenge súykenbe” komediyaları tamashagóylerdiń dıqqat orayında boldı. Sońǵı dáwirlerde D.Aytmuratovtıń “Yalǵanshınıń isi”, K.Raxmanovtıń “Toǵız tońqıldaq, bir shińkildek”, “Laqqılar emlewxanada”, “Ínjıqtıń muhabbatı”, S.Jumaǵulovtıń “Kúyewińdi berip tur”, “Ekstrasens”, Q.Mátmuratovtıń “Ómirbek hám tazsha” h.t.b. shıǵarmaları komediya janrınıń jetiskenliklerinen esaplanadı.

Tragediya – grekshe tragos – eshki hám ode – qosıq degen sózlerden. Dramalıq shıǵarmalardıń izi qayǵı menen pitetuǵın janrlıq túri. Ol eń dáslep áyyemgi Greciyada qudaydıń atına eshki soyıp tamasha ótkeriwge baylanıslı kelip shıqqan hám tragediyanıń ataması da “eshki” hám “qosıq” sózleriniń birikpesinen, yaǵnıy “eshki haqqında qosıq” degen maǵandan kelip shıqqan. Áyyemgi Greciyada tragediyanıń eń rawajlanǵan dáwiri b.e.sh. V ásir bolıp esaplanadı. Sonnan berli tragediya bir neshe rawajlanıw basqıshların bastan keshirdi. Onıń rawajlanıwında Esxil, Sofokl, Evripid sıyaqlı dramaturglerdiń, ásirese, inglis

1 Гуляев Н.А., Богданов А.Н., Юдкевич Л.Г. Теория литературы в связи с проблемами эстетики. Учебное пособие. Москва, «Высшая школа», 1970, сс. 357-358.

31

dramaturgi Shekspirdiń roli ayrıqsha kúshli. Shekspirdiń “Gamlet”, “RomeoDjulyetta”, “Korol Lir”, “Otello” tragediyaları pútkil dúnya ádebiyatındaǵı tragediyanıń ájayıp úlgileri bolıp esaplanadı.

Tragediayalıq shıǵarmalar basqa janrdaǵı dóretpelerden ózine negiz etip alǵan konfliktleriniń oǵırı keskinligi hám tereńligi, olarda social-jámiyetlik sharayatlardıń tereń sáwleleniwi, filosofiyalıq jaqtan da oyshıllıǵı menen ayrıqsha sıpatlanıp turadı. Tragediya tariyxıy rawajlanıwdıń ayrıqsha áhmiyetli burılıs jaǵdayların ótkir hám keskin túrde sáwlelendirip otıradı. Sonıń ushın V.G.Belinskiy tragediyanı “dramalıq poeziyanıń joqarı basqıshı, onıń gúltajı” dep bahalaǵan.

ХХ ásir qaraqalpaq ádebiyatında S.Májitovtıń “Ernazar alakóz”, M.Dáribaevtıń “Kóklen batır”, “Árman”, J.Aymurzaevtıń “Aygúl-Abat” h.t.b. dóretpeler itibarlı tragediyalıq shıǵarmalar sıpatında belgili. Sonday-aq, ǵárezsizlik dáwirindegi qaraqalpaq ádebiyatında T.Allanazarovtıń “Aydos biy”, T.Qayıpbergenovtıń “Aydos baba“ (“Mıń tillaǵa bahalanǵan gelle)” h.t.b. tragediyaları dıqqatqa ılayıq.

Drama qatardaǵı dramaturgiyalıq janr sıpatında (komediya, tragediya sıyaqlı) óz aldına orınǵa iye. “Drama (grekshe – ámeliyat, háreket) – insan xarakteri hám táǵdirin dramalıq jaǵdayda kórsetiwshi, turmıstıń quramalı demlerin qaharmanlardıń ámeliy iskerligi – háreketleri járdeminde sáwlelendiriwshi saxnalıq shıǵarma”1. Ádebiyatshılar qaharmanlar ortasında salmaqlı hám kúshli soqlıǵısıwlar sáwlelenetuǵın, tragediya hám komediyanıń ortasında aralıq orındı iyeleytuǵın dramanıń janr sıpatında payda bolıwın, ádette, ХVIII ásir francuz aǵartıwshılıq teatrı menen baylanıstıradı2. Demek, drama komediya hám tragediya janrlarına salıstırǵanda bir qansha keyinirek payda boldı. Ol ХIХ ásirde óz aldına janr sıpatında ayrıqsha rawajlandı. Dúnya ádebiaytında drama janrınıń rawajlanıwında francuz dramaturgleri Volter, Didro, J.B.Molyer, nemec dramaturgleri G.E.Lessing, F.Shiller, I.Gyote, rus jazıwshıları A.N.Ostrovskiy, N.V.Gogol, A.P.Chexov, ózbek jazıwshıları M.Behbudiy, Hamza, A.Sholpan, A.Fitrat hám basqalardıń dóretiwshilik xızmetleri úlken.

Dramalıq shıǵarmalarda háreket etiwshi personajlar – ádettegidey qayǵı hám shadlıqtı kewlinen keshiriwshi, sonıń menen birge tragediyalıq hám komediyalıq qaharmanlarday bir táreplemeliliginen ayrılǵan qarapayım adamlar... ХVIII ásirde payda bolǵanınan baslap ХIХ ásirdiń ortalarına shekem rus (A.N.Ostrovskiy hám onıń dawamshıalrı) hám shet el realist jazıwshıları (G.Ibsen) dóretiwshiliginde drama turmıslıq shıǵarmalar sıpatında rawajlandı3. Qaraqalpaq ádebiyatında Q.Mátmuratovtıń “Bir úyde eki ómir” shıǵarması usınday kórkemlik talaplarǵa say dóretilgen.

1Бобоев Т. Адабиётшунослик асослари. Тошкент, «Ўзбекистон», 2002, 517-бет.

2Гуляев Н.А., Богданов А.Н., Юдкевич Л.Г. Теория литературы в связи с проблемами эстетики. Учебное пособие. Москва, «Высшая школа», 1970, стр. 350.

3Гуляев Н.А., Богданов А.Н., Юдкевич Л.Г. Теория литературы в связи с проблемами эстетики. Учебное пособие. Москва, «Высшая школа», 1970, сc. 350-351.

32

Sonday-aq, dramaturgiyada eki janrdıń qásiyetlerin ózinde birlestirgen saxnalıq dóretpeler de bar. Mısalı, buǵan tragikomediyalardı keltirsek boladı. Olar dramalıq shıǵarmalarda bir waqıttıń ishinde tragediyanıń hám komediyanıń belgilerin birlestire alǵan saxnalıq dóretpeler. Máselen, házir teatr saxnasınan orın alıp júrgen K.Raxmanovtıń “O dúnyaǵa mirát”, M.Nızanovtıń “Eki dúnyanıń áweresi” shıǵarmaları buǵan mısal bola aladı.

Melodrama dramaturgiyanıń bir janrı. Onda dialoglar, monologlar muzıka menen almasıp turadı yamasa olar qosıq túrinde muzıka járdemi menen atqarılıp baradı. Bul janrdı, kóbinese, muzıkalı drama degen atama menen de júrgizedi. Qaraqalpaq ádebiyatında S.Májitovtıń “Baǵdagúl”, S.Xojaniyazovtıń “Aysha”, A.Begimov hám T.Allanazarovlardıń “Gárip Ashıq” dáslepki muzıkalı dramalardan bolıp esaplanadı. Házirgi ádebiy processte K.Allambergenovtıń “Ámir Temir hám Er Edige (Ullı atlanıs)” tariyxıy muzıkalı dramasın usı janrdaǵı kórkemlik izlenislerdiń biri sıpatında bahalasaq boladı.

Dramaturgiya hám teatr. Joqarıda aytıp ótilgenindey, dramaturgiya teatr menen ajıralmas baylanıslı. Dramalıq shıǵarma teatr ushın jazıladı. Dramadaǵı dialoglar, monologlar aktyorlardıń saxnada oynap, háreket etiwi barısında aytıladı, ekspoziciyalar aktyorlardıń háreket etiw sharayatın kórsetiw ushın jazıladı. Dramadaǵı konflikt saxnada xarakterdiń ashılıwın támiyinlew ushın dúziledi. Bir sóz benen aytqanda, dramalıq shıǵarmanıń haqıyqıy ómiri teatr saxnasında keshedi. Sonıń ushın da, Aristotel dramanı is-háreketke elikleytuǵın shıǵarma, oy-

pikirdi bayanlaw arqalı emes, qıymıl-háreketler arqalı beretuǵın shıǵarma dep ataydı1.

Al, V.G.Belinskiy bolsa dramanıń teatr menen baylanısın tómendegishe sıpatlaydı: “Dramatikalıq poeziya (shıǵarma) saxna ónerisiz shontıq bolıp qaladı: adamdı tolıq túsiniw ushın onıń qalay háreket etetuǵının, sóyleytuǵının biliw azlıq etedi, sonıń menen birge onıń qalay háreket etetuǵının, qalay sóyleytuǵının, qalay sezetuǵının kóz benen kóriw kerek hám qulaq penen esitiw kerek”2. Bunday sıpatlarǵa iye shıǵarma dóretiw ushın dramturgtıń jazıw uqıbına, ádebiy bilimlerge iye bolıwı ele jetkiliksiz. Ol saxna óneriniń sırların da biliwi tiyis. Kóp ǵana ullı dramaturgler teatr menen baylanıslı bolǵan. Mısalı, dúnya dramaturgiyasınıń klassigi Vilyam Shekspir teatrda aktyor hám rejissyor bolıp islegen. Teatr menen óz-ara baylanısta bolǵan dramaturgler drama jazıw barısında belgili teatr qánigelerinen másláhátler alıp turǵan. Belgili qaraqalpaq dramaturgleri T.Allanazarov, S.Xojaniyazov teatrda rejissyor, J.Aymurzaev aktyor bolip islegen, T.Seytjanov, P.Tilegenov teatr menen tıǵız baylanısta bolǵan, házirgi dramaturglerden Q.Mátmuratov teatrda ádebiy másláhátshi bolıp islegen. Dramaturglerdiń teatr menen bunday tıǵız baylanısları olardıń dramalıq shıǵarmalarınıń tabıslı bolıwın támiyinlegen. Sebebi, olar ádebiy bilimlerden tısqarı saxna sırların da jaqsı ózlestirgen.

1Тимофеев Л.И., Tураев С.В. Словарь литературоведческих терминов. M., «Просвещение», 1974, стр. 70.

2Белинский В.Г. Собр. соч. в 3-x томах. T. 2. Moсквa. ГИХЛ, 1948, стр. 351.

33

Olay bolsa, dramanı ózine ǵárezli etip baylap qoyǵan teatr qanday óner? Onıń qanday sırları bar?

Teatr – bul bir neshe kórkem ónerlerdiń bir ónerge qosılıp háreket etiwinen jaralǵan sintetikalıq (qospaq) óner. Onda oyın kórsetiw (aktyorlıq) ónerinen baslap, rejissyorlıq, súwretshilik (dekoraciya), muzıka, xoreografiya ónerleri, sonday-aq texnikalıq ónerler: jarıq beriw, saxnanı bezew, grimlew, kostyum tańlaw h.t.b. jámlenedi hám olardıń barlıǵı dramalıq (ádebiy) shıǵarmanı saxnaǵa kóshirip, janlı kórsetiw ushın xızmet qıladı. Sonıń ushın da, teatr – sintetikalıq óner.

Birinshi náwbette teatr – saxna óneri, yaǵnıy is-háreketti, qıymıl-qozǵalıslardı kórkem sóz benen bir qosıp beretuǵın óner. Bul háreketlerdi saxnada aktyor atqaradı. Aktyorlar dramadaǵı personajlardı saxnada qayta “tiriltip” jańa obrazlar jaratadı. Saxnadaǵı obrazlar ádebiy obrazlar tiykarında jaratıladı. Degen menen, saxnadaǵı shıǵarma ádebiy shıǵarmanıń anıq kóshirmesi emes, al ádebiy shıǵarmanıń tiykarında jaratılǵan jańa kórkem óner shıǵarması. Sonlıqtan, dramaturgiya hám teatr bir-birin tolıqtırıp turadı, olar birinen biri ǵárezli. Teatr óneriniń rawajlanıwı menen onnan opera, balet sıyaqlı ónerler ósip shıǵadı. Operada atqarıwshılıq (qosıq hám muzıka) óneri, balette muzıka hám xoreografiya ónerleri jetekshilik etken menen, bári bir olar da obraz jaratıwda ádebiy tekstke tiykarlanadı. Opera hám baletke arnalǵan ádebiy tekstti libretto dep ataydı.

Dramaturgiya házirgi dáwirde teatrdan basqa kino ónerinde, telekórsetiw (teleteatr), radio esittiriw ónerlerinde ádebiy tiykar bolıp qatnasadı. Sebebi, bul kórkem ónerler texnikalıq qurallar hám usıllar menen qánshelli támiyinlense de, obraz jaratqanda bári bir kórkem-ádebiy tekstke tiykarlanadı. Bul ónerlerdegi dramalıq tekstlerdi scenariy dep ataydı (kinoscenariy, radioscenariy, telescenariy).

Kinematografiya texnikalıq progresstiń nátiyjesi sıpatında XIX ásirdiń aqırında payda bolǵan. Ol teatrǵa salıstırǵanda jáne kóbirek ónerlerdiń sintezinen (qospaǵınan) dórelgen óner. Teatrǵa qaraǵanda kóp ǵana texnikalıq jetiskenliklerdi keń qollanadı hám oǵada kóp sanlı tamashagóylerdi ózine qarata aladı. Kino óneri teatrǵa qaraǵanda waqıyalardı, sharayatlardı sáwlelendiriwde sheklenbegen keń múmkinshiliklerge iye. Demek, onıń tamashagóylerdi qızıqtırıwda, ózine jámlewde teatrǵa qaraǵanda kóp artıqmashlıǵı bar.

Televidenie tamashagóylerdi ózine jámlestiriwde kinematografiyaǵa qaraǵanda da keń múmkinshiliklerge iye. Televidenie texnikalıq jetiskenliklerdiń sońǵı sózi, sońǵı nátiyjelerinen bolıp tabıladı. Televidenie arqalı teatr zalınan jazıp alınǵan dramalıq shıǵarmalar, telekórsetiw ushın arnawlı jazılǵan teledramalar kórsetiledi. Demek, teledramalardıń da tiykarın kórkem-ádebiy tekst (telescenariy) quraydı eken, al telescenariydiń tiykarı – dramaturgiya.

Radioesittiriw arqalı beriletuǵın dramalıq shıǵarmalar da texnikalıq jetiskenliklerge súyenip efirge tarqatıladı. Olardıń tiykarın radioscenariy quraydı. Radiodramaturgiya tıńlawshılar ushın jazıladı. Sonlıqtan, onda tıńlawshılardıń sharayatları esapqa alınadı. Ekspoziciyaliq sharayatlarǵa, aktyorlardıń oyınlarına túsinikler berip barıladı.

34

Solay etip, dramaturgiyanı házirgi zamannıń texnikalıq jetiskenlikleri tiykarında teatr dramaturgiyası, kinodramaturgiya, teledramaturgiya, radiodramaturgiya dep shártli túrde jiklew múmkin.

Dramaturgiya estrada ónerinde de qatnasadı. Estrada keń xalıqtıń estetikalıq talǵamına hám tamashalawına mólsherlengen sintetikalıq (qospaq) óner. Estradanıń quramında kóplegen kórkem ónerlerdiń, sonıń ishinde teatr óneriniń elementleri jámlengen. Qosıq atqarıwshılıq, muzıka, xoreografiya, teatr yamasa teatrlastırılǵan kórinisler, cirk sıyaqlı ónerler estrada ónerin quraydı. Estrada tamashasınıń barısında kishi kólemli teatr janrları intermediya (latınsha intermedius – ortada turıwshı), miniatyura, parodiyalar keń qollanıladı. Olar kólemi kishi pyesa yamasa teatr kórinisi bolıp, kóbinese, komediyalıq xarakterge iye bolıp keledi. Intermediya hám miniatyuralar kishi kólemli dramalıq janrlar bolıp esaplanadı. Sebebi, olarda dramaturgiyanıń belgileri bar.

Solay yetip, dramaturgiya ádebiy túrlerdiń ishindegi eń quramalısı bolıp tabıladı. Dramalıq shıǵarma, joqarıda aytılǵanınday, ápiwayı ádebiy bayanlaw emes, al personajlardıń saxnadaǵı qıymıl-qozǵalıslarına, is-háreketlerine kórkem tekstti qosıp qabıllawǵa mólsherlengen. Dramaturgiya barlıq ádebiyatlarda kúshli rawajlana bermeydi, al teatr óneri rawajlanǵan ellerde gúllep ósedi. Teatr bolsa kórkem óneri joqarı rawajlanǵan jámiyette payda boladı hám ósedi.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Drama termininiń mánisi?

2.Dramanıń janrlıq qásiyatleri?

3.Dramanıń janrlarǵa bóliniwi haqqında túsinik beriń.

4.Komediya janrı tuwralı ne bilesiz?

5.Trgediya janrı tuwralı ne bilesiz?

6.Dramaturgiyanıń drama janrı haqqında túsinink beriń.

7.Dramaturgiya hám teatrdıń óz-ara baylanısı tuwralı qanday túsinikke iyesiz?

8.Scenariy degenimiz ne?

9.Miniatyura qanday janr?

10.Intermediya haqqında túsinik beriń.

7-tema. KÓRKEM SHÍǴARMANÍŃ SYUJETI, KONFLIKTI HÁM

KOMPOZICIYASÍ

Jobası:

1.Syujet tuwralı ulıwma túsinik.

2.Klassikalıq syujet hám onıń elementleri: waqıyanıń baslanıwı, waqıyanıń rawajlanıwı, waqıyanıń kulminaciyası, waqıyanıń sheshimi (final).

3.Syujetten tısqarı (tiykarǵı syujetke kirmeytuǵın) elementler: ekspoziciya, prolog, epilog, járdemshi (qaptal) syujetler, epizodlar, detallar, portretler, lirikalıq sheginisler.

4.Konflikt haqqında ulıwma túsinik. Konflikt (qarama-qarsılıq) shıǵarmanıń syujetin rawajlandıratuǵın kórkem usıl. Personajlar arasındaǵı konflikt. Jámiyetlik toparlar, qatlamlar arasındaǵı konflikt (jekke hám jámiyetlik konfliktler).

35

5.Lirikalıq shıǵarmadaǵı syujet hám konflikt. Lirikalıq qaharman menen sırtqı ortalıq arasındaǵı konflikt.

6.Kompoziciya tuwralı ulıwma túsinikler.

Tayanısh sózler: syujet, klassikalıq syujet, waqıyanıń baslanıwı, waqıyanıń rawajlanıwı, waqıyanıń kulminaciyası, waqıyanıń sheshimi (final), syujetten tısqarı elementler: ekspoziciya, prolog, epilog, járdemshi (qaptal) syujetler, epizodlar, detallar, portretler, lirikalıq sheginisler, konflikt, lirikalıq shıǵarmalardaǵı konflikt hám syujet, kompoziciya.

Syujet francuzsha “nárse”, “mazmun” degendi ańlatadı, kórkem shıǵarmalarda obraz jaratıw ushın qollanıladı. Syujet – bul kórkem shıǵarmada súwretlenetuǵın waqıyalardıń, hádiyselerdiń, sonday-aq personajlardıń isháreketleriniń belgili bir tártipke túsken dizimi yamasa jıynaǵı.

Jazıwshı personajlardıń obrazın jaratıw ushın syujetti paydalanadı. Syujettiń rawajlanıwı arqalı personajlardıń is-háreketleri kórinedi, olardıń kelbeti, xarakteri ashıladı. Mısalı, T.Qayıpbergenovtıń “Qaraqalpaq qızı” romanında syujet bir neshe baǵdarda rawajlanadı. Bas qaharman Jumagúl – syujettiń oraylıq tulǵası. Tiykarǵı waqıyalar usı Jumagúlge qatnaslı rawajlanadı. Basqa personajlardıń xarakterleri (mısalı, Turımbettiń, Gúlbiy kempirdiń xarakterleri h.t.b.) Jumagúlge qatnaslı ashıladı. Syujet barlıq waqıtta bir formada, bir baǵdarda rawajlana bermeydi. Ol mudamı ózgeriwde boladı. Folklorlıq dóretpelerde hám klassikalıq ádebiyatlardaǵı syujetlerde waqıyalar menen personajlar, kóbinese, bir tártipte, izbe-iz, basqıshpabasqısh rawajlanadı. Olarda waqıt penen waqıyalardıń izbe-izligi saqlanıp baradı. Bunday syujetlerde waqıyanıń hár bir basqıshın belgileytuǵın elementleri, bólekleri boladı. Syujet qarama-qarsı keyiptegi, kózqarastaǵı personajlardıń isháreketleri arqalı rawajlanadı, yaǵnıy konflikt arqalı rawajlanadı. Syujettegi usı konflikttiń baslanıwı waqıyanıń baslanıwı dep ataladı. Mısalı, “Qaraqalpaq qızı” romanında Záripbaydıń óz qızı Jumagúldi anası menen qosıp úyden quwıp jiberiw epizodı syujettiń (waqıyanıń) baslanıwı bolıp tabıladı.

Waqıya baslanǵan soń onıń hár tárepleme ósip barıwı, personajlar arasında konflikttiń keskinlesiwi waqıyanıń rawajlanıwı dep ataladı. Waqıya rawajlanıp shegine jetedi. Bunı syujettiń shıńı yamasa kulminaciyası dep ataydı.

Waqıyanıń rawajlanıwı shıńına jetken soń personajlardıń qarama-qarsılıǵı (konflikt) hár qıylı formalarda sheshiledi. Bunnan soń syujetti rawajlandırıwǵa, dawam yetiwge zárúrlik bolmay qaladı. Bunı syujettiń sheshimi yamasa final dep júritedi. Bul klassikalıq syujettiń sıpatlaması.

Syujet iliminde syujetten tısqarı elementler degen túsinik bar. Geyde syujetler baslı waqıyalarǵa tikkeley baylanıspawı múmkin, biraq syujettiń rawajlanıwına, obrazlar jaratıwǵa belgili dárejede tásir jasawı múmkin. Bunday syujetlerdi qaptal syujetler yamasa járdemshi syujetler dep atawǵa boladı. Aytayıq, epikalıq shıǵarmanıń basında gezlesetuǵın prolog, kirisiw bólimleri, ortasında ushırasatuǵın qıstırma syujetler, epizodlar, lirikalıq sheginisler, shıǵarmalardıń ayaǵında ushırasatuǵın epilog, sońǵı sóz h.t.b. tiykarǵı syujetke

36

kirmeydi, oǵan járdemshi bolıp xızmet yetedi. Mısalı, Berdaqtıń “Aqmaq patsha” dástanında avtor shıǵarmanı qalay jazǵanın, ol tuwralı óziniń jekke oy-pikirlerin beredi. Bular syujetke tikkeley enisip ketpeydi, ol ózinshe ajıralıp turadı. Bul bólimdi ádebiyattanıw termini menen kirisiw yamasa prolog dep atawımız múmkin. Dástannıń ortasında avtor, Záriwdiń basınan keshken qorlıqlı waqıyaların onıń tilinen bayanlaydı. Bul da tiykarǵı syujetke tikkeley baylanıspaydı. Bul syujet Aqmaq patsha obrazın tolıqtırıw ushın hám jaqsılıq penen jamanlıq, miyrimshápáát hám zulımlıq tuwralı avtordıń oy-pikirlerin tereńletiw ushın xızmet yetedi. Bul syujet qosımsha yamasa járdemshi syujet dep ataladı. I.Yusupovtıń “Aktrisanıń ıǵbalı” poemasınıń ortalarında teatr tuwralı hám jas aktrisanıń táǵdiri tuwralı avtordıń monologi (lirikalıq sheginis) bar. Ol tiykarǵı syujetke baylanıspaydı, al Arıwxannıń, Ábdiramannıń obrazların tolıqtırıw ushın xızmet etedi. Demek, lirikalıq sheginisler de syujetten tısqarı elementlerge kiredi.

Sonı da aytıw kerek, lirikalıq shıǵarmalarda da geyde syujet qollanıladı. Lirikalıq syujette epikalıq obraz jaratılmaydı. Lirikadaǵı syujet hár qıylı lirikalıq sezimlerdi oyatıw ushın xızmet etedi. Muńlı yamasa kóterińki, túńiliw yamasa súysiniw usaǵan estetikalıq sezimlerdi beriw ushın túrtki bolıp xızmet etedi. Mısalı, I.Yusupovtıń “Keshki ińirde urıqlıqtan” dep baslanatuǵın qosıǵında kishkene syujet bar. Qosıqta lirikalıq qaharman kishkene bala obrazında kórinedi. Onıń ájapası boy jetken qız aq boz atlı jigitti qosıq etip aytıp júredi. Bir kúni qawın atızda qız kúndegiden ózgeshe, kewli buzılǵan, kózi jaslı halda otıradı. Usı máháli jiydeliktiń artında attıń kisnegen sesti esitiledi. Qız asıǵıs túrde kóziniń jası menen

úkesin súyip, meni umıtpa dep qolına bir alma beredi hám sol aq boz atlı jigitke mingesip qashıp ketedi. Úkesi izinde jılap qaladı, almasın ılaqtırıp jiberedi.

Qosıqtaǵı kishkene syujetten izbe-iz rawajlanatuǵın epikalıq waqıyanı izlewdiń keregi joq, syujet oqıwshıda lirikalıq sezimlerdi oyatıw ushın xızmet etedi. Qosıqta syujet arqalı lirikalıq qaharmannıń ishki sezimleri, ruwxiy jaǵdayları, kewil daǵdarısları sheber beriledi. Demek, syujet bul qosıqta lirikalıq sezimlerdi oyatadı.

Kórkem shıǵarmada syujetti rawajlandırıwda konflikt (qarama-qarsılıq) áhmiyetli orın tutadı. Konflikt latın sózinen alınǵan bolıp, soqlıǵısıw degen mánisti bildiredi. Konflikt kórkem shıǵarmalardaǵı personajlardıń qaramaqarsılıǵın yamasa personajlar toparları arasındaǵı qarama-qarsılıqtı, sonday-aq personaj benen sırtqı ortalıq arasındaǵı qarama-qarsılıqtı ańlatadı. Hár qanday syujet konflikt bolmasa rawajlanbaydı. Mısalı, Berdaqtıń “Aqmaq patsha” dástanında Gúlim menen Aqmaq patsha arasındaǵı konflikt waqıyanı rawajlandırıp baradı. “Qaraqalpaq qızı” romanında Jumagúl menen qáyin enesi arasındaǵı konflikt waqıyanı qızıqlı etip beriwde tásirin tiygizedi. Jumagúldiń obrazı, onıń qáyin enesiniń hám kúyewi Turımbettiń obrazları usı konflikt arqalı ashıladı. Sonday-aq usı romanda jámiyetlik toparlar arasındaǵı konflikt bar. Bir jaǵınan Dúysenbay hám onıń tárepdarları, ekinshi jaǵınan Jumagúl hám onıń tileklesleri konfliktke túsedi. Sebebi, olardıń mápleri, dúnyaǵa kózqarasları bir-birine qayshı keledi. Jumagúl hám onıń tárepdarları jańa zaman ushın, hayal-qızlar huqıqı ushın

37

gúresedi, al olardıń qarsılasları hayal-qızlardıń huqıqın, ar-namısın, máplerin moyınlamaydı, kózge ilgisi kelmeydi.

Lirikalıq shıǵarmalarda da konflikt bar. Biraq ol epikalıq hám dramalıq shıǵarmalardaǵıday waqıyanıń izbe-iz, basqıshpa-basqısh rawajlanıwı arqalı, yaǵnıy syujettiń rawajlanıwı arqalı kórinbeydi, al kóbinese, lirikalıq qaharman menen sırtqı ortalıq, sırtqı dúnya arasındaǵı qarama-qarsılıqlar arqalı kórinedi. Mısalı, Ájiniyazdıń “Bolmadı” qosıǵında lirikalıq qaharman óziniń táǵdirine nalısh etedi. Ol ózin tillá sazǵa megzetedi, biraq onı shertetuǵın maman bolmaydı, ózin alǵır qusqa megzetedi, biraq onı baplaytuǵın qálpesi, sayadı (ańshısı) bolmaydı. Qırman alsa samal espeydi. Kárwan kelse júgi bolmaydı, ya watan tapsa elatı joq. Bul jerde lirikalıq qaharman sırtqı dúnyaǵa, jámiyetke, turmısqa qarsı narazılıq bildiredi, jekke táǵdirine nalıydı. Olar arasında konflikt kórinedi. Bunı lirikalıq konflikt dese boladı.

Konflikt geyde “kolliziya” degen termin menen de júritiledi. Kórkem konflikt tariyxında burınǵı sovet ádebiyatında 1940-jıllardıń aqırı hám 1950-jıllardıń baslarında “konfliktsizlik teoriyası” degen tendenciya (aǵım) ústemlik etti. Bul aǵımnıń túsinigi boyınsha sovet jámiyeti bir-biri menen tilekles klasslardan (jumısshılar hám diyxanlardan) jáne zıyalılar qatlamınan turadı. Olardıń maqsetleri bir bolǵanlıqtan (socialistlik jámiyet qurıw) aralarında antagonistlik (hesh kelisimge kelmeytuǵın) qarama-qarsılıqlar joq. Demek, kórkem ádebiyatta da keskin konfliktler sáwlelendirilmewi tiyis. Kóplegen jazıwshılar “konfliktsizlik teoriyası”nıń usınday tiykarsız túsinigin qabıllap, onı basshılqqa alıp shıǵarmalar jazdı. Mısalı, qaraqalpaq jazıwshılarınan usı dáwirde “konfliktsizlik teoriyası”nıń tásiri menen J.Aymurzaev “Erbay batır”, X.Seyitov “Jarısqan jaslar”, B.Qayıpnazarov “Palwanbek”, “Bir kolxozda” poemaların, T.Nájimov “Jańa jer ústinde bayraq”, S.Xojaniyazov “Aq altınlı atızdıń adamları” povestlerin jazdı, basqa da bir qatar dramalıq hám lirikalıq shıǵarmalar dóredi. Olarda qaharmanlar ayrıqsha irkinishke ushıramay-aq turmıslıq, jámiyetlik qıyınshılıqlardı ańsat jeńip kete beredi, dramalıq yamasa lirikalıq qaharmanlar ruwxiy tolǵanıslardı yamasa ruwxiy daǵdarıslardı kewilde keshirmeydi.

Negizinde “konfliktsizlik teoriyası” ádebiyattıń, sonıń ishinde syujettiń kórkemligin tómenletip, personajlardıń obrazların kútá ápiwayılastırıp jiberedi. Sonlıqtan, “konfliktsizlik teoriyası” 1950-jıllardıń ortalarınan baslap óz tásirin joǵalttı.

Kompoziciya

Kórkem shıǵarmada waqıyalar bastan aqırına dizilip jazıla bermeydi, al jazıwshı olardı óziniń aytajaq ideyasına, sáwlelendirgen temasına, kótergen máselesine ılayıq etip jaylastıradı. Demek, kompoziciya kórkem shıǵarmanıń qurılısı degendi ańlatadı. Kompoziciya eń juwmaǵında kórkem obrazdı jaratıwǵa, kótergen máselelerdi ótkirlestirip beriwge xızmet etedi. Folklorlıq shıǵarmanıń kompoziciyası kútá ápiwayı, túsiniwge ańsat bolıp keledi. Onda waqıyalar xronologiyalıq (xronos – waqıt) tártipte jaylastırıladı. Mısalı, batırlıq dástanlarda

38

waqıyalar izbe-iz tártipte beriledi, bas qaharmannıń tuwılıwı, batır bolıp ósiwi, batırlıq isler kórsetiwi, eń sońında maqset-muradına jetisiwi. Biraq realistlik shıǵarmanıń kompoziciyası biraz quramalı bolıp keledi, waqıyalar waqıt tártibin, izbe-izligin saqlamaydı. Kóp nárselerge oqıwshınıń óziniń ańlawı ushın isharat etiledi. Ayırım syujetlerdiń basında-aq waqıyanıń sheshimi berilip, sońınan waqıyanıń rawajlanıwı beriliwi múmkin. Mısalı, T.Qayıpbergenovtıń “Suwıq tamshı” povestinde waqıya basınan baslanbaydı, al waqıya qashshan tamamlanıp ketken, waqıt ótip ketken. Bas personaj monshada otırıp, basına úlken bir tamshı suw tamǵanda ótken ómirin kóz aldına keltiredi. Usınnan soń waqıya súwretlenedi. Bunday kompoziciyalıq usıllar oqıwshılardıń dıqqatın awdarıw hám obrazlardıń kórkemligin kóteriw, sonday-aq baslı ideyalardı tartımlı etip beriw ushın qollanıladı. Mısalı, házirgi zamannıń belgili rus jazıwshısı Valentin Rasputin (1937-2015) óziniń “Mariyanıń pulları” povestinde syujetti qızıqlı kompoziciyalıq qurılıs penen beredi. Waqıya 1960-jıllardıń basında Sibir elatlarınıń birinde bolıp ótedi. Qarapayım kolxozshı hayal Mariyanı hadal adam dep kolxoz dúkanına satıwshı etip tayınlaydı. Esap-sanaq jumısına jetik emes Mariyanıń moynına pul túsedi. Awılı menen pul jıynasa da Mariyanıń qarızınan qutılǵanday pul toplanbaydı. Sonda Mariya qalada jasaytuǵın ǵárejetli aǵayininen qarız pul sorawǵa kúyewi Kuzmanı jiberedi. Kuzma aǵayininiń úyine kelip, esiginiń qońırawın qolları qaltırap basadı. “Házir esik ashıladı” degen sózler menen povest tamamlanadı. Aǵayini Mariya ushın qarız berdi me, bermedi me, Mariyanıń bunnan keyingi táǵdiri qanday boldı? Bul jaǵı oqıwshılarǵa jumbaq bolıp qaladı. Jazıwshı Mariyanıń táǵdirin basınan aqırına shekem beriwdi maqset etpeydi. Onıń baslı maqseti Mariyanıń táǵdirin hám onıń awılın súwretlew arqalı 1960-jıllardaǵı

Sovetler elinde kolxoz awılınıń ábiger, áptada turmısın kórsetiw hám kolxozsovxoz dúziminiń abadan turmıs keshiriwge jaramsız ekenin, onıń túpkilikli reformaǵa (qayta qurıwǵa) mútáj ekenin kórsetiw bolıp esaplanadı.

Lirikalıq shıǵarmanıń kompoziciyası ózgeshe boladı. Onda waqıyalardıń jaylastırılıwı berilmeydi. Al, sezimler dúnyasın, ruwxiy tolǵanıslar dúnyasın jaylastırılıwı beriledi.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Syujet degenimiz ne?

2.Klassikalıq syujet degenimiz ne?

3.Syujettiń elementleri haqqında túsinik beriń.

4.Syujetten tısqarı elementlerge neler kiredi?

5.Lirikalıq shıǵarmalarda syujet ne ushın qollanıladı?

6.Konflikt degenimiz ne?

7.Konflikt jáne qanday atama menen atalǵan?

8.“Konfliktsizlik teoriyası” haqqında nelerdi bilesiz?

9.Lirikalıq shıǵarmalarda konflikt qalay júz beredi?

10.Kompoziciya degenimiz ne?

8-tema. KÓRKEM TIL. KÓRKEM LEKSIKA, KÓRKEM FONETIKA

39

Jobası:

1.Ádebiy til hám sóylew tili haqqında túsinikler.

2.Kórkem ádebiy til hám onıń ózgeshelikleri.

3.Kórkem tildiń leksikası (kórkem leksika) hám kórkem obraz.

4.Kórkem tildiń fonetikalıq dúzilisi.

5.Kórkem tildiń sintaksislik ózgeshelikleri.

Tayanısh sózler: ádebiy til, sóylew tili, kórkem leksika, antonimler, omonimler, sinonimler, frazeologizmler, arxaizmler, neologizmler, dialektizmler, varvarizmler, jargonlar, kásiplik leksika, kórkem fonetika, epifora, anafora, assonans, alliteraciya, onomatopeya.

Ádebiy til – sóylewdiń hám jazıwdıń belgili bir ólshemlerine, qaǵıydalarına iye bolǵan, ulıwma xalıqqa, onıń barlıq qatlamlarına ortaq bolǵan, xalıqtıń

(millettiń) jámiyetlik, ruwxiy, mádeniy turmısına xızmet ete alatuǵın til. İlim, mádeniyat hám kórkem ádebiyat shıǵarmaları ádebiy tilde jazıladı. Hár bir xalıqtıń tili dialektlerge bóliniwi múmkin. Olar leksikalıq, fonetikalıq jaqtan ózgesheleniwi múmkin. Dialektler ulıwma xalıqlıq tildiń normalarına úylespeydi, sonlıqtan, olar jergilikli áhmiyetke iye boladı. Qatnas quralı bolǵan til mádeniyat rawajlanǵan sayın bir dialekt yamasa qáwimlik til sheńberinen shıǵıp, ulıwma ádebiy sóylew hám jazıw tiline birlesedi.

Ádebiy til óziniń sáwlelendiriw obyektine qaray bir neshe túrlerge ajıralıwı múmkin:

1.Ilimiy til – ilimiy tilde obrazlı súwretlewler qollanılmaydı. Ilimiy til oypikirdi dáreklerdiń, materiallardıń tallanıwı tiykarında anıq beriwi kerek. Ilimiy til tiykarınan qánigelerge baǵdarlanadı.

2.Publicistikalıq til – keń xalıq túsiniklerine, onıń qabıllaw uqıbına tiykarlanadı. Mısalı, gazeta hám jurnallardıń, telekórsetiw, radioyesittiriw tili – publicistikalıq til.

3.Kórkem til – ulıwma ádebiy tildiń bir túri. Ol tek xabarlaw quralı bolıp qalmastan, adamǵa ruwxiy azıq, estetikalıq zawıq baǵıshlaydı. Ol túsiniklerdi, oypikirlerdi, hár qıylı maǵlıwmatlardı, waqıyalardı, ishki sezimlerdi kórkem obraz tiykarında súwretlep beredi. Demek, kórkem til kórkem obraz jaratıwdıń baslı quralı eken.

40