Kenesbay Raxmanov - Birinshi muhabbatim

-Shóptiń arasında hárregenlerdiń uyası kóp boladı. Basıńa

úlkenirek oramal tartıp ketegór. Ornıńa Shamurattı jibergendede bolar edi.

-Hee, meni hárre shaqpay ma?

-Awıldıń hárreleri seni tanıydı ǵoy, - dep kúldi kishem.

-Saǵan da úyrenisken shıǵar, kishe, kelgeli yarım jılday

waqıt ótti ǵoy.

Sırtta at tuyaǵınıń dúbirlisi esitildi. Juwırıp shıqsam, Qayıp pochtalon eken. Sálemlestim.

- Men asıǵıs edim, kún qızbay mına sumkadaǵılardı tarqatıp shıqpasam bolmas, inim. Má, ájaǵańa bir xat bar edi. Bererseń, - dep qolıma kók konvert uslattı da atınıń basın burdı. Dárriw

Qolıma konvertti uslap ılashıqqa kirdim:

- Pochtalon eken, Qayıp aǵa. Aytmurat ájaǵama xat kelgen eken.

Hámmeniń kózi kók konvertte. Ájaǵama berip atırıp, kózimdi qısıp qoydım. Bul «kishem kórip qoymasın» degenim ekenin ol da túsindi. Ol qolına konvertti aldı da, sırttaǵı jazıwlarǵa kózin juwırttı.

- Ha, voenkomattan kelgen eken!

Meni kúlki qıstap ketti. Voenkomattan kelip, sen bir otstavkadaǵı general shıǵarsań!

-Ne depti? - dedi aǵam.

-Áy, úyge barǵansoń kórermen-dá. Ne deytuǵın edi, bıyıl alıp ketetuǵın shıǵar.

-Haw, jayımdı pitirip alayın de! - dedi apam sadalıq penen.

-Áy, kempirim-áy! ?ayankamat seniń jayıńdı ne qılsın!

Qudayǵa shúkir, házir tınıshlıq ǵoy. Alsa, úsh jıl oynap qaytasań-dá!

Kishem de aǵam menen apamday angódek eken. Voenkomattan kelgen xat degen soń oǵan qayırılıp ta qaramadı, soramadı da.

Xattı ájaǵam búklep shalbarınıń qaltasına salıp qoydı. Sırtta awlaq qalǵanımızda ájaǵam:

-Xattıń qayaqtan kelgenin birewge aytsań, tisińdi qaǵıp alaman, bala! - dep gijindi maǵan.

-Meniń ne jumısım bar? Nege Moskvadaǵı marshaldan kelmeydi. Kisige kelgen xatta ne jumısım bar?

-Konvertti de oqımadıń ba?

-Ájaǵańa kelgen degen soń… oqımadım.

óretuǵın peshmanǵa aylandı. Buǵan ishten tınıp júrgen aǵam:

-?ayankamat jaman xabar jazıp pa? - dep soradı. Onıń bul sawalına Aytmurat ájaǵam túsinbedi:

-Ne voenkomat?

Shaması, ájaǵam túnáw kúngi xattıń voenkomattan keldi degenin ózi de umıtıp ketken bolsa kerek.

-Anaw kúngi xattı aytaman-aw, -dedi aǵam. - Sol xat kelgeli bereketiń qashtı ǵoy?

-Hee, - dep ájaǵam jańa túsingendey boldı. - Tayarlana ber, birinshi gezekte alıp ketemiz depti.

- Áy, jassań ǵoy, birinshi gezekte alsa alsın, erterek qaytaradı. Bayaǵıday pańqa-pańq atıspaq joq, tınıshlıq. Úsh

jıl degen ne, demde ótip ketedi. Túbinde baratuǵın bolǵan soń.

«Alatuǵın awırıw almay qoymaydı» degen.

-@arrı, sen de ayta bereseń-aw, - dep apam narazılıq bildirdi. - Haw, gúldey kelin bar.

-Kózi qıymasa, onısın da alıp ketsin!

-Áy aǵa! - dep kúldim. - Armiyaǵa qatını menen barıp atırǵan erkek bar ma?

-Úylenip edim dese, qaldırmas pa eken?

-Basıń isken kempir ekenseń! - dedi aǵam onıń gápin jaqtırmay. - Áskeriy tártip… seniń úylengenińdi ne qılsın!

On qatınıń bolsa da úsh jıl jer tewip qaytasań…

Túste úsh jigit qıdırıp keldi. Ájaǵam óziniń úyinde kútiwge uyalıp bizler betke, úlken shańaraqqa alıp keldi. Olardı tanıyman, mekteptegi muǵallimler. Biraq, hesh qaysısı da bizlerge sabaq bergen joq, joqarı klasslardı oqıtatuǵın muǵallimler.

«Ákem tigip ketken» dep aǵam maqtana beretuǵın bir túp gújimi bar háwizge jaqın jerde. Qonaqlardıń tilegine bola tósekti sonıń astına saldıq. Sayası qoyıw, júdá payızlı jer.

Kún qansha ıssı bolsa da, gújimniń astı salqın tartıp, eki saat

otırsań ayazlaǵanday túshkire baslaysań. Túnde sol jerde uyqlaǵım keledi, biraq, uyqısırap háwizge awnap keteseń dep apam qılmaydı. Háwizge shekem bes-altı adımday jer bar, men ne, sonsha jerge shekem awnay berip, bosap qalǵan bochkaman ba?

Qonaqlardıń ózleri «jazdıń kúni etiniń mazası bolmaydı» degen soń túyetawıqtıń ornına shaytan tawıqtan eń irisin soydıq. Túyetawıǵınıń paydaǵa qalǵanına apam da quwanıp qalıp: «mazası bolmay-aq qoysın» dep sıbırlanıp atır. Bizler kishem ekewimiz qonaqlardıń xızmetindemiz, barımız benen dasturxandı toltırıp atırmız. Sonıń arasında ájaǵam pul berip dúkanǵa da shawıp barıp qayttım. Bir-eki shiyshe ishetuǵın bálesin ákeldim. Dáslepki awqat tayar bolıp, qollarına suw alıp atırsam, qonaqlardan biri:

keselge tap bolıp, jatarǵa shekem bulqıp otırdı. Azanda erte turǵan ájaǵam háwizge bir súńgip shıǵıptı da shayǵa qaramay

«Shamurat oyanıwdan men jaqqa barsın!» dep apama eskertip ketipti. Esheyinde erte turatuǵın men búgin qara basıp tas bolıp uyqlap qalıppan, apam julqılap zorǵa oyatıp aldı.

-Keshe sen de kórip pe ediń? - dep baqırdı ol.

-Neni?

-Anawlardıń ishkeninen?

-Qoysa, apa, qayaqtaǵın aytpay! Tús kórip atır ekenmen.

Ájaǵamnıń tez barsın degenin esitken soń shay bata ma, dárriw jetip bardım. Barsam, dalada esiginiń aldında otırıp bir nárselerdi toqıldatıp soǵıp atır eken. Kishem ele turmaǵan ba ya biziń úybette me, kórinbeydi.

-Bılay etemiz, - dedi ájaǵam bir taxtaylardı kórsetip. -

Men qálip soǵıp atırman. Tórt kózli qálip boladı. Ekewimiz gerbish quyamız.

-Gerbish? Onı ne qılamız?

-Dálizsheni gerbishten órip salamız.

Awılda ele gerbishten órip salınǵan jay joq edi. Hámme

ılaydan saladı. Al, gerbish penen ılaydıń parqı qanday bolatuǵınına pámim alıspadı. Ájaǵamnıń qıyalına túsinbedim.

-Sonda ne utamız?

-Kóp nárse utamız. Birinshiden, órgen diywal sulıw shıǵadı. Ekinshiden, kóp kómekshiniń keregi joq. Ekewimiz-aq óre beremiz. Aldı menen jetkendey gerbish quyıp alıw kerek.

-Qáydem, men gerbish quyıp kórmedim.

- Sen qalay quyasań? Qálipti kótere almaysań. Onı ózim quyaman. Sen ılaydı tayarlaysań, qum tabasań, ılaydı maǵan zuwalalap bere bereseń. Tań ata quyamız.Keshte ılayın tayarlaymız.

Bes-altı mıń gerbish quysaq jetip qalatuǵın shıǵar. Bir jaǵınıń diywalı mına jay boladı ǵoy. Áynektiń, qapınıń ornı

qaladı.

Bul aqıldı ózi oylap taptı ma, ya keshegi dos-yaranları actıp ketti me, bilmeymen, xalıqqatarı ılaydan órip sala bergende de

bolatuǵın edi. Qarap tursam, miynettiń bári meniń moynıma júklenejaq. Jaqın jerde qum da joq, úydiń aldındaǵı topıraqlar gerbish quyıwǵa jaray ma, jaramay ma, ol da belgisiz. Suwımız da kúni-túni aǵıp turǵan joq. Geyde saǵadan kesilip baylanadı da qaladı. Nede bolsa, gerbishti háwizdiń jaǵasınan

quyǵan maqul bolar. Kepken soń onı tasıw ańsat pa? Sońǵılıǵında «jerdiń qattılıǵın ógiz ógizden kórip» eki tuwısqan arazlasıp qalmasaq bolǵanı ǵoy.

Aǵayinli ekewimiz ananı bir, mınanı bir shuqlastırıp otırsaq, júweri atızdıń bir shetinen dawısı darıldap Esimbet aǵa keldi. Aman-esenlikten keyin, áńgimeniń ayaq alısın ańǵardı da:

- Men de Ayeke, saǵan bir qayırımdı tiygizsem dep júrip edim. Sonsha jaqsılıǵıńdı ayamadıń. Men ushın altı kózli qálip dúzet. Bir gerbish quyıp, jawırnımnıń qurısqanın jazayın, - dedi.

Bizler quwanıp kettik. Sóytip, tórt kózli, altı kózli gerbish qálip soǵıp, endi hámmesi ap-ańsat pitetuǵın kórindi.

-Gerbishten órgen soń, astına bekkem fundament kerek-aw, - dedi Esimbet aǵa. - Tırnaǵı mıqlı bolmasa, demde ızǵar jep ketedi.

-Qánekey, tas bolsa, cement bolsa! Men de bilip turman.

Nókistiń berjaǵındaǵı Taslaqtan tas ákeliwge kólik joq. Al, cementti qayaqtan alatuǵının da bilmeymen. Qalıń etip qamıs salamız, - dedi ájaǵam. Sheńgelden qamıs shıdamlı qusaydı ǵoy.

Esimbet aǵa oylanıp qaldı.

-Mına «Ibrayım balshoy»daǵı tas balniysa bar ǵoy…

-Al, al?

-Sonıń arqasındaǵı diywalı qulap atır. Tap, jaqında

kórdim, - dedi Esimbet aǵa alaqanların bir-birine janıp. -

Q umbızdan keshe shıqqanday qıp-qızıl gerbishler, túwe! Sonı Rozımbay duqtırdan sorap kórsek qáytedi? Qurı jayrap jatır

ǵoy.

- Berer me eken?

- Beredi. Bermey ne qıladı? Solardı astına azmaz qamıs tóseymiz de tórt qatar etip órsek, bir fundament boladı. Tap, ómirińniń aqırına shekem diywalıńdı izey alǵanın kóreyin,

ákel qolıńdı!

Ol úyrengen ádeti boyınsha ájaǵamnıń alaqanına shart ettirip gúrektey alaqanın urdı. Eger alaǵoyıń dese, Esenbay aǵadan

emlewxana awılımızdıń arqa tárepinde eki shaqırımǵa shamalas jerde edi. Barsań, qaytqıń kelmeytuǵın jánnetiy orın. Basqa jaqlardan ákelip bir zamanlarda egilgen kók aǵashlarǵa qushaǵıń jetpeydi, boyları jetetuǵın jerge shekem balalar pıshaq penen oyıp túrli atlardı, sózlerdi jazıp taslaǵan appaq qabıqlı aǵashlar. Erik baǵınıń ózi óz aldına, pisken waqıtları shaqalarına órmelep almasań ya sırıq penen qaqpasań, adamnıń boyı jetpeydi. Kók-kómbek suwǵa toltırılǵan háwizden azannan keshke shekem sol dógerektiń balaları shıqpaydı. Gújim, qaraman, qaratallardıń sayasına kátlerin shıǵarıp emleniwshiler sırtta jatadı. Sayaman. Túrli gúller ósip turıptı. Emlewxananıń tastan salınǵan jaǵı qulay baslaǵan, onıń ornına iytarqa etip, aǵashtan jay salınǵan. Ol qalıń terekliktiń arasınan kórinbeydi.

Rozımbay aǵa bizlerdi jıllı shıray menen kútip aldı.

Kelgen jumısımızdı esitkennen keyin ábden quwandı:

- Alıń, qansha kerek bolsa alıń! Men ǵoy sonı tazalatıwǵa adam tappay otır edim. Diywalı qulaǵan ójirelerdiń ultanına da

úyiniń aldı tas gerbishke úyildi de qaldı. «Aytmurat muǵallim jay salajaq eken» degen gáp qulaǵına tiyiwden awıldaǵı sportqa

qızıǵatuǵın jas jigitler tolıp ketti. Ájaǵam úshewin kól betke jumsadı qamıs orıwǵa, qalǵanlarına ılay qándek isletti, qum tasıttı. Búgin túni menen ılayın sazlap qoyıp, azanda tań atar-

atpastan Esimbet aǵa ekewi gerbish quymaqshı. Men mázi hawlıqqan ekenmen. Qarap tursam, maǵan awısqanday talap

qalmaptı.

-Sen shay-suwın jetkerip turasań! - dedi ájaǵam.

Shay iship otırǵanda Esimbet aǵa taǵı bir gáp taptı.

-Mına qara, Aytmurat jora, - dedi ol basına jańasha pikir kelgenin aytqansha asıǵıp. - Bizde ózi, «kóz qorqaq, qol batır» degen naqıl bar emes pe? Sonsha gerbishti dálizshege zayalap ne qılamız? Baǵanaǵı balniysanıń qasında qudaydıń kóp gerbishi jayrawı menen qaldı. Davay, hámmesin tasıp alayıq ta, bes qat etip jay salayıq. Jetpegen jerine quyarmız.

-Qolımızdan keler me eken? - dep eki ushlı sóyledi

ájaǵam.

-Keledi! Jay salıp atırǵanlar quday emes ǵoy. Kóldegi

kerek. Sonı tırnaqqa shaqlap kesemiz de eki qarıstay tırnaq etemiz. Ústin balshıq penen quyıp taslasaq, tas bolıp qatadı da qaladı. Keyin jelim menen ılay dúzetip, gerbishti óre beremiz.

Demde pitpese, ákel qolıńdı! - dep Esimbet aǵa qolın urdı ájaǵamnıń alaqanına.

Aytmurat ájaǵam oylanıp qaldı.

-Oylanatuǵını joq! Ǵarrıńa barayıq, bizge jay salatuǵın jerdi belgilep bersin.

Sonıń arasında qamıs orıwǵa ketken jigitler qaytıp keldi. Sharshaǵan ba, ya basqa sebepleri bar ma, azanda qutırıp ketken jas jigitler mıllıyısıp keldi.

-Ordıńlar ma?

- Orıp atır edik, ferma baslıq @appar aǵa kelip, bul qamıslar kolxozdıń malları ushın egilgen dep, quwıp jiberdi, - dedi olar.

Ájaǵam shırt etti:

- Jepti ol qabaq bas! Qamıstı Qudaytaalanıń ózi egedi.

Úyińjańǵır adam-dá ol. «Kórgensiz kóldiń suwın da qızǵanadı» degen. Mıń baw qamıs alǵan menen qapılıp qalar ma eken? Yaqshı,

aldımızǵa túsip jaydıń ornın belgilewge shıqtı. Álbette, onıń oyınsha, taza jay ózlerimiz otırǵan jaydan onsha qashıqta bolmawı kerek. Bir-birine tiyip tursa da bolmaydı, qansha

eki xojalıqtıń arasında bir ómirge sozılatuǵın salqın urıs,

qırǵıy qabaqlıq dawam etedi. Xalqımızdıń «aǵayinnen alshaq otırıp, alıstan qatnas» deytuǵını da sonlıqtan shıǵar, bálkim.

Aǵam bir-eki jerdi kórsetti. Biri Esimbet aǵaǵa, biri Aytmurat ájaǵama unamadı. Oylaw jer eken dedi, tegis emes dedi. Eń sońında olar aǵamnıń jońıshqa egip qoyǵan jerin qáledi. Jońıshqasın kózi qıymay turǵan aǵam pálen, tólen dep olardı

qashırtqısı kelip edi, biraq, kók ójetler aytqanınan qaytpadı. Bul jer maǵan da unadı. Aǵamnıń úsh jıllıqta tikken júzimleri kóp jerge shaqa jayıp, tumlı-tustı qaplap ketken. Biraq, jay salǵan menen olarǵa zıyanı joq, jazdıń kúnleri júdá payızlı boladı. Aǵam anıq sol jerge salatuǵınına kózi jetken soń júresine otıra qalıp, ata-babalardıń jolına quran oqıdı, bizler de qolımızdı jaydıq.

-Al, imaratıńız oń bolsın, ballarım! Qudayım, ishinde

ónip-óse bergeysiz! Toylar bola bersin! - dep aq pátiyasın berdi. Apam menen kishem de jetip, oń bolsın ayttı.

-Qara jerge qutlı bolsın aytqandı qoysańız da, sizler! - dep ájaǵam kúldi. - Ele bir de-bir salıyqası joq.

Erteńine tań azannan brigadirdiń tapqan sonsha sıltawınıń beline bir tewip, ájaǵam gerbish tasıytuǵın arbanı alıp keldi.

-Ózlerimiz boldı degenshe ıńqıldaǵandı qoyasań, bala! -

dedi ájaǵam arbashıǵa mushın siltep. Jası qırıqlarǵa barıp

qalǵan adamǵa bala degenin ersi kórdim. Aǵam da bir eshek arba,

ógiz qosılǵan bir arba taptı. Awıldaǵı sportsmen balalar keshegiden de kóp jıynaldı.

- Aǵa, sen ol jaqqa barmay-aq qoy. Ǵappar qabaq basqa barıp ayt. Kóldegi qamıstan mıń bawday orıp alamız. Olarǵa keregi

qamıstıń japıraǵı ǵoy. Ballarǵa aytaman, japıraǵın sol jaqta qırshıp alıp taslaydı. Bizge qamıstıń buwın jaǵı qalsa boldı, ne deydi sonı, shińgirigime?...

-Yaqshı, yaqshı, balam, Aytmuratjan, - dep atır aǵam.

-Apa, sen úlkenirek qazanǵa awqat tayarlap otır. Búgin kómekshi kóp bolajaq.

«Maǵan qanday tapsırmań bar?» degendey kishem onıń awzın baqtı. Qudaylıǵın aytqanda, salınajaq imarattıń naǵız iyesiniń biri usı kishem ǵoy. Lekin, kisheme awısıq jumıs tabılmadı da ya kolxozdıń tálli-pállisinen qalmay-aq qoysın

dedi me, ájaǵam oǵan tapsırma bermedi. Kishemniń qattı

ókpelegenin ishimnen sezip turman, solay da hasıl nashar eken, bir awız ashshı sózge barmadı. Kózlerinen jas aralas ushqın shashırap turǵanday edi. qaymaqtay erinleri dirildep turǵanday, jımıyǵısı kele me, jılaǵısı kele me, bilmeymen. Onıń mınanday shırayına ájaǵamnıń da názeri tústi me deymen, quday jarılqap «Imarat tikeytiw degen erkeklerdiń jumısı, sen atızıńnan qalmay-aq qoy. Úyden bir adam kórinbese, basshılar da tońqıldap júrer» dep edi, kishemniń túr-túsi jaynap qoya berdi.

Arbalarımızdıń dóńgelekleri ulı-shıyqıldı bolıp emlewxanaǵa tarttıq. Bizlerdi kórgen Rozımbay aǵa kúlip qoya berdi: