Kenesbay Raxmanov - Birinshi muhabbatim

alıp beriwge kópshiliginiń shaması joq. Butsiy degen ayaq kiyim de kerek.

-On bir bolǵan menen zapastaǵılar menen jigirmalaǵan boladı, - dedi Aytmurat ájaǵam. Olar da kiyinip tayar otırıwı kerek. Birewiniń bir jeri jaraqatlanıp qalǵanday bolsa, ornına oyınǵa qosıladı. Sonsha tamashagóydiń kózinshe sheshinip, kiyinip júre me? Qapılǵanda eki dárwazaman kerek. Olardıń kiyiminiń túri ózgeshe boladı. Arnawlı qolǵabı kerek.

-Al, másele túsinikli, - dep direktorımız dógeregindegilerge

qaradı. Qanday usınısıńız bar?

-RayONO ǵárejet ajıratpas pa eken? - dedi birew.

-Áy, sen de qızıq ekenseń-aw! Oyın túwe, mekteptiń remontına aqsha tawıp bere almay otır.

-Endi bulay bolǵan soń qaytpaw kerek! - dep bir muǵallim jigerlendirdi. - Barlıq oqıtıwshılardan, oqıwshılardan shamasına qarap pul jıynaw kerek.

-Eki-úsh balası oqıytuǵın úylerge jábir bolmas pa eken?

-Jábir boladı, álbette. Olar birewine tólese de jetip qalar.

Biraq, ıqlaslı bolsa yaq demeymiz. Aytmurat, forma tabıw seniń jumısıń. Ballardıń razmerine qarap degendey. Ayaq kiyimi shaq bolsa, basqası barımına bara beretuǵın sozılǵısh trikotajdan tigilgen ǵoy, - dedi direktor hámmesin pitkergendey suwıq demin alıp.

-Mende taǵı bir usınıs bar? - dedi Aytmurat ájaǵam.

-Ayt!

-Stadionǵa kewlim tolmay tur.

-Óziń ǵoy isletken. Házir asfalt degen joq.

-Yaq, men onı aytıp turǵanım joq. Basqa ellerdiń futbol

maydanlarında kók shópler ósip turadı. Usı stadionımızda da sonı ósiriwge bolmas pa eken? Házir áyne egistiń waqtı.

-Mal jep ketedi-dá, - dedi birew.

-Yaǵaw, maldıń awzına ilinetuǵın shóp emes ol. Haw, dizge keletuǵın shóptiń ústine top oynap bola ma?

Onlaǵanı bolsa, jetedi. Uzın saptıń keregi joq. Sabı qol menen uslaǵanday bola bersin. Zámber, arba bolsa qatıp ketedi. Erteń azannan baslawımız kerek.

-Oqıwdı ne qılamız, muǵallim?

-Usı da oqıw! Hámmeńizge ruxsat alaman. Futbolda jeńip shıqsaq bári keshirimli boladı.

Usı jerde barlıǵımız tarqastıq. Ájaǵam menen jalǵız ózim qaldım.

-Qaytayıq, ájaǵa, sharshaǵan shıǵarsań, - dedim oǵan rehimim kelip. Onı sportqa bunsha qızıǵadı dep burın oylaǵan emespen.

-Sen kete ber, Shamurat. Men sońlaw bararman.

-Taǵı barmay dúzde qonıp qalma. Kishem ókpelep júrer.

-Ókpelep ne, men oynap júrmen be? - dep tońqıldandı

Aytmurat ájaǵam.

Men kúldim:

- Seniń jumısıńnıń bári oyın ǵoy, ájaǵa.

Ol «barsań-á!» dep qolın bir siltep ketip qaldı. Dógeregime qarasam, mennen basqa hesh kim qalmaptı. Qas qarayıp, ımırt jabılǵan sáwir keshiniń ólpeń samalları jipekte oynaǵanday elpip ese basladı. Men de awılǵa qaray kete beriwdiń ornına basıma bir jaman qıyal kelip, kóz ushında qarawıtıp baratırǵan

ájaǵamnıń izinen kettim.

Mekteptiń qasında uzın etip salınǵan jay bar, ortasında uzın-shubay dáliz, eki jaǵı ızǵıǵan qapı. Bul jaydı bizler mekteptiń obshıytı dep ataymız. Alıs jaqtan kelgen muǵallimler úylerin kóshirip kelip, usı jayda jasap atır. Olar

kún jılınıwdan qara úylerin tigip, gúzdiń qırawlı kúnleri baslanǵansha sırttaǵı úylerinde turadı. Jalǵız baslı muǵallimlerge de bir bólmeden berip qoyıptı. Uzın jaydıń ekinshi tárepinen dálizden bólip taslap, direktorımızdıń úyi jasaydı. Shaması, milletin orıs demeseń, olar da kelgen jaǵında awıldıń qızları bolsa kerek, bizlerdiń turmısımızdı jatırqap atırǵan joq. Kelgenine bir jıl tolmasa da bir qansha sózlerimizdi úyrenip, enisip ketti.

Meniń gúmanım shınlıqqa shıqtı. Stadionnan qaytqanda

Aytmurat ájaǵam aldı-artına qaramastan, sol qızlardıń jataqxanasına basın suqtı. Ekewi menen, ásirese, Valya menen awlaqta kóp sóylesip turatuǵın edi. Ne sóylesip júrgenin qaydan bileyin, áytewir tegin sóylesiw bolmasa kerek. Ol qızlar

ájaǵamnıń jaqında úylengenin bilmeytuǵın shıǵar? Ya orıstıń qızları ol jaǵına itibar bermey me eken? Kóz aldıma taǵı kishemniń tulǵası, sın-sımbatı elesledi. Onı da usılarday etip kiyindirip, shashların úrpeytip jibergende mına sarı shımshıqtay qızlardı dińgektiń ústine otırǵızıp keter edi.

Átten, ájaǵamnıń kózi basqa-dá.

Úyge súyretilip zorǵa jettim. Báhár baslanǵalı jaydaǵı qapırıq hawadan qutılayıq dep úy aldındaǵı shertekke shıqqanbız. Bunıń ján-jaǵına qadalar kómilip shiy tutılǵanlıqtan samal kirmeydi. Burınǵı atı shertek edi, endi jaqınnan berli ılashıqqa aylandı. Kempir-ǵarrı, kishem keshki shayǵa otırǵan eken.

-Keshiktiń ǵoy, balam? - dedi aǵam kirer-kirmesten.

-Áy, kiyatırǵanım ǵoy.

-Aytmurat qáne?

Kishemniń eki kózi mende edi. «Búgin de kelmey me?» dep únsiz sorap turǵanday edi.

-Stadionǵa ajırıq tóseyjaq…

-Ne, ne?

Bul aytqanıma olardıń hesh qaysısı da túsingen joq. Ajırıq degenge túsingen menen stadion degenge túsinbeydi. Stadionı ne, oǵan ajırıqtıń ne qatnası bar? Aǵam meniń betime tesilip

qaradı, bir nárse háreketlep ketti me dep oylasa kerek.

-Ajırıq bolǵanda, qádimgi ózimizdiń ajırıq pa?

-Stadion degen ballardıń top oynaytuǵın jeri, - dep túsindirmekshi boldım.

-Haw, topqa ajırıqtıń ne keregi bar? Ya jılqıday otlaytuǵın

top pa? Bul kimniń tawıp júrgeni? - dedi aǵam ájaǵamnan shıqqan nárse ekenin ishi sezip tursa da.

-Bılay ǵoy, aǵa… ajırıqtı ayaqtıń astına tóseydi eken, sonda oynap shapqılap júrgenińde jıǵılsań da hesh jeriń awırmaytuǵın qusaydı.

-Sonsha jerge jetetuǵın ajırıq qayda, balam-aw. Stadion degen úlken emes pe?

Keshki máshabanı iship bolǵansha men hámmesin aǵızbaytamızbay aytıp berdim. Olar birazına túsinbese de, Aytmurat

ájaǵamnıń kóp islerdi atqarıp atırǵanına hayran qalıstı.

- «Esersoq bolmay er bolmas», - dep qoydı aǵam. Bálkim, kúyewiniń maqtalıp atırǵanına kishem de quwanıp otırǵan shıǵar. Biraq, bet-álpetinen sezip bolmaydı. Bir-eki ret sırttan

aylanıp keldi. Ájaǵamnıń jolına qarap júr me, kim bilsin. Lekin, oǵan ájaǵamnıń búgin túnde de kele almaslıǵın aytpadım. Orıs qızlardıń jayına kirip qalǵanın aytpadım. Onıń báhár aspanınday qubılmalı júzine kózlerinen lám tambasın, jutıp jiberetuǵınday ala kózleri tek ǵana kúlki shashıp turǵay. Aǵam menen apam ótken-ketkenlerden gúrriń qozǵap, bizlerge de, úyge de paydası tiymeytuǵın áńgimege kiristi. Múmkin, Aytmurattıń keliwin olar da ishinen kútip otırǵan shıǵar? Kelini keshe túnde jalǵız ózi qorqıp shıqqan bolsa, búgin de sonday bolmay

ma? Ya «qorqaqtı kóp quwsań batır boladı» degendey júregin basıp, jalǵızlıqqa kónligip keter me eken?

Tún jarpı shamalasıp qaldı. Kóp janlı maqluqlar, shıbınshirkeyler shurıllasıp, qurıldasıp, úyden bılayraqtaǵı suw toltırılǵan háwizden qurbaqalardıń warqıldasqanları qulaqtı shıńlatadı. Alıstaǵı jap jaǵasındaǵı jiydeliklerden

átshóklerdiń óz atların aytıp shaqırǵanı, bir jaqlardan jetken iyt dawısına bul jerdegilerdiń úrip juwap qaytarǵanı, tam basında ma, basqa jerde me, pıshıqlardıń quyqańdı juwlatıp jiberetuǵın sesleri, ishi pisken esheklerdiń ańqırǵanları, payda bolǵan súyir shıbınlardıń qulaǵınıń túbindegi jaǵımsız ızıńlawları, aspan tola móldiresken tınıq juldızlar, qızarıp, bozarıp, zontiktey bolıp kóterilip shıǵıp kiyatırǵan ay…

Bulardıń hámmesi qulaqqa esitilip, kózge kórinbeytuǵın yamasa kózge kórinip, qulaqqa esitilmeytuǵın báhár kórinisleri edi…

qoraz shaqırdı. Balalıǵımnıń taǵı bir túni ótip baratır.

***

Erteńine erte azannan keshke shekem joqarı klass oqıwshıları soyılıp xızmet etti. On santimetr qalıńlıqtaǵı topıraǵı menen qosılıp alınǵan ajırıqlar futbol maydanshasınıń ultanına bir tegis qoyıla basladı. Esheyinde dógerektiń bári ajırıq bolıp kórinse de, kerek waqtında ol da tabılmay qaladı

eken. Sonda da qarańǵı túspesten burın hámme jerine jatqarılıp, stadionımız jasıl menen qaplanıp turdı. Bunı

kórgen direktorımızdıń kewli kóterildi:

-Bunday stadion bar ma basqa jaqta? - dep Aytmurat ájaǵama qızıqsınıp qaradı.

-Basqa jaqlarda bar shıǵar-dá, biraq, Qaraqalpaqstanda joq,-

dedi ájaǵam murnı harrıyıp. - Paytaxtımızda da joq. Taqır jerde oynap júr…

- Há, endi…Nókiste bunday ajırıq joq ǵoy. Aytpaqshı, - dedi direktor taqatsızlanıp. - Buǵan suw quyıp turmasa quwrap

qalatuǵın shıǵar?

-Quwraydı. Tek ǵana quwrap emes, qatıp qaladı. Topıraǵınıń

bári saz ǵoy. Suwdı tındırmay quyıp turmasa, saz topıraq ılayǵa aylansa, dadıńdı alla bersin, tas bolıp qatadı da qaladı. Onnan keyin, - dep Aytmurat ájaǵam taǵı bir gáptiń ushlıǵın shıǵardı. Eki qaptay hák kerek.

-Hák? - dep soradı direktor iyne shanshıp alǵanday jaqtırmay. - Ol nege kerek?

-Haw? Maydanshanıń eki qaptalın, dárwazanıń qaptalın,

shtraf maydanshasın aq penen sızıp shıǵıw kerek emes pe? Dál ortaǵa sheńber sızıladı. Hákti qoyıw etip eritip, quyıp shıǵıw kerek.

-Eki qap túwe, qosıwıstay da hák joq. Jazǵı remonttıń aldında izlestiremiz onı.

-Bunıń jolı ańsat, - dedi bir muǵallim shırp etip. - Házir

qaysı atızdıń basına barsań, superfosfat tógini úyilip atır

ǵoy. Eki qap emes, tonnalap áketseń de qayda aparasań dep sorap atırǵan iyt joq.

-Ol bolar ma eken-áy?

-Haw, bolmay ne qıladı? Hákten de aq ǵoy. Eritip

otırmaysań, astın azmaz beldiń ushı menen oyasań da, qalıń etip sewip shıǵasań.

-Samal menen ushıp ketpes pe eken?

-Ushatuǵın bolsa, hák te ushadı. Bunı oyın bolatuǵın kúni islew kerek.

Turǵanlardıń hámmesi usıǵan maqullastı. Hák máselesinen apańsat qutılǵanına direktorımız da quwandı. Bul kúni ájaǵam rastan-aq sharshaǵan eken, ıń-jıńsız birge úyge qayttıq.

Futbolshılarımızdıń formasın satıp alıw ushın aqsha jıynaw baslandı. Tońqıldaspaqlar da kóp boldı, solay da hár

quwıstırıp atır. Ayırım muǵallimlerge de jaǵıńqıramay «sol ballarǵa sport formasınıń nege keregi bar eken? Erteń tıshqan jep ketedi» dep bir-biri menen sıbırlasıp atırǵanların esitip

qaldım. Aylıǵına tiyisken ez ǵana puldı ne bolsa saǵan tóley beriwge olardıń da kózi qıymaydı. Tólemeyin dese, birge islesiw

ózgertedi, qonıs jańalap júriw de ańsat emes. Bizlerdi oqıtqan muǵallimler ján-jaqqa ketti ǵoy. Birazın umıtıp ta kettik.

úyretiw bir óziniń qolınan kelmeytuǵının sezdi. Trenerler kerek. Trenerler ushın aylıqtı kim tóleydi? Ol palwanshılıq penen shuǵıllanıp, toy-merekelerde ózi qatarlı jigitlerdi

jerge kótterip urıp jıǵıp júrgen awıldaǵı Esimbet palwandı kóndiripti. Direktor menen kelisip, onı mektepke storojlıqqa aldırdı. Endi ol sol jerde júrip, palwanlarǵa trenerlik etetuǵın boldı. Atızdaǵı qara miynetten qutılıp qalǵanına Esimbettiń de tóbesi kókke jetip quwandı.

Bizlerden bir klass tómen oqıytuǵın Bekan degen bala bar edi.

Al endi, sol shaxmat oyınınan aldına adam salmaydı. «Usını utpay nesi bar?» dep kókiregine urıp kelgen muǵallimlerimizge

qızıǵatuǵınlar kóp eken. Birewi voleybol, birewi basketbol oynaytuǵınlarǵa basshılıq etetuǵın boldı. Al, futbol menen kópshiligi qızıǵıp atır, hámmesine ájaǵam kórsetpe berip turadı. Juwırıw, sekiriw, gimnastikalıq oyınlar boyınsha

qızlardıń arasınan da qızıǵıwshılar shıǵıp atır. Qarap tursań

qızıq! Jaqınǵa shekem sabaqqa bir kelip, bir kelmey júrgen oqıwshılar mektepke hámmeden burın keletuǵın boldı. Sabaqtan

Báhár keliwden úyde de, dalada da mayda-shúyde jumıslar ızǵıp ketedi, sabaq tayarlawǵa waqıt tappaysań. Aǵam menen apama salsań, olarǵa báribir, mektepke barıp-qaytsań, oqıw degen ózinen-ózi bola beretuǵın nársedey. Al, klassta sonsha balanıń ortasında

qızartıp qoyıp, muǵallimler baqırǵanda jılaǵıń keledi.

Ó mirinshe mektepke barıp kórmegen soń bular qaydan bilsin!

Muǵallim degenler de awıllas adamlar ǵoy, ne qılar deyseń, dep itibar bermeydi. Ekinshi qatardaǵı partada otıratuǵın Almash degen sulıwshıq qız bar, ózi de klasımızdaǵı eń bilgish qız, sońǵı waqıtları solqızǵa qaraǵan sayın bir túrli bolıp kete beretuǵın dártke shatıldım. Sabaq ótilip atırǵanda da qaraǵım keledi, hákisine, tap sol waqta ol da maǵan qarap turadı, muǵallimniń ne sóylep atırǵanın da esten shıǵarıp jiberemen.

Sırtta ayaqlardıń dúrsildisi esitildi. Kózimdi ashpay-aq tanıdım.

-Bular ele turmaǵan shıǵar, - dep Aytmurat ájaǵam ılashıqqa basın suqtı. Meniń ele oranıp jatırǵanımdı kórgen ol:

-Tursań-á, pille bolasań ba? - dep qıshqırdı. Ushıp turdım. Pille demekshi, qısı menen otırıp shıqqan jayımızda nawqan

qurtı baǵılıp atır. Onıń tamashasın jılda kórip kiyatırmız.

Endi on-on bes kúnnen úlkeyip ketken qurtlarǵa tuttıń japıraqların tawıp beriw múshkil iske aylanadı. Awıldaǵı tutlardıń japıraǵı tawsıladı. Onnan keyin erkekler de, hayallar

da kún-tún demey tut izlewge atlanadı. Soraǵan menen hesh kim tut japıraǵına jolatpaydı, sonlıqtan, bar jerlerin kún burın shókelep júrgenler túnde urlap qaytadı.

Apam sıyır sawıwǵa, aǵam jerine suw ashıwǵa ketse itimal, kishem sırttaǵı oshaqqa ot jaǵıp, shay qaynata basladı. Aytmurat

ájaǵam háwiz betke barıp bet-qolların juwıp qayttı. Sonıń arasında hámme jıynaldıq.

-Búgin erte turıpsızlar ǵoy? - dedi apam olarǵa tań qalıp.

-Men erterek ketiwim kerek edi, - dedi Aytmurat ájaǵam.

-Qayaqqa?