Kenesbay Raxmanov - Birinshi muhabbatim

tayaq jep, bet-awzı dal qara qan bolıp kelse de, jegen judırıqlardıń hazarı ketken soń hámmesin umıtıp ketedi de,

taǵı bir bálege jolıǵıp júredi.

Ájaǵam ana jerinen shap, mına jerinen shap dep balalardı jumsap turǵan eken. Meniń asıǵıslı haplıǵıp kelgenime tań qaldı ma ya bir nárse aytqısı keldi me, júzime jek kóriwshilik penen bejireyip qarap turdı da:

-Albaslıdan qashqanday ápsheriń qalmaptı ǵoy, - dedi. Otın maydalap atırǵan balalardıń sóyleskendey murshası joq, entigip

qalıptı. Úyilip atırǵan otınlarǵa qaraǵanda Aytmurat ájaǵam olardı birazdan berli tındırmay jumsap atırǵan bolsa kerek.

-Direktor shaqırıp atır.

-Direktor? Meni shaqırıp ne, qarawındaǵı muǵallimimen be?

-Bolajaq shıǵarsań?

-Qoysa! - dep Aytmurat ájaǵam jaqtırmay qolın siltedi,- diplomı joq adamǵa muǵallimshilik túsip qalıptı!

-Yaq, ras aytaman,- dedim onı isendirmekshi bolıp. Qolı tiygendey bolsa, búgin xabarlassın dedi. Mektepte bolmasam, úyge kele bersin dedi.

Aytmurat ájaǵam sál oylandı.

- Qolım tiymey men ne, iyt qırqıp atırman ba? Ol ne qıladı eken-áy?

Direktorımız ájaǵamlar oqıǵan waqıtta zavuch eken, sońǵı eki jıldan berli direktor. Soǵan qaraǵanda, birin-biri jaqsı tanısa kerek. Aytmurat ájaǵamdı mekteptegilerdiń gúlláni tanıydı-aw, ásirese, jaman jaǵınan. Biraq, basqalarǵa uqsamaytuǵın bir ádeti bar: ol orıs tiline júdá qızıǵadı, sóyleskendi táwir kóredi, bul tárepinen onı orıs tilinen oqıtatuǵın muǵallimler júdá unatadı. Basqa pánlerden de jaman oqımaǵan, tek ǵana tártipsizligi aspandaǵı juldızdı jasırǵan bultlarday etip kórsetpey taslaǵan. «Endi úylendi, bala emes, kele bolǵan shıǵar» dep direktorımız mektepten bir jumıs tawıp

bermekshi me eken? Zavxoz bolsa da… yaq, yaq, zavxoz bolıp islep atırǵan Mırzabay degen kisi direktorımızdıń tuwısqan jezdesi

qusaydı. Kitapxanashılıq ta bos tur, biraq, onı hayallardıń jumısı dep ájaǵam ol jerge jolamas. Taǵı ne? Hee, pioner vojatıylıqta diplomsız, onınshı klasstı pitkergen bir qız

islep atır edi, jaqınnan berli dáryanıń arjaǵına turmısqa shıǵıp ketti dep esittik. Ol jaqqa ketken bolsa, qatnap isley almaydı ǵoy. Sol orın qatıp ketedi. Biraq, ájaǵam jas balalar menen islese alar ma eken, sál nársege zerebesin úyirip bolsa, hámmesi oqıwdı taslap qashar…

- Onda, raxmet, aynalayınlar! - dep Aytmurat ájaǵam terlep, pısnap qalǵan balalarǵa alǵısın ayttı. Bolar, endi dempemińizdi ala qoyıń. Shamurat, úyge aparıp ballarǵa shay-pay ber!

-Qaysı úyge?

-Qaysı úyge degeniń ne? Usı úyde shay bar ma paqırlap turǵan?

-Yaqshı, yaqshı!

-Kisheń-ám sol jaqta ǵoy. Mazalı etip awqat tayarlap qoysın.

Men direktordan aylanıp qaytaman, - dep jayǵa súńgidi.

Kúni menen otın shawıp sharshaǵan balalar zorǵa tur eken, ájaǵam ishke kirip ketiwden anası kelgen qozılarday jamırasıp

qoya berdi:

-Oqıwdı saǵınıp kettik!

-Barsaq, oqıtar ma eken?

-Klasımızda qalsaq ta oqıy berer edik…

Olar mennen bir, eki klass tómendegiler edi. Kiyim tappay oqıwdan qalıp qoydı degen de qulaqqa ersi.

- Endi kún jılıp kiyatır ǵoy. Jalańayaq barsańız da bola beredi, - dep olarǵa táselle aytıp kiyatırman…

«Mazalı awqat tayarlap qoysın» degen Aytmurat ájaǵamnıń

qıymay aǵama soydırdım. Kún bata jerden jeti qoyan tapqanday hallaslap Aytmurat ájaǵam keldi. Onıń da hádden tıs quwanatuǵın

adam ekenin birinshi kóriwim. Burınları qabaǵınan qar jawıp yamasa birewlerdi sırtınan sógip kirgenlikten jaydıń ishinde bir qısım bolıp otıratuǵın edik. Búgingi kelisi ayrıqsha,

úyimizdiń ishi basqasha dúnyaǵa aylanıp ketkendey boldı.

-Meni qutlıqlań! - dedi ol qulashın kerip. Keshki shayın jańa awzına aparǵan aǵam shaqalıp qaldı, kempir ań-tań, tek kishem ǵana sının buzbay pechtiń qaqpaǵınıń arjaǵında janıp atırǵan otqa názer taslap otır.

-Saǵan-aq tabıla beredi eken! - dep tońqıldadı aǵam.

-Ne tabıla beredi eken?

-Ne bolatuǵın edi? Ne bolatuǵın edi? - dep nıqırttı aǵam.-

Qádimgi araq-ta....

Aytmurat ájaǵam shaqalaq atıp kúldi. Ol endi ishken adamǵa ábden uqsap ketti.

-Ishkenim joq, aǵa! Quday ursın, mine, bir tamshı da jutqanım joq. Meni jumısqa aldı! Men muǵallim boldım!

Bizler sóz tappay qaldıq. Állenemirde aǵama til pitti:

-O qalay? Diplomıń bolmasa...

-Fizkultura muǵallimi bolaman!

-Ne muǵallim bolaman deydi, Shamurat?

-Ballardı juwırtatuǵın, oynatatuǵın...

-Hee, oǵan diplomnıń ne keregi bar? Ballar ózleri oynay

beredi ǵoy, - dep apam usıǵan sonsha quwanıp kelgenine hayran boldı.

-Aylıq, saylıǵı bar ma eken? - dedi aǵam toqeterin sorap.

-Haw, aylıqsız muǵallim bola ma? - dedi kúni menen gápke

aralaspay otırǵan kishem kúyewine súyenish bolıp.

Shınında, fizkultura páni boyınsha mektep boyınsha bir ǵana muǵallim bar edi, ol da qánige emes, urıstıń bastan-ayaǵında qatnassa da jaralanbay, tek tas tóbesin oqqa jalatıp kelgen ereseklew jigit. Mektepte sport zal joq, basqa da sportqa tiyisli shınıǵıwlar isleytuǵın ásbap-úskeneler, maydanshalar joq. Tek, dalada bir turnik bar, onıń qasında maydansha, qıstıń

qoydı direktorımız.

-Awa, haw, oǵan kimniń sózi bar. «Shımshıq soysań da qassapqa

ekinshi yarımınan baslap tústiń waqlarında hawa ısıp ketetuǵın boldı. Bizler oqıwǵa baratırıp japqa shomılatuǵın edik. Tońbaymız. Diyqanlar jerlerin suwǵara basladı. Aldı menen sókitler kógis tartıp, sońın ala basqa aǵashlar da japıraqların jaya berdi. Awıl kelbeti jasılzarlıqqa kómilip, demniń arasında qıstaǵı ızǵırıqları, ayazlar, boranlar ǵayıp boldı. quslar keldi, jawınlatqan, dawıllatqan ǵaylı kúnleri alma-gezek

ótip turdı. Awıl aqshamları awır jatarǵa shekem oyaw boldı,

-Palbiy jeńge! - degen Esenbay aǵanıń dawısın esitip sırtqa shıqtım. Ol qádimgisinshe esheginiń ústinde eki baldaǵın aldına keselep qoyıp irkilgen eken. Men juwırıp barıp sálemlestim.

-Apań bar ma, Shamurat?

-Bar edi. Tawıq ketek bette shıǵar. Bir tawıǵın ǵurıq bastıraman dep júr edi.

- Shaqır! - dep kúldi Esenbay aǵa. - Tawıǵı menen qosılıp

ózi de qurıq basıp qalar.

Brigadir shaqırıp atırǵan soń ústi-baslarınıń shańların qaǵınıp, epeleklep apam keldi.

- Aman-saw júrseń be, shıraǵım mırzaǵa?

- Sálem berdik, Palbiy jeńge! Tawıqlar ǵurıqqa keldi me? Ha, jaqsı eken. Shójeni gúzde sanaymız, - dedi ol házilkeshligin bildirip qoyıp. Al, atız jumısları baslanıp atır. Ǵarrıń barıptı, jaqsı boldı. Suw jaǵına juwap beredi. Kishe, endi

óziń de bara ber. Úydiń ǵalma-ǵalı tawsıla ma, taza hawada balashaǵaǵa bas bolıp atızda kórinip turǵanıń abzal ǵoy. Taza kelin de barsın. Awıldıń qız-kelinshekleri menen tanıssın, pákize.

Úyde otıra berip ne qıladı? Bul xojalıq bolǵan soń, shay pul tapsa da shep emes. Qonaq-sonaq kelip qalsa, bir mezgil mına

Shamurat barar. Kelin qayda?

-Óziniń jay betinde shıǵar?

-Shaqır, Shamurat! Oǵan ózim aytayın. Aytmurat ta mektepke ornalasıp atır deydi ǵoy. Júdá bárekella bolǵan eken. Báribir,

ol gellesin kesseń de atızǵa shıqpaydı.

Men shapqılap kishem betke kettim. Barsam, aynaǵa qarap qapqara shashların tarap atırǵan eken. Jaqında ǵana juwsa kerek, ele jıltırap tur. Ol maǵan tesile qaradı. Kózlerinen qorqıp kettim, onıń bunday názerin birinshi kóriwim. Bir qaradı da

taǵı aynaǵa burıldı. Endi aynadaǵı oǵan men de qaradım. Ol kúlimsiregendey boldı. Joq, qaramayman, bunday kóz-qarasqa júregim shıdam bere almaydı. Ol sezdi me deymen, kózlerin yarım ashıp:

- Nege keldiń, bala? - dedi. Bul sorawdıń ózi de áytewir sorawday emes edi, bir qupıya nárseni bilgisi kelip atırǵanday, sonıń dáregin mennen bilgisi, esitkisi kelip atırǵanday sıyqırlı sawal edi. Ol shashların óre basladı. Bilektey eki burım. Qap-qara eki burım, joq, burım emes, ózine intizar bolǵan mıń jigitti tapjıltpay baylap qoyatuǵın qos arqan bul!

Súyegi qatar-qatpastan-aq atızǵa aralasqan kishem de qápesten qutılatuǵın qustay talpınıp, brigadir qaynaǵasınıń aldında

tájim etti. Keń dalada kerilip miynet etkenge ne jetsin! Úyde otıra berseń tórt diywal jep qoyadı deydi. Sonıń arasında atababasınan qalǵan bir namaǵa ısqırıp Bazarbay tabelshik keldi.

Onıń moynında asha tayaǵı, shaması, bala-shaǵalardıń azannan

berli islegen jerlerin ólshep qaytsa kerek. Jap-salmalar tazalanıp boldı, endi atızlarǵa shel shabılıp atır, ótken gúzden

qalǵan ǵawasha paxallarınan da tazalanıp, tóginler jayılıp atır. Hámmesi qolǵa qaraǵan jumıs bolǵanlıqtan brigadirdiń adam jıynap júrgeni sol. Nazlıbiyke kishem kelgeli Esenbay aǵa kempirge bir nárse aytıp atırsa da, eki kózi kishemde, tap,

áytewir nársege kúlip sóylep taǵı kishemniń júzine qaraydı.

Oǵan tiklenip qarap atırǵan kishem joq-aw. Nám-naǵan, balashaǵası ızǵıp ketken nárenjan adamnıń mınanday qılıǵı dım jaqpay tur. Bul azday, Bazarbay tabelshik keliw boyına hámme menen sálemlesip, uyalmay-netpey kishemniń qolın qısıp, silkiley me, qalay-aw! Pay, jeti jinimdi keltirdi-aw. Erteń

qarawında islegen soń «moynıńa mingiz» deytuǵın shıǵar! Júdá bir, awılınan tabelshik tappay kelip otırma?

…Awıldan bir shaqırımday qublada, arba joldıń ǵırra jaǵasında kolxozdıń tozıp turǵan keńsesi bar. Dúkan da sol jerde. Sklad tárepinde eki júz adam jayǵasatuǵın úlken dáliz bar, hár waq kinoshılar dvijokların xodlap, tumlı-tustı jarqıratıp qoyadı.

Jazda Nókisten, bazda Tashkentten artistler kelip, koncert, spektakller qoyadı. Olar kelse kolxoz keńsesiniń aldı úlken bayramǵa megzep ketedi. Keńseniń aldındaǵı taqır alań tazalanıp, suw serpilip, gileń góne-kóksi kiyimlerdi, dártke aspaytuǵın shobıtlardı sım menen shańdıp, kerosinge malıp

qoyadı. Koncert baslanar aldında ortaǵa shom jaǵılıp, epli birew oǵan gá suw, gá kerosin quyıp tura beredi. Keńsedegi besaltı otırǵısh koncerttiń sazendelerinen awıspaydı. Kolxoz basshıları jaqın jerlerdegi úylerden tósek aldırıp, hámmeniń aldında otıradı. Bizler boylarımız pás bolǵan soń bılay-bılay

shawıp júrgenimiz, geyde tambasınǵa shıǵıp ketemiz. Ol jerde ekenimizdi bilse, quwıp jiberedi. Artistlerdiń oyınları júdá

kesh baslanadı. Sebebi, olardı bir ya eki úy kútedi, mal soyadı, sonıń birinshi awqatın jep shıǵaman degenshe jazdıń qısqa túni yarım jolın basıp ótedi. Bizler oyınnıń bas jaǵın kóremiz de

oqıtatuǵın muǵallimler jetispeydi eken. Birewiniń atı

Valentina Poxomova, onı hámme Valya dep atap ketti. Ekinshisi Zinaida Zavyalova, Zina deymiz onı. Bizlerdi Valyası oqıtadı.

ájayıp qızlar. Kelbeti de, minez-qulqı da biri-birinen qalıspaydı, kórgenniń awzı ashılıp qaladı degen gózzallar solar

bolsa kerek. Geyde men sabaqta otırǵanda Valyanıń kiyimlerin ózimniń kisheme kiygizip kóz aldıma elesletemen. Shashların da úrpeytip kórgim keledi. Sonda Valyanıń altın túsles shashlarınıń ornında qap-qara, miyizdey shashları, qos burım bolıp jawırnınan tómenge salbırap ketken shashları mıń ese artıqtay kórine beredi maǵan…

***

Hár awılda nawrızlıq góje pisirilip, ózi qayttıǵa toyıp alǵan diyqanlar bellerin iyinlerine salıp, japların jaǵalap ketti. Topıraqta toń qalmaptı. Jerlerdiń qanıp suw ishkenleri

tapqa keliwden bir ámellep súrilse, tuqım taslay beriw kerek. Sırtta tur edim, úyinen shıqqan kishem qol bılǵap shaqırdı. Bardım.

- Kesheden berli ájaǵań kelmedi ǵoy, mırzaǵa?

-Mektep bette jumısı kóbeyip ketti onıń.

Kishem ókpeli pishinde sóyledi:

-Húkimettiń jumısı dep, úydegi jumıstı umıtıp ketiwge bolmaydı ǵoy.

-Úyde ne jumıs bar oǵan qarap turǵan?

Kishemniń kózleri qupıya kúlimsiredi, bet-álpeti ókpeli adamnıń pishinine uqsap ketti, bunday kórinis tek hayallarǵa tán shıǵar.

- Áy, balasań-aw, ele… mırzaǵa, - dedi kishem mennen basqa jaqqa qarap. - Jalǵız ózim…túni menen qorqıp shıqtım…

Kún birotala jılıp ketti. Aldı menen erikler, keyin ala shabdallar gúlledi. Appaq, qırmızı gúllerge qarap toymaysań.

«quslar biziń dostımız» degenge erkinsip mektep qasındaǵı aq

tereklerdiń, qaramanlardıń usha baslarına uya salıp taslaǵan, bilmeymen, házir olar da tım-tırıs otırıp ǵurıq basıp atır

ma, tómeninen ótseń ústińe zırrıq urıp jiberedi, nasıbay túpirgendey tas tóbeńe ya jawırınıńa jalp ete qaladı. Tóbeńe tússe, hesh gáp, ne bolǵanın bilip, tazalap alasań, al jawırnıńa

túse ǵoysa ańǵarǵan ańǵaradı, ańǵarmaǵan keshke shekem arqası bayqıl-bayqıl bolıp júre beredi. Talay muǵallimimiz sabaqqa

sóytip kelip, qıran kúlkige batqanbız.

Házir oqıwshılar ishten góre sırtta kóbirek boladı.

Mekteptiń qır dógereginiń bárinde ǵajja-ǵaj jumıs, shópsharlardı shawıp órtew, sıpırıw, salmalardı qazıw, terek nállerin otırǵızıw. Al, Aytmurat ájaǵam bir sabaǵın da qlassta otırıp ótken emes. Sport dese burın qurı juwırıwdan basqanı bilmeytuǵın balalarǵa kóp oyın túrlerin, jarıslardı tawıp berdi. Basqa sabaqlarǵa durıslap qatnaspay júrgen oqıwshılar fizkultura sabaǵı dese, muǵallimnen qorıqqanınan ba ya qızıǵa ma, bir minut ta keshikpeytuǵın boldı. Oqıwshılardıń kúshi

menen futbol maydanshası, voleybol, basketbol oynaytuǵın orınlar islendi. Kerekli setkaların da, aǵashların da ózleri

taptı. Burın arba joldan juwırıp qaytatuǵın bolsaq, endi futbol oynaytuǵın maydanshanı aynalıp juwıratuǵın boldıq. hár jerine neshe metr aralıq ekeni jazılıp qoyıldı. Bul jer tolıq mánisinde mektep stadionı dep ataldı. Uzınlıqqa, bálentlikke sekiretuǵın orınları da bar. Tánepistiń waqtında

da, sabaqtan bos gezinde de oqıwshılar menen muǵallimler

qızıǵıwshılar kóp, muǵallimler de balalar menen qosılıp oynay beredi. Juwırıwdan aldına adam salmaytuǵınlar da, jawırını jerge tiymeytuǵın palwanlar da, Qaratawdıń tasın qaqshıp oynaytuǵın shtangistler de tabıldı. Rayon orayında bolıp ótken jarıslarda jeńimpaz bolıp qayttı, endi respublikalıq jarıslarǵa tayarlanıp atır. Bir aydıń ishinde mektebimiz sport mektebine aynalıp ketkendey boldı.

Bulardıń barlıǵı Aytmurat ájaǵamnıń túnlerde de úyine keliwge waqtı bolmay tókken mańlay terleriniń nátiyjesi ekenin hámme biledi. Biraq, onı maqtap, marapatlap atırǵan bir adam joq. Alǵıs ta, húrmetli sózler de, qutlıqlawlar da mektep direktorına tiyisli. Aylanıp kelgende, hámmesin islep atırǵan, shólkemlestiriwshi sol direktor. Bolmasa, Aytmurat ájaǵam barmastan burın da usı direktor emes pe edi, usı oqıwshılar emes pe edi. Sport dese ayaǵın kótere almaytuǵın balalar búgin respublikaǵa tanılǵan sportsmenler boldı, bolajaq. Jol ashıldı. Bálkim, direktorımız «Aytmurat maqtawdı, marapattı kótere almaytuǵın jigit» dep tayın asqa ózi iyelik etip otırǵan shıǵar. Meyli, ózleri biledi, ájaǵam sál nársege shırt etip, taqır jerden shań shıǵarmasa boldı. Bir jaǵınan direktorǵa da

ǵárezli ǵoy. Diplomıń joq dep jumıstan shıǵarıp jiberse, ıńq ete almaysań. Jaqında bir gápinde ájaǵam:

- Xojelide fizkultura muǵallimlerin tayarlaytuǵın kurs ashılıptı. Sonı pitkerip alsam da bolar edi, - dep qoydı.

Joqarı klass oqıwshılarınan saylandı futbol komandası dúzildi. Klasspa-klass jarıslar bolıp, ájaǵam eń oynaǵısh balalardı tańlap aldı. Jigirmalaǵan jas jigit. Rayon orayınan

«Sportshılar» komandası menen jarısıwmız kerek eken. Ele biziń komandamızdıń atı da, futbolshılarımızdıń kiyetuǵın formaları da joq edi. Stadion qasında direktor, zavuch hám basqa da muǵallimler oylasıq qurdı. Bizler bir shette tıńlap turmız. Gáp komandaǵa at qoyıw jóninde. Hár kim bilgenin aytıp atır.

-«Jalpaqjap» desek qalay bolar eken? - dedi Aytmurat ájaǵam. Hámme waǵırlasıp, onı urı-berdige aldı.

-Haw, japtıń atı menen futboldıń ne baylanısı bar?

-Futbol bılay tursın, sportqa dese…

maqul ǵoy.., - dep dawlastı ájaǵam.